Bakir Yataği Rezi̇sti̇vi̇te Tomografi̇ Tekni̇ği̇ i̇le Tespi̇ti̇

  • View
    36

  • Download
    5

Embed Size (px)

Text of Bakir Yataği Rezi̇sti̇vi̇te Tomografi̇ Tekni̇ği̇ i̇le Tespi̇ti̇

  • REZSTVTE / IP TOMOGRAF

    GRNTLEME TEKN LE

    PORFR

    BAKIR-ALTIN-MOLBDEN YATAI

    CEVHER TESPT

    Proje Sorumlusu

    hsanullah YILDIZ

    Jeofizik Mhendisi

    2014

  • PORFR BAKIR SAHASI REZSTVTE/IP TOMOGRAF ALIMASI

    ZET

    Porfiri bakr yataklar dk tenrl, yksek rezervli dissemine ve stokvrk

    tipi yataklardr. Tali (az miktarda) molibden ve altn ierirler. Ak iletme veya

    yer alt blok madencilii yntemleri ile iletilirler. Porfiri Cu yata teriminin

    ekonomik ve jeolojik olmak zere iki anlam vardr. Ekonomik adan porfiri yatak

    u ekilde tanmlanmtr: nemli oranda Cu ve deiik oranlarda Au ve Ag

    ieren, rezervi byk, ak ve yeralt iletme yntemleri ile (blok gertme)

    iletilebilen yataa porfiri yatak denir. Jeolojik adan ise: Asit ve orta bileimli

    porfiri kayalar ierisinde dissemine olmu, ounlukla alterasyona uram, oval

    veya dairesel biimli yaplar sunan ve bre bacalar ile kesilmi yataklara pofriri

    Cu yata denir.

    Porfiri tip yataklar, yaygn olarak okyanus plakas ve aktif kta kenar

    arpma ortamlarndaki dalma-batma olaylaryla alakal kalk-alkali magmatizma

    ve volkano-pltonik yaylarla ilikilidir. Porfiri bakr yataklarn oluturan

    hidrotermal zeltiler, kuvars diyorit porfir, tonalit porfir, kuvars monzonit porfir,

    monzonit porfir veya siyenit porfirlere tarafndan tanr. Tayc intrzyonlarn

    yerleme mekanizmalar, zorlayc olmaktan ok pasif yerleim gsterdikleri

    belirlenmi olup, kmelenme ve asimilasyon balca mekanizmalardr.

    ntrzyonlar bir sil veya bir seri dayk olabilecei gibi, hem ada yay hem de

    ktasal ortamlara yerlemi boyutsal olarak batolite yakn bir sokulumda olabilir.

    1. PORFR CU YATAKLARINDA GRLEN ALTERASYON ETLER

    1970 ylnda Lowell ve Guilbert, Arizona'daki San Manuel Kalamazoo

    cevher ktlesini detayl olarak incelemiler ve elde ettikleri bulgular dier pek

    ok porfiri bakr yatayla da karlatrarak, sz konusu yataklarda grlen ve

    kendi adlaryla anlan hidrotermal alterasyon kuaklarnn temel zelliklerini

    ortaya koymulardr. Aratrmaclar aadaki ekilde de gsterilen drt

    alterasyon zonunun, genellikle porfiri bakr yataklarnda olutuunu ortaya

    koymulardr (ekli 9.1).

    1-Potasik Kuak(pottsssic zone): Alterasyona maruz kalm dissemine

    cevher damarnn en i kesimidir. Yksek scaklk altnda, youn hidrotermal

    svlarn etkisinde cevher damar ayrmaya maruz kalr. Bu ayn zamanda

    magmatik koullarnda son safhasdr. Hidrotermal ayrm sonucu bu kuakta

    meydana gelen balca mineraller: -Kenarlar anm kuvars -K-feldispat -Biyotit

    -Oligoklas -Andezin Bu kuakta ok az miktarda ve dzensiz dalm gsteren

  • PORFR BAKIR SAHASI REZSTVTE/IP TOMOGRAF ALIMASI

    anhidrit+karbonat, apatit, rutil, ve volframite de rastlanr. Bu kuaktaki biyotitler

    stnde yaplan isotopik almalarda (D/H ve O18 ), cevherlemelerin magmatik

    kkenli zeltilerle olutuu ve 450-600oC lik bir s aralnn sz konusu olduu

    ortaya konmutur.

    2-Fillik Kuak (phyllic zone): Esas olarak potasik kua evreleyen ve

    kuvars, serisit ve piritten oluan zona fillik kuak ad verilir. Kuak, intrzyon ile

    yan kayalar arasndaki kontakta gelimitir. Bu kuakta ok az oranda klorit, illit

    ve rutil minerallerine de rastlanr. Bu kuan en nemli zellii kuvars dndaki

    btn silikatlarn hemen hemen tmyle serisite dnmesidir. Bu kuakta yer

    alan serisit ve illit mineralleri zerinde yaplan izotop almalarnda (D/H ve

    O18) cevherleme olaynda magmatik zeltilerin dnda, meteorik sularn

    varln da ortaya koymutur ve 300-450 oC lik bir oluun ss aral vermitir.

    Btn bu verilerin altnda bu kuan oluumu iin yle bir gr ileri

    srlmtr: Potasik kua oluturan magmatik hidrotermal zeltiler,

    kristalleme olaynn son evrelerine yaklatka, porfiri sokulumun st ksmlarna

    ulamlardr. Bu aamada kuan dnda, yzeyden gelen meteorik kkenli

    akkanlar ile hidrotermal kkenli akkanlarn karlap karmasyla oluan

    hibrid zeltiler, fillik ve propillitik alterasyon halesinin olumasna neden

    olmulardr.

    3-Arjilik Kuak: Bu kuaa killeme zonu da denilir. Kuak, cevherli

    kayacn, yksek scaklkta iddetli hidrolize (suya alma) olmas sonucu ileri

    derecede ayrarak killemesiyle oluur. ok iddetli hidrolizleme sonucu, ilksel

    kayatan geriye, gzenekli bir kuvars ktlesi kalr.Arjilik kuan en nemli

    alterasyon mineralleri kuvars, kaolenit, montmorilyonit ve klorittir.

    Plajiyoklazlarn cevherli zonun merkezine gidildike kaolinlemesi, uzaklatka

    da montmorilyonitlemesi ile arjilik kuak belirginleir. Bu kuakta pirit fillik

    kuaa gre daha azdr.

    4-Propilitik kuak (propylitic zone): Daha dk scaklk aralnda (300-

    350 oC) gelien ve geni alanlar kaplayanbu kuak yan kayalar iinde geliir. Bu

    kuakta grlen en nemli alterasyon mineralleri epidot, kalsit ve klorittir.

    zellikle klorit ve epidottan dolay kuan rengi yeildir; fillik kuaa gidildikce

    renk griye deiir.

    Bir dizi karmak cevherleme ilemleri sonucu oluan porfiri Cu

    yataklarnda, yukarda ksaca tantlan alterasyon kuaklar ile beraber,

    cevherlemede de zonlamalar grlmektedir. Bu zonlar aadaki ekilde

    verilmitir (ekil 9.2). Bunlar:

    1-Tamamen tay stok iinde

    2-ksmen stok iinde, ksmen de evre kayalar iinde

    3-Sadece evre kayalar iinde

  • PORFR BAKIR SAHASI REZSTVTE/IP TOMOGRAF ALIMASI

    Aratrmaclar tarafndan sunulan rneklerdeki cevher ktlesine en uygun

    ekil , yukarda verilen ekle benzer, bu da, dik duvarl, eik silindirikten, yatay

    konie deien bir silindirdir. Cevher ktleleri genellikle pirite zengin bir kabuk

    ile kuatlmtr. Porfiri Cu yataklarnda grlen en nemli cevher mineralleri

    unlardr: pirit, kalkopirit, molibdenit ve altn. Bu cevherlemelere daha az

    oranda elik eden minerallerin nemlileri bornit (Cu5FeS4) ve enarjittir

    (Cu3AsS4). Bu tr yataklarda grlen cevherlemeleri iten da doru 4 zon

    ierisinde gstermek mmkndr. Bunlar:

    1-Merkezi zon: En iteki potasik kuakta geliir. Esas cevher tayc zondur,

    genilii deiiktir. Slfit ierii nispeten dktr, pirit oran %10 dur. Pirit/

    Kalkopirit oran 3/1 dir. Baz yataklarda tenr dktr. Cevherleme

    damarcktan ok dissemine tiptedir. Balca slfit cevher mineralleri: kalkopirit,

    pirit ve molibdenittir.

    2-Cevher zonu : Potasik veya fillik zonlarn snrlarnda geliir. Bu zonda

    kalkopiritin miktar piritten fazladr.

    3- alterasyon zonu : Fillik zonda geliir ve esas cevher kabuunu oluturur.

    Pirit %10-15 'e kabilir. Bakr esas olarak damarcklar eklinde bulunur ve

    iletilebilir orana kabilir. Cevher mineralleri: pirit, kalkopirit, molibdenit, bornit,

    kalkozin, sfalerit, manyetit, enarjit bulunur.

    4-Orta alterasyon zonu: Bu zon yaklak olarak arjilik zona karlk gelir, her

    yatakta arjilik zon olmad iin bulunmaya bilir. erdii cevher iletilebilme

    snrlarnn altndadr. Slfitin byk ksm damarcklar eklindedir. Cevher

    mineralleri: pirit- kalkopirit-bornit olup, eser miktarda kalkozin, galen, enarjit

    sfalerit, molibdenit, tenardit ve volframit bulunabilir.

    5-Di alterasyon zonu: Bu genellikle piropilitik alterasyon zonuna karlk gelir ve

    slfit cevherlemesi esas olarak piritten oluur. Seyrek olarak kalkopirit ile

    deien miktarlarda bornit, molibdenit, manyetit, speklarit, rodokrozit (MnCO3),

    sfalerit, galen ve rodonit (Mn,Fe,Ca)SiO3).

    2. GENEL JEOLOJ

    Yatan yer ald Siirt yresinde birimler yaldan gence doru yledir:

    Paleozoik yal Bitlis Metamorfitleri, Eosen yal Sason Filii, Eosen yal Toptepe

    Konglomeralar ve Eosen yal Madenky Spilitleri.

    Spilitik-porfiri spilitik lav akntlar

    Volkanik elemanl aklta

  • PORFR BAKIR SAHASI REZSTVTE/IP TOMOGRAF ALIMASI

    Rekristalize kireta elemanl aklta Orta Eosen

    amurta

    Spilitik-porfiri spilit (yastk lavl)

    Porfiri spilitik ve spilitik yastk lavlar arasnda tedrici geiler grlr ve

    porfiri spilitler arasnda diyabazik dayk sokulumlar izlenir. Rekrizistalize kireta

    elemanl akltalar ile amurtalar dey ve yatay ynlerde devaml gei

    gsterirler. Volkanik elemanl akltalar rekzistalize kireta elemanl

    akltalarnn zerine gelir. Spilitler yeilimsi-siyahms renkte, porfiri spilitler ise

    lekeli grnml olup feldspat fenokristal agregatlarn ierirler. Spilit ve porfiri

    spilitler krmzms renkli jaspl seviyeler ve ince taneli yeilimsi tf seviyelerini

    ierirler. Bu kayalar genelde sahann merkezinde yaylm olup ok youn

    alterasyon gsterirler.

    3. CEVHERLEME

    Cevherleme tamamen yastk lavlar ierisinde gelimitir. Cevherlemeye

    ilikin olarak kloritleme grlrse cevherleme kloritlemeden uzak

    grnmektedir. Masif cevher stnde kloritleme ve killeme, masif cevherle

    birlikte serisitleme ve ayrca silisleme, masif cevherin altnda kloritleme

    biiminde az ok dzenli kuaklarn gelitiini belirtir. Ayrca cevherlemeyi

    oluturan hidrotermal keltilerin spilitlere nemli miktarlarda silisyum,

    magnezyum ve demir eklediini de sylemektedir.

    4. JEOFZK ALIMALAR

    Yeralt yaplarnn derinlik ve kalnlklar ile konumlarn belirlemek amac ile

    yaplan jeofizik ett yntemlerinden en yaygn olarak kullanlan Dey Elektrik

    Sondaj (DES) yntemidir. Bu yntemde yeraltndaki tabakalarn derinlikleri

    zdiren farkllklarndan faydalanlarak belirlenmeye allr. Elektrii iyi ileten

    ortamlarn zdiren deeri dk, elektrii iletmeyen ortamlarn zdiren deeri

    yksek olacaktr. Bu prensipten hareketle iinde su barndran formasyonlarn

    iletkenlikleri yksek, dolays ile zdirenleri dk olacaktr.

    Son yllarda, elektronik ve bilgisayar bileenlerinin evrimi, bir dorultu boyunca

    sondaj-pr