of 284 /284
Društvo urbanista Beograda 2011. BUDUĆNOST RAZVOJA NASELJA U SVETLU KLIMATSKIH PROMENA Uredništvo: Vesna Zlatanović-Tomašević Ranka Gajić Faketa Kaić Sponzor Inženjerska komora Srbije U saradnji sa Udruženjem Urbanista Srbije

Budućnost razvoja naselja u svetlu klimatskih promena

Embed Size (px)

Text of Budućnost razvoja naselja u svetlu klimatskih promena

  • Drutvo urbanista Beograda 2011.

    BUDUNOST RAZVOJA NASELJA U SVETLU KLIMATSKIH PROMENA

    Urednitvo: Vesna Zlatanovi-Tomaevi Ranka Gaji Faketa Kai Sponzor Inenjerska komora Srbije

    U saradnji sa Udruenjem Urbanista Srbije

  • IMPRESUM Naslov BUDUNOST RAZVOJA NASELJA U SVETLU KLIMATSKIH PROMENA Recenzenti Dr Vesna Zlatanovi-Tomaevi Mr Ranka Gaji Izdava Drutvo urbanista Beograda Za izdavaa Dr Vesna Zlatanovi-Tomaevi Urednitvo Dr Vesna Zlatanovi-Tomaevi Mr Ranka Gaji Faketa Kai Dizajn korica Ana Radovanovi Tehnika obrada Mr Ranka Gaji tampa Zonix Beograd, Ruzveltova 6 Tira 100 Beograd, 2011. ISBN 978-86-907727-7-3 Sva prava zadrava izdava, reprodukcija nije dozvoljena

  • 50 GODINA OD OSNIVANJA DRUTVA URBANISTA BEOGRADA Pedeset godina je dug period u trajanju i radu Drutva urbanista Beograda, ali je i relativno kratak period u poreenju sa viemilenijumskom tradicijom planiranja i graenja gradova. Za vie generacija urbanista Beograda ovo je period vredan panje i potovanja, u kome su oni veliki deo svoje stvaralake energije ugradili u strunu i drutvenu afirmaciju delatnosti urbanizma, radei na prostornim i urbanistikim planovima, ucestvujui u realizaciji planova kao i u izradi propisa iz oblasti prostornog i urbanistikog planiranja. Drutvo urbanista Beograda je nastalo pod okriljem Udruenja urbanista Srbije, teritorijalno vezano za podruje grada Beograda, instituisanog kroz organizovane aktivnosti urbanista i organizacija u oblasti prostornog i urbanistikog planiranja. Formirano je kao prvo gradsko drutvo 15. novembra 1961. godine kao Urbanistiko drutvo Beograda. Obnovljeno je 28. marta 1987. godine, sa istim nazivom, a od 24. avgusta 1992. godine nosi dananji naziv Drutvo urbanista Beograda koje je nastavilo aktivnosti Urbanistikog drutva Beograda Organi Drutva, preko kojih se organizuje rad su: Predsednik Drutva, Predsednitvo i Nadzorni odbor. U periodu do 1961. godine, prema nedostajuoj evidenciji, Predsednici Drutva urbanista Beograda bili su: arh. Mile Glaviki, arh. Gordana Tolmaev, ekon. Rade Glaviki, arh. Milica Jovanovi (Jaki), arh. Kosta Karamata, arh. Ranko Radovi, arh. Branislav Stojanovi, arh. Branko Bojovi, arh. Mia David, arh. Tihomir Obradovi, arh. Miodrag Ferenak, arh. aklina Gligorijevi, arh. Dragana Bazik i arh. Ruica Bogdanovi. Organe DUB-a danas ine: arh. Vesna Zlatanovi-Tomaevi, Predsednik, arh. Ranka Gaji, sekretar Predsednitva i lanovi predsednitva: arh. Ruica Bogdanovi, arh. Nataa Danilovi, arh. Marina Nenkovi-Rizni, arh. Faketa Kai, arh. Emil Dimitrov i arh. Marina Boi.. Period rada Drutva od 50 godina moe grubo da se podeli na tri faze: od 1961. godine do 90-tih godina 20. veka, zatim 90-te godine 20. veka i treca faza od 2001. do 2011. godine.

  • Prvi period od 1961. godine do 90-tih godina 20. veka je vreme velike izgradnje Beograda, kada je godinje poinjala izgradnja oko 15 000 stanova, a zavravalo se oko 7 500 stanova. To je bio period velike angaovanosti strunjaka urbanistike delatnosti u izradi urbanistikih planova. U ovom periodu su strunjaci Urbanistikog zavoda, Direkcije za izgradnju grada i ostalih gradskih strunih slubi uz saradnju Drutva urbanista Beograda, uradili "Prostorni plan Beograda", "GUP Beograda" 1972. godine, "Izmene i dopune GUP-a" 1985. godine, "Programe razvoja grada Beograda do 2000. godine" i dr. Ovaj period je pratilo uee Urbanistikog zavoda i Direkcije za izgradnju grada na mnogim savetovanima, simpozijumima, okruglim stolovima... u organizaciji grada, Drutva urbanista Beograda i nadlenih institucija. Period poslednje decenije 20. veka je period burnih promena u oblasti planiranja i graenja i vreme u kome je u jednom trenutku dolo do zaustavljanja planiranja, odnosno vreme kada su urbanistiki planovi postali ''kiobran'', za donoenje problematinih odluka o ureenju prostoranju, uz podrku dva suprostavljena sektora: drutvenog koji je imao politiku podrku i individualnog koji je pokazao maksimalnu ilavost u bespravnoj gradnji. To je bilo i vreme koje nije prihvatalo mehanizme monetarne, fiskalne, kreditne, hipotekarne, zemljine, urbane politike i kad je u toj situaciji urbanistiko planiranje postalo ''ardak ni na nebu ni na zemlji''. Umesto investicionog i preduzetnikog planiranja prostora, prolazilo se kroz politike obraune, kroz pet ustavnih promena, deset reformi drutveno-ekonomskog sistema, dvadeset devalvacija valute, kao i vie Zakona i propisa iz oblasti planiranja i graenja. Trei period rada Drutva urbanista Beograda odvija se u poslednjih 10 godina, od 2001. do 2011., kada je naa zemlja ula u promene politikog i drutvenog sistema, u period tranzicije sa najniim dohotkom po stanovniku u Evropi i sa visokom stopom nezaposlenosti (oko 30 %), sa velikim brojem bespravno izgraenih objekata veinom neevidentiranih, nesreenim katastrom i neureenim svojinskim odnosima, sa ''zaspalom'' imovinom i sa najniim prirodnim priratajem u Evropi. Urbanisti su u ovom periodu dobili teak zadatak da u vrlo kratkom vremenskom periodu urade planska dokumenta koja treba da budu usaglaena sa novim pristupom planiranju (a prema novom Zakonu o planiranju i izgradnji). Planovi, u ovom periodu se rade i donose pod velikim pritiskom investitora i politike - na delu je tzv. investitorski urbanizam. Delovanje Drutva u ovih 10 godina je skoncentrisane na obavezne aktivnosti u praenju izrade planske regulative na teritoriji grada Beograda i na aktivnosti u okviru Udruenja urbanista Srbije. Aktivnosti Drutva u Udruenu urbanista Srbije su se odvijale preko predstavnika Drutva, koji je u Udruenju potpredsednik Udruenja i kroz aktivnosti u okviru aktivnosti Udruenja, Salona urbanizma, u izradi

  • propisa iz oblasti planiranja i gradjenja i u ostalim zajednikim aktivnostima, kao to su savetovanja, simpozijumi, letnje kole urbanista i drugo. U okviru osnovne delatnosti, aktivnostima vezanim za teritoriju grada Beograda, Drutvo je, sa manje ili vie uspeha, ostvarilo osnovne ciljeve i zadatke; izmedju ostalog - okupljanje i strukovno organizovanje urbanista, prostornih planera, strunih institucija, lanova Drutva i Udruenja, na podruju Beograda, kroz organizovanje savetovanja, simpozijuma, okruglih stolova, izrade projekata, uee u izradi studija, analiza i informisanje lanova i ire strune javnosti o svom radu. Neke od glavnih aktivnosti su: prisustvo predstavnika Drutva na sednicama Gradske komisije za planove (bez prava glasa u odluivanju pri donoenju planskih dokumenata, zbog ega je Drutvo stalno pokretalo pitanje kod nadlenih institucija, ali ovo ni do danas nije regulisano); zatim uee u radu Urbanistikog zavoda Beograda u raspravama, diskusijama o planiranju i razvoju grada Beograda, u izradi "Regionalnog prostornog plana Beograda" (2002.), "Generalnog plana Beograda" (2003.), u vie desetina urbanistikih planova i planova generalne regulacije, na izradi "Studije o Savskom Amfiteatru" (2007.), na "Studiji visokih objekata" (2010.), "Studiji priobalnog podruja" (2011.) i dr. Aktivnosti Drutva su bile i u uestvovanje u izradi raznih projekata, na primer: u toku 2001. godine je prihvaena inicijativa Drutva da konkurie za uee u "Projektu Marketinga Lokalne Agende 21" kod REC-a, zatim Drutvo je uestvovalo u okviru "Dana urbanizma u Beogradu" (2001.), u Permanentnoj edukaciji Urbanistikog zavoda projekat (7+7) - GUP Beograda i integracija GIS-a i CAD-a (programa za primenu u urbanistikom planiranju), zatim u projektu "Povratak rekama - Pokreta ivota u gradu", uz podrku IKS-a (2009. sa izlobom u okviru nedelje arhitekture), zatim na projektu "Napravi korak unapredi okruenje" (2010.), na projektu Gradovi u globalizaciji - Alisa u zemlji uda (u saradnji sa Ministarstvom za nauku i tehnoloki razvoj Republike Srbije, Saobraajnim fakultetom Univerziteta u Beogradu - Katedre za urbanizam, Evropskim centarom za kulturu i debatu, Gradom Beograd, International Society of City and Regional Planners, ISOCARP-2010). Pored navedenog Drutvo je uestvovao u iriranju na vie urbanistiko-arhitektonskih konkursa, u periodu od 2001. do 2009. godine, a u toku 2011. godine na samo jednom konkursu; zatim na prezentaciji web sajta DUB-a, na prezentaciji 100 dana gradskog arhitekte, na organizovanju tribine - "GP Beograda godinu dana posle usvajanja", organizovanju okruglog stola sa temom "Odnosi i relacija institucija u toku izrade i sprovoenja planova" (2010.), okruglog stola Napravi korak unapredi okruenje (2010.). Pored navedenog, Drutvo je organizovalo simpozijume i savetovanja: "Urbani dizajn" (2005.); "Rekonstrukcija i revitalizacija grada" (2006.); "Nova urbanost, Globalizacija Tranzicija"

  • (2007.); "Nova urbaniost - integracija dezintegracija grada?" (2008.); "Kontinuitet, diskontinuitet u razvoju gradova" (2009.), zatim kao suorganizator sa UIB-om u Nauno-strunoj Konferenciji Saobraaj i ivotna sredina u urbanim podrujima povodom 50 godina UIB-a (2009.); zatim u organizovanju Simpozijuma Budunost razvoja naselja u svetlu klimatskih promena (2011.) i sa UIB-om u pripremi IV Nauno-strune konferencije - ivotna sredina i energetska efikasnost (2011). Drutvo je u toku ovog perioda uestvovalo i u donoenju "Zakona o planiranju i izgradnji" (2003. i 2009.), usvojen je "Pravilnik Drutva urbanista Beograda o sprovoenju konkursa u oblasti urbanistiko-arhitektonskog stvaralatva" (2007.) Pored navedenih aktivnosti Drutvo je, saglasno Zakonu o udruenjima, usaglasilo svoja akta (mart 2011. godine) i upisano je u registar drutava kod Agencije za privredne registre, kao pravno lice, za samostalno obavljanje osnovne delatnosti za oblast ostvarivanja ciljeva za razvoj i unapreenje prostorne i urbanistike delatnosti i oblast obrazovanja i zatite ivotne sredine i upisano u registar za privrednu delatnost- Arhitektonska delatnost, u okviru Udruenja kao pravnog lica. Na kraju treba rei da su generacije vrhunskih urbanista, inenjera, tehniara, strunjaka svih profila u oblasti prostornog i urbanistikog planiranja dali znaajan doprinos u razliitim etapama razvoja, ali su isto tako bili svesni injenice da su pratee krize u planiranju i graenju grada Beograda posledica njihove sopstvene slabosti, slabosti strukovnih udruenja, kao i slabosti celog drutva. Danas se od strunjaka, urbanista i planera, oekuje da pomognu da se u planiranju i razvoju grada izvre odgovarajue kvalitetne promene radi unapreenja postojeeg stanja u planiranju i razvoju Beograda, to e ujedno biti i zadatak za budue aktivnosti Drutva urbanista Beograda. Predsednik Drutva urbanista Beograda Vesna Zlatanovi-Tomaevi

  • SADRAJ Predgovor 1 Planiranje i ivotna sredina UTICAJ OBNOVLJIVIH IZVORA ENERGIJE NA PROSTORNI RAZVOJ NASELJA U SRBIJI U SVETLU KLIMATSKIH PROMENA Mila Pucar, Marina Nenkovi-Rizni ................................................................... 17 ADAPTACIJA GRADOVA NA KLIMATSKE PROMENE ULOGA ZELENE INFRASTRUKTURE Jasminka Cveji, Aleksandar Bobi, Andreja Tutundi, Stojanka Radulovi ........................................................................................................ 27 PODRKA SMANJENJU EMISIJE CO2 U GRADOVIMA - PREDLOG ZA UNAPREDJENJE PEAKE DOSTUPNOSTI SADRAJA NA NOVOM BEOGRADU SA STANOVITA URBANE MORFOLOGIJE Ranka Gaji .................................................................................................... 45 BRAUNFILD KAO EKO-PARK EDUKACIJE Ana Nikezi, Nataa Jankovi, ......................................................................... 65 2 Socio ekonomski aspekti IDEJA ODRIVOSTI U SAVREMENOM GRADU Vera Backovi.................................................................................................103 RAZVOJ NASELJA U MALIM DRAVAMA USLED KLIMATSKIH PROMJENA UZROKOVANIH DJELOVANJEM EKONOMSKI RAZVIJENIH DRAVA Dragan F. Komatina ........................................................................................113

  • ENERGETSKA EFIKASNOST U PLANIRANJU NASELJA-METODOLOKI PRISTUP I ZAKONODAVNI OKVIR U BiH Brankica Milojevi ...........................................................................................123 (NE)ODRIVO 2D PLANIRANjE STRUKTURA URBANOG I PREDEONOG PEJZAA U USLOVIMA KLIMATSKIH PROMENA Velimir Lj. erimovi .......................................................................................137 3 Edukacija i participacija ENVAJRONMENTALNI ASPEKTI KAO OSNOV INOVACIJE KURIKULUMA U VISOKOKOLSKOM OBRAZOVANJU ARHITEKATA: NOVI PRISTUPI PROUAVANJU ISTORIJE I TEORIJE MODERNE I SAVREMENE ARHITEKTURE Ljiljana Blagojevi, Dragana orovi ................................................................175 UEE JAVNOSTI, LOKALNE SAMOUPRAVE, NVO I PARTICIPACIJA GRAANA U RAZVOJU NASELJA Vesna Zlatanovi-Tomaevi ..........................................................................189 UEE JAVNOSTI NA PRIMJERU CVJETNOG PROLAZA U ZAGREBU Denis Ambru, Vlatko Duspari ........................................................................201 GRAANI U PROCESU UNAPREENJA KVALITETA PEAKOG OKRUENJA NA VRAARU Milena Vukmirovi, Mira Milakovi ....................................................................211 4 Primeri iz prakse ANALIZA PRILAGOENOSTI OBRAZACA URBANE STRUKTURE KLIMATSKIM PROMENAMA: PRIMER NACRTA PLANA DETALNE REGULACIJE "ADA CIGANLIJA" Marija Maruna, Nada Lazarevi Bajec, Vladimir Mihajlov ....................................227 KADA EMO SE POETI BAVITI RAZVOJEM NASELJA U SVETLU KLIMATSKIH PROMENA U SRBIJI ? Al, stvarno! Faketa Kai ....................................................................................................247 PROJEKTOVANJE KONSTRUKCIJA ODRIVIM MATERIJALIMA SA MEMBRANSKOM STRUKTUROM NA MODELSKOM PRIMERU ETFE Dragana Vasilski, Svetlana Stevovi .................................................................265

  • SAVREMENI TEHNOLOKI POSTUPCI DETEKCIJE ENERGETSKIH GUBITAKA GRAEVINSKIH OBJEKATA Toa Ninkov, Zoran Sui, Vladimir Bulatovi, Dejan Vasi ...............................277

  • PREDGOVOR Bilo da su indukovane delovanjem oveka ili deo prirodnog ciklusa planete Zemlje, strunjaci se u jednom slau, KLIMATSKE PROMENE moraju biti shvaene kao ozbiljna pretnja odrivom razvoju oveanstva sa oekivanim tetnim posledicama po ivotnu sredinu, zdravlje ljudi, dostupnost hrane i prirodnih resursa, ekonomiju i fiziku infrastrukturu. Neposredno su, i u veoj meri, ugroeni manje razvijeni ali posredno, razarajue posledice klimatskih promena sasvim sigurno e uticati na sve. Ozbiljnost problema izmedju ostalog potvruje i injenica da se njim bave svi znaajni svetski forumi i strune organizacije relevatnih profila. Oekivano je da URBANE SREDINE pretrpe najtee posledice klimatskih promena, sa najveim stradanjima ljudi. Kada se zna da Zemlja postaje URBANA PLANETA, da sve vie stanovnitva ivi u gradovima, jasna je potreba za multidisciplinarnom razradom problematike budunosti razvoja naselja u svetlu klimatskih promena. Tematski okvir za razradu ove problematike je sistematizovan kroz sledee oblasti: 1. PLANIRANJE I IVOTNA SREDINA Prostorni aspekti razvoja naselja i klimatske promene Ekoloki aspekti razvoja naselja i klimatske promene Energetski aspekti razvoja naselja i klimatske promene Infrastrukturni aspekti razvoja naselja i klimatske promene 2. SOCIO EKONOMSKI ASPEKTI Ekonomski aspekti razvoja naselja i klimatske promene Drutveni aspekti razvoja naselja i klimatske promene Zakonska regulativa, strategije, politike, podsticajni elementi Upravljanje odrivim razvojem 3. EDUKACIJA I PARTICIPACIJA Obrazovanje, informacione tehnologije Uee javnosti, lokalne samouprave, NVO, participacija graana 4. PRIMERI IZ PRAKSE Zatita ivotne sredine i odrivi razvoj u planovima i implementaciji Nove tehnologije i materijali Primeri dobre prakse Nauni odbor simpozijuma se zahvaljuje svim autorima na doprinosu u radu skupa kao i autorskim prilozima koji su objavljeni u ovoj knjizi. Urednitvo

  • 1 PLANIRANJE I IVOTNA SREDINA

  • 17

    UTICAJ OBNOVLJIVIH IZVORA ENERGIJE NA PROSTORNI RAZVOJ NASELJA U SRBIJI U SVETLU KLIMATSKIH PROMENA1 IMPACT OF RENEWABLE ENERGY SOURCES IN SPATIAL DEVELOPMENT OF SERBIAN SETTLEMENTS - CLIMATE CHANGE CONTEXT Mila Pucar, Marina Nenkovi-Rizni Institut za arhitekturu i urbanizam Srbije, Beograd

    APSTRAKT U strategijama i planovima koji se poslednjih godina donose u Srbiji, sve vie je zastupljen koncept odrivog razvoja, koji je preduslov za reavanje problema koji imaju uticaj na stanje ivotne sredine i klimatske promene. Investiranje u obnovljive izvore energije (OIE) jo uvek nije oblast koja je dobila znaajnije mesto u prostornom, privrednom i energetskom razvoju Srbije. Razlozi za to su, pre svega, jo uvek relativno jeftina elektrina energija, nedovoljna informisanost kako strunjaka, tako i javnosti o prednostima korienja obnovljivih izvora energije, nepoznavanje tehnologija, nepostojanje ekonomskih i ekolokih pokazatelja o faktorima koji bi uticali na njihovu iru primenu itd. Srbija je veliki uvoznik energije, tako da e u budunosti morati da pokloni vie panje racionalnom korienju energije i primeni OIE. Takoe, Srbija ima dobar potencijal za proizvodnju energije iz obnovljivih izvora. Dananja pozicija OIE moe se sagledati prema mestu koji ima u stratekim, zakonskim, bilansnim dokumentima, kao i prostornim i urbanistikim planovima. U Prostornom planu Republike Srbije, OIE su dobili znacajno mesto. Obraeni su prostorni aspekti pojedinih izvora energije kao i njihovi potencijali na celoj drzavnoj teritoriji. U planovima nieg reda dati su uslovi koji omoguavaju primenu OIE. Kljune rei: obnovljilji izvori energije, strategije i planovi, Srbija 1 Ovaj rad je nastao kao rezultat istraivanja u okviru naunog projekta: Prostorni, ekoloki, energetski i drutveni aspekti razvoja naselja i klimatske promene medjusobni uticaji, koji je u okviru programa Tehnoloki razvoj finansiran od strane Ministarsva za prosvetu i nauku Republike Srbije u periodu od 2011. do kraja 2014. godine.

  • 18

    ABSTRACT The strategies and plans adopted in recent years in Serbia, has increasingly represented the sustainable development concept, which is a prerequisite for solving problems that have influence on the environment and climate change. Investing in renewable energy sources (RES) is still not an area that has received a significant place in the spatial economic and energy development in Serbia. Main reasons for this are, first of all, still relatively cheap electricity, lack of information (both between professionals and the public) about the benefits of using renewable energy sources, lack of technical and technological knowledge, lack of economic and ecological indicators of factors that could affect their wider application etc. Serbia is a large energy importer, so that in the future it will have to give more attention to the rational use of energy and implementation of renewable energy sources. Also, Serbia has a good potential for producing energy from renewable sources. The current position of RES can be viewed from the place that has the strategic, legal, revenue documents and acts, as well as spatial and urban plans. In The Spatial Plan for the Republic of Serbia, as the most important Serbian document for spatial development, the RES received an important place. The study included spatial aspects of other energy sources and their potential in the whole national territory. Plans of lower order (urban, regional) are about to give the conditions that allow the application of renewable energy. Keywords: renewable energy sources, strategies and plans, Serbia UVOD Klimatske promene na Zemlji i ekoloka kriza su nastale kao posledica nekontrolisanog industrijskog razvoja, neefikasnih tehnologija i prekomernog korienja fosilnih goriva. Zagaenje atmosfere gasovima koji prouzrokuju tzv. "efekat staklene bate", unitavanje ozonskog omotaa koji titi ivi svet na zemlji od prekomerne radijacije, globalno otopljavanje, su problemi koji ugroavaju dananje generacije, a ako se ovakav trend nastavi, ugroavae i budue. U naunim izvetajima se naglaava, da e adaptacija na ove efekte zahtevati dobro poznavanje drutveno-ekonomskih i prirodnih sistema, njihove osetljivosti i ranjivosti na klimatske promene, kao i njihovog sopstvenog kapaciteta adaptacije. Jedan od veih globalnih problema jeste i energetska kriza, nastala 1970-tih godina, kao posledica poremeaja na tritu nafte. Rezerve fosilnih goriva (otkrivene i pretpostavljene) su ograniene i prema prognozama, zavisno od vrste energenata i potronje, mogue je da e veina nestati do sredine ovoga veka, kada bi mogla da nastupi sledea energetska kriza. Stepen iskorienja konvencionalnih prirodnih resursa, pre svega uglja i nafte, kao izvora energije ulazi u fazu kada se mora razmiljati o

  • 19

    njihovom proirenju i raznovrsnosti, kako bi se adekvatno odgovorilo na sve vee potrebe oveanstva za energijom. To se jednako odnosi na problem porasta stanovnitva, na potrebe za hranom i vodom, i civilizacijski napredak. Reavanje ovih problema nije mogue bez energije, kao vanog inioca razvoja. Klasini izvori u budunosti nee biti u stanju da sve te potrebe jednoznano razree. Zbog viestrukih problema izazvanih energetskom krizom, veina zemalja sveta su se obavezale razliitim konvencijama i deklaracijama da e deo klasinih energetskih izvora, zavisno od mogunosti, zameniti obnovljivim. Upotreba OIE u svetu poprima znaajne razmere. Osim to spreava emisiju gasova, obnovljiva energija moe da obezbedi energetsku nezavisnost. Jedan od vanih zadataka korienja obnovljive energije je da omogui lokalnim potroaima veu energetsku samostalnost i nezavisnost, pre svega od uvoza, a zatim i od nacionalnog i regionalnog snabdevanja energijom putem velikih distribucionih sistema. Samim tim, na dravnom nivou zemlje sveta su se obavezale da e, kroz strategije, planove i legislativu izmeniti postojee naine korienja energetskih izvora u pravcu veeg korienja obnovljivih izvora. REPUBLIKA SRBIJA POSTOJEE STANJE U KORIENJU OIE Srbija ima prirodne pogodnosti i dobar potencijal za proizvodnju energije iz obnovljivih izvora, to bi moglo da doprinese smanjenju uvozne zavisnosti i umanji tetne efekte staklene bate. U OIE iji potencijal postoji u Srbiji se ubrajaju energija biomase, malih hidroelektrana, energija sunca, energija vetra i geotermalna energija. Svaki od navedenih izvora ima svoje specifinosti i uslove pod kojima je njihovo korienje ekonomski opravdano. Osnovnu barijeru u Srbiji predstavlja injenica da je stepen korienja OIE veoma nizak, ako se izuzme iskorienje velikih vodenih tokova (hidroenergetsko iskorienje i potencijal u Srbiji su izuzetno veliki). Glavni razlog je u tome to su trokovi korienja obnovljivih izvora energije znatno vii od trokova korienja konvencionalnih izvora energije. Energetski potencijal obnovljivih izvora energije u Srbiji iznosi preko 3 miliona tona ekvivalentne nafte (M t.en) godinje, (sa potencijalom malih hidroelektrana od oko 0,4 M t.en). Intenzivnije korienje OIE zavisie prevashodno od drutvenog podsticaja za zasnivanje i sprovoenje nacionalnog Programa obnovljivih izvora energije. Dalji razvoj novih tehnologija, koje koriste lokalne izvore energije dao bi pozitivne rezultate koji se, pre svega, odnose na niskotemperaturne energetske potrebe. Potencijali obnovljivih energetskih izvora moguih za korienje u svrhu proizvodnje elektrine energije u Srbiji su relativno veliki. U sledeem grafikonu 1. prikazana je

  • 20

    planirana proizvodnja elektrine energije iz obnovljivih izvora u Srbiji do 2012. Grafikon 1. Planirana proizvodnja elektrine energije iz obnovljivih izvora u Srbiji do 2012 .

    PROBLEMI U PROSTORNOJ DISTRIBUCIJI OIE U SRBIJI I STRATEKE PREPORUKE ZA NJIHOVO KORIENJE Osnovni problemi koji se odnose na prostorni aspekt OIE su: nedostatak pouzdanih podataka o potencijalima na celoj teritoriji Republike Srbije, promenljivost stanja i kapaciteta pojedinih obnovljivih izvora koji zavise od klimatskih uslova (sunce, vetar itd) kao i neravnomerna prostorna zastupljenost (biomasa, geotermalni izvori, mali vodotokovi), mogui negativan uticaj na druge privredne grane i ivotnu sredinu, esto neregulisani vlasniki odnosi (zemljite i dr.). Medjutim, glavni problem u primeni obnovljivih izvora je svakako relativno niska trenutna cena elektrine energije koja direktno utie na smanjeno investiranje u obnovljive izvore. Srbija, koja je uslovljena sa jedne strane svojim sopstvenim resursima i stanjem izgradjenosti i upotrebljivosti postojeih kapaciteta, a sa druge strane i sama je deo regiona Evrope i sveta, mora da odgovorno postavi svoj dugoroni strateki interes i nae naina da ga ostvari. U tom smislu, neophodno je da se hitno koncipira strategija energetike Srbije do 2030. sa vizijom do 2050. zasnovana na realno sagledanim mogunostima i perspektivi, uzimanjem u obzir dugoronih nacionalnih ciljeva u kontekstu svetske proklamovane energetske politike i postavljenih ciljeva odrivog razvoja. Da bi se stanje u Republici Srbiji pokrenulo od praktino nulte take u institucionalizovanoj primeni obnovljivih izvora energije (OIE), neophodna je harmonizacija lokalne

    9,600

    9,800

    10,000

    10,200

    10,400

    10,600

    10,800

    2007 2008

    2009 2010 2011 2012

    GWh

    BIOGAS

    BIOMASA

    SOLARNA ENERGIJA

    ENERGIJA VETRA

    HIDROELEKTRANE DO 10 MW

    HIDROELEKTRANE PREKO 10 MW

  • 21

    legislative (strategija, zakona i pravilnika) u oblasti energetike sa evropskim direktivama. PLANERSKI PRISTUP UPOTREBI OIE U NASELJIMA SRBIJE Na osnovu analize stanja, stratekog opredeljenja i vaee legislative, moe se konstatovati da je cilj Republike Srbije poveano korienje energije iz domaih izvora, smanjenje uvoza energenata i smanjenje negativnih uticaja na ivotnu sredinu. OIE zadovoljavaju sva tri cilja. Objekti koji se planiraju u svrhu proizvodnje energije iz OIE moraju se graditi u skladu sa uslovima zatite prirodnih i kulturnih vrednosti, a naroito sa uslovima zatite kvaliteta parametara ivotne sredine, kroz izradu odgovarajuih procena uticaja objekata na ivotnu sredinu. Autori ovog rada bili su lanovi radnog tima za izradu Strategije prostornog razvoja Republike Srbije (SPPRS) i Prostornog plana Republike Srbije (PPRS) i predloili su metodologiju u oblasti OIE u ovim planskim dokumentima, kao i metodologiju koja bi se primenjivala za planove nieg reda. U okviru SPPRS i PPRS identifikovani su problemi, uraena je SWOT analiza, predloeni su strateki prioriteti kao i osnovni i operativni ciljevi sa predlozima implementacije plana. Operativni ciljevi koji se odnose na promociju i podsticanje primene OIE radi ouvanja prirodnih resursa i zatite ivotne sredine su: efikasnije korienje sopstvenih potencijala u proizvodnji energije; razvoj adekvatnog informacionog prostornog sistema i uvoenje GIS tehnologije prilikom odreivanja potencijala i lokacija za proizvodnju energije iz OIE; utvrivanje baze podataka o svim obnovljivim izvorima sa njihovim potencijalima i aktivnostima u kojima bi mogli biti korieni (regionalna i lokalna rasprostranjenost, sirovine, proizvoai, korisnici, institucije i dr.); utvrivanje kriterijuma za izbor lokacija; izrada akcionog plana za odrivo korienje OIE u Srbiji i realizacija demonstracionih projekata; smanjenje zavisnosti od uvoza fosilnih goriva; razvoj slabije razvijenih regiona i posebno ruralnih sredina otvaranjem postrojenja za proizvodnju energije iz OI i otvaranje novih radnih mesta; smanjenje emisija gasova staklene bate itd. Neki od predloenih programa vezanih za implementaciju PPRS u su sledei: izrada studije potencijala OIE sa ekonomskim pokazateljima kojima bi se utvrdila rentabilnost, rizici i trini uslovi za svaki pojedinani izvor; unapreenje postojee i izgradnja nove infra i suprastrukture za potrebe distribucije i korienja OIE;definisanje sistema primene na odreenim (povoljnim) lokacijama; jaanje svesti i znanja u pogledu korienja OIE; podsticanje novih istraivanja, finansiranih od strane dravih institucija ili ino partnera, koja bi determinisala nove potencijalne lokacije za eksploataciju. Na nivou regionalnih planova potrebno je izvriti identifikovanje i kvantifikovanje lokalnih OIE; izraditi bazu podataka sa

  • 22

    podacima o OIE u regionu; utvrditi energetske potrebe u vremenskom periodu za koji se plan radi; izvriti mapiranje (kartiranje) OIE i mogue veze sa postojeom i planiranom infrastrukturom (energetska mrea); identifikacija energetskih potreba i potencijala; vrednovati potencijalne OIE pod datim trinim uslovima itd. Karakteristike postojeeg i rekonstruisanog fonda zgrada odreuju optimalne tipove snabdevanja energijom. Na nivou naselja potrebno je izvriti detaljna istraivanja i procenu razliitih sistema grejanja u kontekstu kvantitativnih i ekolokih aspekata i izvriti optimizaciju njihovih specifinih karakteristika u odnosu na strukturu naselja i mogunost korienja OIE. Dobar raspored i grupisanje objekata mogu znatno doprineti smanjenju gubitaka toplote, kao i omoguiti primenu OIE, posebno solarnu energiju Da bi mogli da se analiziraju razliiti tipovi naselja, kao prvo je potrebno formirati bazu podataka za svaki tip naselja, to se vri kroz studije modela. Ova baza podataka treba da sadri podatke o lokaciji (mikro-klima likacije, konfiguravija terena, osunanost, izgradjenost lokacije i vrste objekata). Ovakvu bazu podataka trebalo bi raditi za par karakteristinih naselja (jedno individualno, jedno kolektivno, jedno meovito, jedno staro gradsko jezgro itd). To bi omoguilo formiranje jedinstvene metodologije za energetsku analizu objekata i primenu OIE. Potrebno je obezbediti koordinaciju u procesu donoenja odluka na nivou lokalne uprave u oblastima urbanistikog planiranja, proizvodnje i potronje energije u sektoru zgradarstva, stambene izgradnje, ouvanja ivotne sredine, resursa itd. Tehnoekonomske performanse sistema za primenu OIE u velikoj meri zavise od lokacije. Tehniki parametri su esto u koliziji sa ekonomskim ili trinim. Moe se rei da su, ipak, najznaajniji socio-ekonomski parametri, pored parametara zatite ivotne sredine. ZAKLJUCI I PREPORUKE Koncepcija planiranja seoskih i gradskih naselja na osnovu energetskih principa, a u skladu sa klimatskim promenama podrazumeva energetski racionalnija i efikasnija naselja od postojeih. Ova koncepcija ujedno sadri humanu i ekoloku dimenziju, koju malo naselja danas ima. Planiranje, bez obzira o kom nivou se radi (prostorni, regionalni, generalni planovi ili urbanistiki projekti) mora da sadri energetsku i ekoloku komponentu. Koncepciju i pravce razvoja OIE mogue je obezbediti na sledei nain:

    1. Ustanoviti vrstu komunikaciju sa odgovarajuim vladinim i drugim organima i institucijama sa ciljem uestvovanja u razvoju energetske strategije. Zajednike radne grupe ili odbore treba

  • 23

    uspostaviti na operativnom nivou radi lake meusektorske saradnje.

    2. Omoguiti pristup informacijama i obrazovanje iz oblasti obnovljivih izvora energije energije, svim zainteresovanim stranama (razliitim nivoima upravljanja i donosiocima odluka, strunim institucijama, NVO, zainteresovanim grupama i organizacijama) kroz osnivanje Edukacionog centra za obnovljive energetske izvore.

    3. Razvijati i realizovati projekte na lokalnom nivou u funkciji edukacije zainteresovanih u procesu planiranja i donoenja odluka, uea lokalnog profitnog sektora i lokalnog zajednice, u najirem smislu.

    4. Pokrenuti inicijativu za osnivanje Nacionalne mree za upravljanje obnovljivim izvorima energije koja e raditi na promociji upotrebe obnovljivih izvora i na programima za tednju i efikasno korienje energije. Mrea bi takoe trebalo da da podrku u obezbeivanju pristupa finansijskim izvorima za male i srednje proizvoe energije.

    5. Uvesti ekoloku/energetsku/ekonomsku tematiku, u najirem smislu, u kolski sistem.

    6. Mobilisati finansijske institucije kako bi podstakle investiranje u ovaj sektor.

    7. Raditi na unapreenju mera koje e dati podrku kroz fiskalnu i finansijsku politiku (nii porezi, nie kamatne stope, subvencije za cenu energije iz obnovljivih izvora).

    8. Podrati istraivanja i razvoj tehnologije. Da bi se obnovljiva energija prihvatila na irem planu potrebno je sprovoditi brojne akcije koje obuhvataju rad sa javnou kroz programe permanentne edukacije. Cilj je da se na irokom planu prihvati ideja o prednostima primene obnovljivih goriva u naseljima Srbije (ekonomske i ekoloke prednosti). Za ove akcije potrebna je jaka vladina politika koja donosi propise o deliminom oslobaanju poreza na proizvodnju i primenu proizvoda koji doprinose racionalnoj potronji energije. Jaanje fokusa prema organizacijama koje koordiniraju ove poduhvate, zatim privatnih i javnih preduzea, kao i akcije vlasti npr. grupa organizacija koje podravaju razvoj, finansiranje i koordinaciju izmeu stakeholder-a (razne vrste industrija, biznisa, Vlade, univerziteta i istraivakih instituta i korisnika usluga). Osim toga neophodna je pomo i konsultacije vladinih agencija investitorima prilikom izrade biznis planova i studija izvodljivosti, stvaranje jakog menaderskog tima od strane investitora (biznis, finansije, eksperti, projekt menaderi), razvijanje strategije u sluaju rizika proizvodnje itd. Nakon donoenja odluka o to veem korienju lokalnih izvora energije potrebno je definisati metodologiju rada i doneti akcioni plan.

  • 24

    Medjutim, na osnovu pregleda programa, dokumenata, odluka i obaveza koje su donete u Srbiji, moe se zakljuiti da bi njihova direktna primene doprinela racionalnijoj potronji energije u seoskim i gradskim naseljima kao i smanjenju emisija gasova staklene bate. Vraanjem odluka u ruke lokalnog stanovnitva i zatitnom politikom i praksom, koja obezbeuje pravedan pristup raspodeli dobara (ume, vode i rude), uinio bi se vaan korak na putu ka smanjenju siromatva lokalnih zajednica i dao doprinos zatiti resursa. Iako Republika Srbija u prethodnom periodu nije znaajnije niti organizovanije koristila potencijale svojih obnovljivih izvora za proizvodnju elektrine energije, na osnovu prethodne analize mogue je uoiti da povoljna prostorna distribucija ovih izvora, kao i mogui kapaciteti iskorienja u znaajnom procentu mogu zadovoljiti lokalne potrebe seoskih i gradskih naselja. Implementacija novog Prostornog plana Repbulike Srbije, kao i donoenje novih zakonskih i podzakonskih akata u oblasti energetike, ali i inkorporiranje pojedinih stavova o korienju obnovljivih energetskih izvora u zakonske akte o planiranju i izgradnji, moe doprineti znaajnijem poveanju korienja obnovljivih izvora energije i postizanju veeg stepena usaglaavanja stratekih pravaca razvoja energetike u kontekstu novonastalih klimatskih promena. LITERATURA A "grant night out" for sustainable energy, Energy Globe Awards 2000,

    Renewable Energy World, (REW), James &James, Vol 3, No 3, p.24, 2000. Prostorni plan Republike Srbije, Slubeni glasnik RS 88/2010 Pucar, M.: Svetska i domaa iskustva u planiranju i primeni obnovljivih izvora

    energije (Internatonal and Domestic Experiences in Plnning and Application of Renewable Energy Sources), Poglavlje u monografiji:" Prilog unapreenju teorije i prakse planiranja i implementacije", izdanje: IAUS, str.209-225, 2002.

    Pucar, M.: Odrivo planiranje gradova i uticaj potronje energije u zgradama na promenu klime, Poglavlje u Monografiji IAUSa: Odrivi prostorni razvoj grada 2005, str.71-94.

    Pucar, M.:, Keynote paper: Principles of Ecological and Energy Efficient Urban Planning and Application of Renewable Energy Sources Present Conditions and Possibilities, International Scientific Conference: Sustainable Spatial Development of Towns and Cities, Thematic Conference Proceedings - Volume 1, Institute of architecture and urban&spatial planning of Serbia, Beograd, pp. 247-278, 2007.

    Pucar, M., Nenkovi, M., Investiranje u obnovljive izvore energije u Srbiji put ka odrivom razvoju - strateki, legislativni i prostorni aspekti, Letnja kola urnbanizma: Investitori-investicije mesto i znaaj u izradi strategije prostornog i urbanog razvoja Srbije, Tara, pp. 223-241, 2007.

  • 25

    Pucar M., Nenkovi M.: Mogunosti primene geotermalne i energije iz komunalnog vrstog otpada u Srbiji, (Possibilities of solar, geothermal and solid waste energy application in Serbia) asopis Energetika br. 1-2/god H/mart 2008.Savez energetiara ENERGETIKA, pp. 114-120, 2008.

    Pucar, M.; M. Nenkovi-Rizni and B. Josimovi: Keynote paper: "Environmental Protection in the Function of Regional Development in Serbia" International Scientific Conference", Thematic Conference Proceedings Vol.1 Regional Development, Spatial Planning and Strategic Governance" Institute of Architecture and Urban&Spatial Planning of Serbia (IAUS), pp. 287-319, 2009.

    Pucar, M., Nenkovi-Rizni, M., Strategija prostornog razvoja Republike Srbije, Studijsko-analitika osnova, Tematska sveska: Prostorni i ekoloki aspekti korienja obnovljvih izvora energije i energetska efikasnost, Republika Agencija za prostorno planiranje, Beograd, 2009.

    Pucar, M., Nenkovi-Riznic, M., Prostorni raspored, mogunosti i potencijali proizvodnje elektrine energije iz obnovljivih izvora energije u Srbiji, Konferencija o obnovljivim izvorima elektricne energije, SMEITS, Beograd, 2011.

    Petrovi, S., Pucar, M., Energetika i prostorni razvoj Srbije, Budunost energetike i prostorni razvoj Srbije, Republika Agencija za prostorno planiranje, Beograd, 2011.

  • 26

  • 27

    ADAPTACIJA GRADOVA NA KLIMATSKE PROMENE ULOGA ZELENE INFRASTRUKTURE CITIES ADAPTATION TO CLIMATE CHANGES THE ROLE OF GREEN INSFRASTURCTURE Jasminka Cveji, Aleksandar Bobi, Andreja Tutundi, Stojanka Radulovi Univerzitet u Beogradu, umarski fakultet, Odsek za pejzanu arhitekturu i hortikulturu, Kneza Vieslava br. 1, Beograd APSTRAKT Istraivanja i scenariji globalnih klimatskih promena ukazuju na verovatnou uestalijih pojava olujnih nepogoda, ekstremnih vruina, porasta rizika izumiranja vrsta i dr. (IPCC 2007). Takoe je jasno da takve promene imaju znaajne implikacije na urbane i suburbane predele i da zelena infrastruktura kao vaan sastavni deo gradske sredine treba da da odgovor na neke od izazova koje e klimatske promene dovesti u ivotu kako humane populacije, tako flore i faune. Zelena infrastruktura je koncept koji se pojavio sredinom 1990-tih u Americi i koji osvetljava znaaj uvaavanja prirodne sredine u donoenju odluka o namenama i nainima korienja zemljita. Ona se moe definisati kao strateki planirana i upravljana mrea zelenih i otvorenih gradskih prostora, koja uva vrednosti i funkcije ekosistema i time obezbeuje korist za humanu populaciju i urbanu prirodu. Rezultati dosadanjih istraivanja nesumnjivo pokazuju da zelena infrastruktura obezbeuje niz pozitivnih efekata, koji mogu da budu znatan doprinos u adaptaciji gradske sredine na klimatske promene, kao i ogranien, ali vaan, doprinos ublaavanju ovih promena.

    Zakljuci se odnose na potrebu prilagoavanja metodologije planiranja u cilju adaptacije gradske sredine na globalne klimatske promena. Naime, postojea politika planiranja favorizuje poguavanje urbane sredine, to e redukovati sposobnost, pre svega rastuih gradova, za adaptaciju na klimatske promene. Stoga je oigledna potreba stavljanja naglaska na funkcionalni znaaj zelene infrastrukture u politici i praksi planiranja gradova.

    Kljune rei: zelena infrastruktura, urbani i suburbani predeo, globalne klimatske promene, funkcije ekosistema, urbanistiko planiranje, urbana priroda

  • 28

    ABSTRACT Research and scenarios of global climate change indicate the likelihood of more frequent occurrence of storm disasters, extreme heat, species extinction increasing risk and others (IPCC 2007). It is also clear that such changes have significant implications for urban and suburban landscapes and that green infrastructure, as an important part of the urban environment, need to give answers on some challenges that climate change brings life to the human population, as well as to the flora and fauna. Green infrastructure is a concept that emerged in the mid nineties in America, which emphasize the importance of the environment in the decisions making process of land use. Green infrastructure can be defined as strategically planned and managed network of green and open urban spaces, which preserves the values of ecosystem functions and thus provides benefits to the human population and urban nature.

    The results of previous studies undoubtedly show that green infrastructure provides the number of positive effects, which makes significant contribution to the urban environment ability to the climate change adaptation, as well as limited, but an important contribution to mitigation of these changes.

    Conclusions indicate the need for adaptation of planning methodologies towards the adaptation of urban areas to climate change. Existing planning policies favour dense urban areas, which reduces capacity for the adaptation to climate change, especially in developing cities. Therefore, it is an obvious need to emphasize the functional importance of "green infrastructure" in policies and practice of town planning.

    Keywords: green infrastructure, urban and peri-urban landscape, global climate change, ecosystem functions, urban planning, urban nature UVOD Klima je bazini prirodni resurs i stoga ima dominantan uticaj na ekosisteme kao i na stanje i razvoj drutva i ljudske civilizacije uopte. Prema projekciji uticaja globalnih klimatskih promena (Internacional Panel for Climate Change IPCC, 2007 i EEA, 2008) podruja Centralne i Istone Evrope e karakterisati: vie temperaturnih ekstrema, manje padavina u toku leta, vie renih poplava tokom zime, vie temperature voda, varijabilnost u prinosu itarica, vea opasnost od umskih poara i manja stabilnost umskih ekosistema.

    Srbija je jedna od zemalja u zaleu Mediteranskog Regiona za koji se smatra da e biti posebno teko pogoen globalnim klimatskim

  • 29

    promenama (Nikoli, 2010). Procene u blaoj varijanti, prema scenariju SRES B2 za nae podruje, do kraja ovog veka, daju poveanje godinje temperature vazduha od ak 40C (IPCC, 2007). Postoji i verovatnoa da e procenjen odrivi porast godinje temperature od 20C za podruja Evrope biti prevazien ve sredinom veka (EEA, 2004). Prema procenama, neka podruja Srbije e tokom leta imati za 20% manje padavina. Iznos smanjenja letnjih padavina, po najnepovoljnijoj opciji, premauje 50% sadanjih normala2 (Popovi et al., 2009).

    Predviene klimatske promene bi mogle doneti mnotvo dramatinih posledica, ukljuujui este sue, nedostatak pijae vode, smanjenje poljoprivredne proizvodnje, pojavu endemske gladi meu siromanim slojevima stanovnitva, pojava epidemija, migracije stanovnitva u potrazi za vodom i hranom, konflikti oko ogranienih resursa, itd.(Nikoli, 2010). Promena klime je globalni problem, ali e se posledice osetiti biti predmet interesa kako na regionalnom tako i lokalnom nivou. Naime, procene su da e ove promene imati znaajne implikacije na urbana podruja. Sobzirom na to da preko 50% stanovnitva sveta i 80% stanovnitva Evrope danas ivi u gradovima, ovakvi problemi postaju uzrok sve vee brige. U tom smislu, meudravni panel o klimatskim promenama (Internacional Panel for Climate Change - IPCC) planirao je za svoj sledei izvetaj, posebnu studiju koja e razmatrati budue projekcije problema urbanih podruja, povezujui klimatske, infrastrukturne, demografske i energetske aspekte urbanizacije. Svetski fond za prirodu (WWF, 2005) je, na primer, ne tako davno, skrenuo panju na znaajno zagrevanje prestonikih gradova irom Evrope. Imajui ovo u vidu, u mnogim zemljama se pokreu strateki projekti, kao na primer projekat pod nazivom Strategije adaptacije na klimatske promene u ubanoj sredini (Adaptation Strategies for Climate Change in the Urban Environment ASCCUE). u Velikoj Britaniji, Ovi projekti obuhvataju pripremu za klimatske promene kroz strateko planirnje i urbani dizajn. Jedan vaan aspekt ovog projekta, koji je i predmet ovog rada, je da istrai potencijal urbanih zelenih povrina u adaptaciji na klimatske promene.

    Zelen infrstruktur predstvlj fiziko okruenje u grdovim i nseljim i izmeu njih. U tom smislu, njom su obuhvaene kko zelen struktur, topogrfij i hidrologij, tko i fizik struktur urbne forme, u ijoj sinergiji odnos je mogue kreirti mreu otvorenih prostor z drutvene potrebe, li i integrlni sistem uprvljnj ekolokim procesim. Shvaena na ovakav nain, zelen infrstruktur sveobuhvatno obuhvt sve resurse ivotne sredine i doprinosi odrivom uprvljnju resursim. U prksi to zni d je postojee trdicionlne

    2 Period 1961-1990. je period poslednje standardne klimatoloke normale

  • 30

    mree zelenih struktur potrebno renturlizovti kko bi se uspostvili ili obnovili prirodni procesi kojim bi se izgrdili sistemi z ublaavanje klimatskih promena, uprvljnje poplvm, tmosferskim vodm, poveo biodiverzitet i stvorili uslovi z unpreenje kvaliteta ivota.

    CILJ I METOD RADA Rad istrauje fenomen uticaja globalnih klimatskih promena na gradove, njihovu ranjivost, kao i mogunosti za adaptaciju u ublaavanje posledica ovog globalnog fenomena. U tom smislu, posebna panja posveena je istraivanju uloge i znaaja zelene infrastrukture u adaptaciji3 na klimatske promene. Cilj ovog rada je da se, kroz pregled raspoloivih literarnih podataka, osvetle pozitivni efekti uticaja zelene infrastrukture u adaptaciji urbanog mikroklimata na klimatske varijacije izazvane infrastrukturom izgraenog predela. iri cilj rada je da sugerie da planiranje zelene infrastrukture u borbi sa klimatskim promena, to takoe nudi alternativni pristup odrivom urbanom planiranju.

    U prvom delu, rad se bavi odgovorom gradova na klimatske promene u pogledu proklamovanih i usvojenih gradskih politika. Zatim se daje objanjenje pojma zelena infrastruktura i uloge koju ona moe da ima u unapreenju odrivog upravljanja gradova. U tom smislu, prikazani su rezultati istraivanja jednog broja autora koja ukazuju na pozitivne efekate pojedinih elemenata zelene infrastrukture u borbi sa klimatskim promenama. Rad polazi od procene kako integralni pristup planiranja zelene infrastrukture moe unaprediti kvalitet urbane ivotne sredine. Sledei deo rada daje pregled skoranjih studija sluaja na teritoriji grada Beograda koje koriste holistiki pristup u planiranju grada i daju polaznu osnovu za istraivanje u oblasti adaptacije gradske sredine u odnosu na projekcije uticaja klimatskih promena. Pregled dat u ovom radu je samo korak ka neophodnim detaljnim istraivanjima uticaja indukovanim klimatskim promenama, kao baze za prostorni razvoj i donoenje odluka na nivou rastuih gradova u pogledu adaptacije na klimatske promene.

    Metod rada je obuhvatio prikupljanje i analizu literarnih izvora danas aktuelnih istraivanja u oblasti efekata urbanog zelenila u redukciji temperaturnih i hidrolokih promena urbane ivotne sredine. Sledei korak je obuhvatio analizu iskoristivosti postojeih studija i projekata,

    3 Adaptacija na klimatske promene moe se definisati kao prilagoavanje kao odgovor na aktuelne ili oekivane klimatske stimulanse ili njihove posledice u prirodnim i humanim sistemima. Ona obuhvata ublaavnje tete ili iskoriavanje delotvornih mogunosti; razumevanje kako klima moe da se menja, ta mogu da budu uticaji, kao i izgradnju kapaciteta i preduzimanje akcija u vezi tih uticaja (UK Climate Impacst Programme)

  • 31

    raenih za grad Beograd, za dalja detaljna istraivanja u cilju uspostavljanja multifunkcionalne zelene infrastrukture grada.

    URBANE POLITIKE VICE-VERSA KLIMATSKE PROMENE Svest o tome da urbana sredina dom za oko tri etvrtine graana EU dri jedan od kljueva borbe protiv klimatskih promena, bio je razlog to je Evropska Komisija pokrenula inicijativu 2009. za ustanovljavanje Saveza gradonaelnika (Covenant of Mayors), sa zadatkom da podri i ubrza akcije lokalnih vlasti u reavanju ovih problema.

    Aspekt urbanih otvorenih podruja sa stanovita unapreenja ivotne sredine je takoe naglaen u mnogim drugim evropskim politikama, kao na primer u Laipcigkoj Povelji (Leipzig Charter), Alborgkoj Povelji (Aalborg Charter of European Cities and Towns Towards Sustainability), tematskoj strategiji za urbanu ivotnu sredinu (Thematic Strategy on Urban Environment), estom akcionom programu za zatitu ivotne sredine (Sixth Environment Action Programme), Evropskoj konvenciji o predelu, . Ovaj aspekt je takoe istraen kroz mnoge evropske projeke - URGE, RUROS, BUGS (Hudekova, 2011).

    Urbana sredina poseduje karakteristina biofizika obeleja u poreenju sa susednim ruralnim podrujima. To su, pre svega, izmenjena razmena energije, to ima za rezultat stvaranje urbanih toplotnih ostrva i promenu hidrologije urbanih podruja, to utie na poveano povrinsko oticanje kinih voda. Takve biofizike promene su delimino rezultat promene zastora urbanih podruja (Whitford et al., 2001). Proces urbanizacije zamenjuje povrine pod vegetacijom koje obezbeuju senku, evapotranspiraciono hlaenje, zadravaju kine voda, imaju funkciju skladitenja i infiltracije sa nepropusnim izgraenim povrinama. Klimatske promene e pojaati nepovoljne efekte ovih procesa (Gill et al.2007). Stoga postoji urgentna potreba razvoja strategija adaptacije gradova na budue klimatske promene. Planirane adaptacije imaju za cilj da se suprotstave oekivanim uticajima klimatskih promena i one su rezultat ciljanih odluke, na osnovu svesti o tome da su uslovi promenjeni ili da e se menjati i da je potrebna akcija da se uopte uslovi vrate i odravaju. Kreativno korienje zelene infrastrukture je jedna od mogunosti, od koje se, u pomenutim strategijama adaptacije, mnogo oekuje. Ona treba da bude prepoznata u procesu planiranja na svim nivoima - od regionalnih prostornih strategija, kroz okvire lokalnog razvoja kao i kroz kontrolu razvoja unutar urbanih susedstva (Gill et al.2007; Bowler et al 2010). Ove usluge ekosistema4 obezbeene od 4 Usluge ekosistema su procesi pri kojima sredina produkuje resurse koje besplatno koristimo, kao to su na primer ista voda, drvo za grau, stanita ihtiofaune ili polinacija divljih biljaka i useva. Bez obzira da li se nalaze u gradu ili u ruralnom podruju, ekosistemi

  • 32

    strane urbanih zelenih povrina su esto previane i podcenjivane (Daily, 1997). Sa klimatskim promenama funkcionalnost koju obezbeuju urbane zelene povrine postaje sve znaajnija (Gill et al.2007).

    ZELENA INFRASTRUKTURA DEFINICIJE I TRENDOVI Gotovo sve definicije zelene infrastrukture koriste koncept multifukcionalnosti prirodnih resursa; usvajaju holistiki nain razmiljanja; stavljaju fokus na fizike interakcije izmeu razliitih tipova zelenih povrina. Meusobna povezanost i umreavanje resursa je zajednika za sve definicije. Definicije obuhvataju prirodi bliska podruja i objekte, usluge ekosistema, ekonomske i kulture dobiti i dobiti na kvalitetu ivotne sredine. Kljuni princip, naglaen u ovim definicijama, je korienje postojeeg karaktera predela za unapreenje vrednosti duha mesta. Tako definicija zelene infrastrukture glasi: Zelena infrastruktura je povezana mrea prirodi bliskih podruja i objekata, koja titi ili obnavlja ekoloke funkcije i olakava odravanje zdravog stanje usluga ekosistema, koji obezbeuju ekonomske, kulturne i druge dobiti na kvalitetu ivota ljudi, biljka i ivotinja, obezbeujui njihov razvoj u prirodnim uslovima (Hamin & Gurran 2009) Zadnjih godina pojam se, kod nekih autora, transformie u pravcu vie direktne paralele sa pojmom tradicionalne infrastrukture, i stoga ne ukljuuje samo povezanost, ve i tretman i upravljanje kinim vodama i ostale funkcije. Tako postavljana definicija glasi: Zelena infrastruktura je zatita, obnova ili formiranje objekata koji koriste prirodne procese za recikliranje kinih voda, konzervaciju energije i preiavanje vazduha, na nain koji podstie povezivanje, podrava razvoj, koji je ekonomski odriv, i odriv sa stanovita ivotne sredine (Hamin & Gurran, 2009).

    Benedict & McMahon (2006) su, na primer, definisali zelenu infrastrukturu kao holistiki pristup korienja prirodnih i humanih resursa, koja tei da zatiti prirodne ekosisteme i funkcije, i koja dopunjuje razvoj u usaglaenom maniru. Prema istim autorima zelena infrastruktura koristi planiranje, dizajn i pristupe implementaciji, sline onima koji se koriste za puteve, sistem upravljanja vodama i drugim

    u kojima ljudi ive, pruaju dobra i usluge koje su nam veoma bliske, kao to su: ublaavanje vremenskih ekstrema i njihovih uticaja; rasejavanje semena; ublaavanje sua i poplava; zatita od ultravioletnog zraenja; kruenje hranljivih materija; zatita obala reka, kanala i mora od erozije; detoksikacija i razlaganje otpadaka; kontrola poljoprivrednih tetoina; odravanje biodiverziteta; formiranje i zatita zemljita i obnova plodnosti. Oni takoe doprinose stabilnosti klime, preiavaju vazduh i vodu, kontroliu organizme nosioce zaraza,; oprauju useve i prirodnu vegetaciju itd. (prema Ecological Society of America)

  • 33

    komunalnim objktima, u razliitim razmerama i preko administrativnih granica.

    Kao to je ve naglaeno sutinski znaaj, s obzirom na ve prisutne klimatske promene, e imati ublaavanje i prilagoavanje verovatnim buduim klimatskim uslovima. Znaajan pravac postizanja tog cilja je obezbeivanje snane zelene infrastrukture u regionu i gradovima. Zelena infrastruktura je odlino sredstvo za ispunjavanje tih ciljeva iz vie razloga, prema Hamin & Gurran, 2009:

    Zelena infrastruktura se bazira na sistemskom razmiljanju i po svojoj prirodi je meusobno povezana - i jedno i drugo e biti neophodno u kontekstu klimatskih promena

    Zelena infrastruktuta tei da dostigne, na posebnim lokacijama, viestruke ciljeve, to e takoe, iz urbane perspektive, biti neophodno za klimatske promene, gde su neizgraena podruja prilino ograniena.

    Zelena infrastruktura tei da bude regionalna, i regionalna reenja e biti efikasnija za klimatske promene od lokalnih, poto su voda, energija, hrana i emisija u najmanju ruku pitanja regionalne razmere.

    Ve danas se urbana ivotna sredina razlikuje od okolnog predela u brojnim karakteristikama (temperature, vlanost, kvalitet vazduha i dr). Zelena infrastruktura urbanih podruja igra znaajnu ulogu ublaavanja ovih karakteristika. Implementacija zelene infrastrukture obuhvata realizaciju tehnikih (inenjerskih) objekata, kao to su: ozelenjeni krovovi, bioretenzije, vegetacijoni drenani kanali, permeabilni zastori, rezervari i retenzije kinih voda, kao i podizanje novih zelenih povrina. Brojna su istraivanja pozitivnog uticaja zelene infrastrukture u adaptaciji gradova na klimatske promene. U sledeem poglavlju su prikazani rezultati niza aktuelnih istraivanja u svetu, a odnose se na uticaj zelene infrastrukture na kvalitet klime u gradovima odnosno, na ublaavanje negativnih efekata klimatskih promena.

    PRIKAZ REZULTATA AKTUELNIH ISTRAIVANJA U SVETU Globalne klimatske promene e dodatno termalno opteretiti urbana podruja naglaavajui uticaj urbanih toplotnih ostrva (Voogt, 2002). U tom smislu, urbana toplotna ostrva imaju znaajne implikacije na konfor i zdravlje ljudi, zagaenje vazduha, korienje energije i urbano planiranje. Primarna povrinska kontrola za veinu urbanih toplotnih ostrva su: geometrija urbanih povrina i njihova termalna svojstva (Oke et al., 1991). Geometrija povrina odnosi se na zaklanjanje neba zgradama i

  • 34

    drugim objektima, izraena terminom poznatim kao faktor sagledavanja nebe (sky view factor). Smanjivanje ovog faktora gotovo uvek vodi porastu intenziteta urbanog toplotnog ostrva, mada, ako su zgrade na veoma malom rastojanju, senka moe da redukuje apsorpciju solarne radijacije tokom dana. Termalna svojstva povrina, posebno absorpcija toplote, kontrolie unos i oslobaanje toplote podpovrinskog i povrinskog sloja. Suvi i manje zbijeni materijali, sa dobrim svojstvima izolacije, kao drvo, pesak ili porozni (aerisani) beton imaju manje vrednosti termalne absorpcije. Povoljni uslovi za prostrana toplotna ostrva nastaju u onim tipovima urbane morfologije koje karakterie veliki procenat izgraenih i zaptivenih povrina, te velika termalna absorpcija. Prema Voogt (2002), redukcija veliine urbanog toplotnog ostrva je mogua kroz razliite strategije ublaavanja5. Strategije koje su privukle najveu panju obuhvataju korienje zelene infrastrukture za zasenu povrina, evapotranspiraciono hlaenje i uveanje refleksije povrina, kako bi se redukovala koliina solarne radijacije (Rosenfeld et al., 1998).

    Kompozicija zelenila ima neospornu ulogu u odnosu na uticaj na temperature vazduha u zelenim prostorima. Tako Potchter et al. (2006), prema Bowler et al.(2010), na osnovu istraivanja parkova u Tel Avivu, pronalaze da je temperatura u parku nia ukoliko je sklop visokog zelenila gui i preovlaujui u odnosu na otvorene travnjake. Isto tako, Chang et al., (2007), prema Bowler et al.(2010) su, na osnovu slinih istraivanja parkova u Meksiko Sitiju i Tajpeju, dokazali da je vei procenat zastrtih povrina u parku u pozitivnoj korelaciji sa temperaturnim razlikama vazduha. Do slinih zakljuaka u pogledu vane uloge faktora senke za efekat hlaenja doli su Shashua-Bar & Hoffman (2000) u svom istraivanju ovog fenomena na podruju Tel Aviva. U pogledu dispozicije zelenih povrina i njihove veliine pokazalo se da iste igraju vanu ulogu u minimiziranju efekta zagrevanja vazduha. Koristei numeriki model za procenu efekta rashlaivanje povrina u susedstvu zelenih povrina Tsuyoshi &Takakura (1990/1991) su doli do zakljuka da mala, razliito ozelenjenjena podruja, na terenu ili na krovovima, sa dovoljnim razmacima, produavaju termalni efekat, van fizikih granica zelene povrine, mnogo efektnije od velikog kontinualno ozelenjenog podruja, sline veliine.

    Na osnovu modela razmene energije, prema Gill et al. (2007), maksimalna temperatura pri tlu veoma zavisi od procenata zastupljenog

    5 Ublaavanje klimatskih promena moe se definisati kao akcije koje redukuju ovekov doprinos uzroku klimatskih promena; ovo obuhvata i redukciju emisija gasova staklene bate kao ugljen dioksida (na primer kroz poveanje energetske efikasnosti, korienjem alternativnih formi energije i transporta), i redukciju njihove koncentracije u atmosferi, na primer, podizanjem zelenih povrina u cilju smanjenja ugljenika (UK Climate Impacst Programme)

  • 35

    zelenog pokrivaa. Prema istraivanjima u Manesteru, u Engleskoj, sadanja maksimalna temperature pri tlu u umi (najmanje izgraenom tipu urbane morfologije) je za 12.80C nia od centra grada (najizgraenijeg tipa urbane morfologije). Prema scenariju nie emisije gasova staklene bate za 2080. (IPCC), oekivane maksimalne temperature pri tlu u umi su 10.90C i centru grada 33.20C, dok su za scenarijo visoke emisije za 2080. (IPCC) prognozirane na 21,60C u umi i 35,50C u centru grada. Prema istraivanjima Gill et al. (2007) dodavanjem 10% zelenih povrina podrujima sa malo zelenila, kao to su tipovi urbane morfologije centra grada i stanovanja velikih gustina, zadrae se maksimalne temperature pri tlu na ili ispod vrednosti perioda poslednje standardne klimatoloke normale, to ne ukljuuje i scenarijo visokih emisija 2080. Sa druge strane, ako se ukloni 10% zelenih povrina, procenjuje se da e maksimalna temperature pri tlu do 2080., u poreenju sa periodom poslednje standardne klimatoloke normale, pri scenariju visoke emisije, u stanovanju velikih gustina, biti za 70C vie, dok e u centru grada ona biti vea za 8,20C. Whitford et al. (2001) su stoga zakljuili da je temperatura pri tlu efiksan indikator za razmenu energije urbane sredine.

    Sdruge strane, uloga zelenila kao prekrivaa tla u pogledu uticaja na smanjenje efekta toplote na asfaltiranim i betonskim povrinama je znatna. Takebayashi & Moriyama (2009) su eksperimentalno procenjivali stepen ublaavanja efekta toplote kroz zamenu asfaltiranog zastora parkinga sa zastorom od trave. Na osnovu dobijenih rezultata u pogledu veliine solarne radijacije, infracrvene radijacije, temperature vazduha, relativne vlanost i brzine i pravaca vetra, procenjena redukcija toka toplote sa asfaltnog parkinga u odnosu na parking pod travom bila je za 100-150 W/m2 tokom dana i proseno 50 W/m2 tokom noi. Slino, Rosenzweig et al. (2006) su utvrdili da bi ozelenjavanje 50% krovova NewYork City redukovalo prosenu temperaturu pri tlu za 0,1 do 0,8 0C. Banting et al. (2005) je utvrdio da bi ozelenjavanje 30-100% raspoloivih krovova u Torontu, moglo da redukuje prosene temperature za 0,5 do 20C.

    Alexandri & Jones (2008) su procenjivali efekat zelenih krovova i ozelenjenih zidova u urbanim kanjonima. U dvodimenzionalni model mikro razmere, koji je procenjivao tri geometrije kanjona, dve orijentacije i dva pravca vetra, bile su unete klimatske karakteristike devet gradova. Istraivanje je pokazalo da vegetacija moe da ublai klimat izgraene sredine. Razmera efekata zavisi od toga gde je ona implementirana (krov ili zid) i koji deo izgraene sredine je istraivan (unutranjost kanjona ili neposredna okolina). Pri uporeivanju ozelenjenih povrina sa betonskim, izraunate su temperaturne razlike od 300C, u danu sa visokim nivoom zraenja. Generalno je utvreno da zeleni zidovi imaju jai efekat u

  • 36

    kanjonu od zelenih krovova, ali oni ne utiu na temperature vazdune mase iznad kanjona. Zeleni krovovi, sa druge strane imaju jak efekat na vazduni sloj iznad njih, do veliine od 100C na 4 m visine. Geometrija urbanih podruja ima znaajan uticaj na temperature pri povrini i temperature vazduha, zbog uticaja na distribuciju brzine vetra i zasenu urbanih povrina. Generalno, to je ira ulica, jai je efekat, specijalno sa ozelenjenih zidova, zbog zasene konstrukcionog materijala i zbog vee brzine vetra koja se javlja unutar kanjona. Na osnovu istraivanja dolo se do rezultata da je vegetacija generalno imala vei efekat na urbanu temperature u suvim i toplijim gradovima, nego u hladnijim, vlanim gradovima, mada oni takoe mogu da imaju koristi od ozelenjavanja, naroito kada su krovovi i zidovi pod vegetacijom (Alexandri & Jones, 2008).

    Jedan od efekata zelene infrastrukture prema Clark et al.(2010) je efekat ublaavanja temperature termalno obogaenih kinih voda urbanih podruja. Mnoge zemlje reguliu temperature vode kao sastavni deo kvaliteta voda. Istraivai su zapazili da su podruja izliva kinih voda, unutar vodenog stuba, imala znaajan uticaj na temperature vode nakon uliva. Efekti u redukciji i prevenciji termalnih optereenja urbanih kinih vode u praksi zelene infrastrukture postiu se uobiajnim merama, kao to su permeabilno poploavanje, ozelenjavanje, bioretenzije, ozelenjeni drenani kanali, zeleni krovovi itd. Laboratorijska istraivanja zastora na Guelf univerzitetu u Ontariju, u Kanadi su pokazala da je temperature oticanja kinih voda sa poroznog zastora bila izmeu 2 do 4oC hladnija u poreenju sa povrina pod asfaltom (Verspagen, 1995., prema Clark et al., 2010). Redukcija volumena oticanja postignuta na taj nain je primarni faktor u redukciji termalnog optereenja. Drugi faktor koji redukuje termalno optereenje je zasena, dubina i tip medijuma, povrina i konfiguracija ispusta (Jones & Hunt, 2009., prema Clark et al. 2010).

    Gill et al. (2007) su primenom modela povrinskog oticanja za Manester doli do generalnog podatka, da to je vie izgraen tip urbane morfologije, vee je oticanje povrinskih kinih voda. Tako, na primer, poveanje zelenih povrina od 10% u stambenim tipovima urbane morfologije, redukuje oticanje u sluaju padavina od 28 mm (koliko se oekuje pri visokom scenariju emisija do 2080) za 4,9%, dok poveanje od 10% povrina pod drveem redukuje oticanje za 5,7%. Meutim ovaj iznos poveanja zelenih povrina ili povrina pod drveem ne moe da zadri budue oticanje na vrednostima poslednje standardne klimatoloke normale.

    Saglasno Lisle-u (2010), efikasno planiranje biodiverziteta u urbanim otvorenim prostorima moe da obezbedi bitno preuzimanje odgovornost za adaptaciju na klimatske promene u urbanoj sredini. Biodiverzitet urbanih podruja sutinski ima sposobnosti da odgovori na budue

  • 37

    projekcije klimata. Ta prilagodljivost obezbeuje mogunost urbanim otvorenim prostorima da doprinesu adaptaciji na klimatske promene.

    Jedan od naina istraivanja adaptacije na mogue klimatske promene je razmatranje zelene infrastrukture konurbacionih podruja iz perspektive predeone ekologije (Gill, et al. 2007). Na taj nain, zelena infrastruktura se moe sagledati kao sklop koridora, paradi i globalne matrice (Forman and Godron, 1986., prema Gill et al. 2007). Ove komponente imaju razliite uloge u pojmu klimatske adaptacije. Na primer, zatita od poplava je naroito znaajna u koridorima, sa druge strane matrica i parad su naroito znaajni za infiltraciju kinih voda, itd.

    Prikazani pregled istraivanja pokazuje veoma razliite pristupe i interesovanja autora u nastojanjima pronalaenja dokaza o doprinosu zelene infrastrukture gradova u adaptaciji na klimatske promene. Od znaaja za pomenuta istraivanja bilo je izdvajanje urbanih morfolokih jedinica, naina korienja povrina, veliine zelenih povrina, zatim utvrivanje distanci izmeu zelenih povrina, poroznost zastrtih povrina, vrste primenjenih materijala, procenat pod drveem i travnjacima i dr. Rezultati istraivanja navedenih autora nesumnjivo pokazuju nezamenljiv doprinos zelene infrastrukuture u adaptaciji gradova na klimatske promene.

    STUDIJE SLUAJA ZA GRAD BEOGRAD Istraivanja trendova temperature i padavina u Beogradu i indikatora promene ekstrema u Srbiji za period 1888 2006. nesumnjivo pokazuju da su klimatske promene ve prisutne (orevi, 2008). Prema istraivanjima ovog autora srednje, maksimalne i minimalne godinje i sezonske temperature vazduha su porasle, izuzev tokom leta, kada je maksimalna temperature imala tendenciju laganog opadanja. Najvei porast je zabeleen sa minimalnim temperaturama, naroito zimi. Na godinjem nivou koliine padavina se poveavaju, sa najveim poveanjem tokom zime, dok u prolee one opadaju. Tokom godine, broj dana sa padavinama je u opadanju, izuzev tokom leta, gde je zabeleen porast broja takvih dana. Pojava uestalosti veoma niskih temperatura opada. Poveanje uestalosti veoma visoke maksimalne temperature je dobijeno na svim mernim stanicama, dok se pojava uestalosti toplih talasa i tropskih dana poveala. Na mernoj stanici Beograd zabeleen je porast pojava uestalosti visokog kvantiteta padavina. Prema navodima istog autora, slini rezultati za temperature i padavine dobijeni su za sedam stanica (Sarajevo, Podgorica, Ulcinj, Tirana, Prilep, Atina, Krf) sa podruja Jugoistone Evrope za period 1955-2000.

  • 38

    Navedeni dokazi klimatskih promena i pretnje socijalnoj dobrobiti i ekonomskoj budunosti stanovnitva, bie razlog da grad Beograd, slino drugim gradovima Evrope, donese svoju strategiju adaptacije i ublaavanja negativnih efekata klimatskih promena. Kao neizbena mera u borbi sa klimatskim promenama u ovoj strategiji treba da bude planiranje i implementacija zelene infrastrukture grada. Ono to nam je potrebno, kada je u pitanju intervenisanje zelenom infrastrukturom u borbi sa klimatskim promenama, su nove vrste istraivakih projekata koji grade interdisciplinarne veze izmeu prirodnjaka (npr. ekologa, biologa, hidrologa) i specijalista za izgraenu sredinu (npr. planera, inenjera, arhitekata, sociologa i geografa).

    a)

    b)

    Slika 1. Karta biotopa Beograda; Izvedeni podaci a) Linijski elementi sistema; b) Ugari i zaprloena zemljita; Izvor: Projekat Zelena regulative

    grada Beograda, Urbanistiki zavod Beograda, 2007.

    Kao prvi vei pomak ka predeono-ekolokom planiranju grada Beograda je izarda GIS-a biotopa i vrednovanje biotopa Beograda izraena u okviru projekta "Zelena regulativa Beograda" (Slika 1.) Rezultati kartiranja i vrednovanja su pokazali da na teritoriji grada postoji veliki diverziet biotopa (izdvojeno je 52 tipa i 181 podtipa biotopa na povrini od 77.460 ha, u okviru ukupno 163.800 geometrijski izdvojenih biotopa) kao i diverzitet vrsta, (evidentirano je 161 vrsta ornitofaune koje se nalaze na nacionalnoj crvenoj listi, 9 relikta i 16 vrsta flore sa nacionalne crvene liste i dr.). Evidentirani su takoe vredni biotopi uma, vlanih terena i linijskih koridora znaajnih za umreavanje budue zelene infrastrukture grada. Projekat kartiranja i vrednovanja biotopa Beograda predstavlja znaajnu osnovu za multifunkcionalni pristup planiranju novog koncepta zelene infrastrukture grada Beograda (Teofilovi, Cveji et al. 2007).

  • 39

    Kartiranje biotopa daje osnov i preporuku za dalja detaljna istraivanja kao i niz podataka za neophodna istraivanja zelene infrastrukture u funkciji adaptacije i ublaavanja klimatskih promene. Izmeu ostalog, osnovu za izdvajanja urbanih morfolokih jedinica, procenat neporoznih/poroznih povrina, procenat evapotranspiracionih povrina, procenat povrina pod drveem, povezanost zelenih povrina, zapreminu (volumen zelenila), raznovrsnost biotopa, vegetacionu strukturu biotopa, biodiverzitet, izdvajanje predeono-ekolokih strukturnih elemenata (koridora, paradi, matrice) i dr.

    Drugi izvor podataka je Program za urbanistiki plan sistema zelenih povrina Beograda izraen u okviru Projekata "Zelena regulativa Beograda" (IV faza) (Teofilovi, Cveji et al 2009; Cveji & Teofilovi 2010). Gradivne elemente planiranog sistema ine: dominante, take i linije. Dominante su velike, uoljive u prostoru, zelene povrine, od gradskog i regionalnog znaaja, i predstavljaju nosee elemente sistema zelenila. Take su manje zelene povrine lokalnog znaaja, dok linije predstavljaju tipove zelenih povrina sa karakterom veza. Prostorna realizacija konceptualnih opredeljenja planirana je uspostavljanjem sistema meusobno povezanih zelenih povrina. Predloeni koncept sistema zelenih povrina (zelene infrastrukture) grada (Slika 2) karakterie:

    Jezgo sistema predstavlja dominantu celokupnog reenja i obuhvata ue reke Save u Dunav. Planirano je unapreenje multifunkcionalnosti postojeih zelenih povrina kao i formiranje nove rekreacione zone grada.

    Unutranji prsten sistema ini preteno podruje srednje zone grada sa zelenim povrinama na minimalnom meusobnom rastojanju od 400 m. Dominante ine postojei parkovi, ume i park ume, kao i zelene povrine otvorenih stambenih blokova. Podizanje novih zelenih povrina planira se na povrinama ugara, prevashodno unutar ili u neposrednoj blizini podruja oznaenih kao deficitarna sa zelenim povrinama, kao i u delovima prstena gde je konstatovan prekid u sistemu zelenih povrina.

    Spoljanji prsten sistema obuhvata uglavnom rubne zone grada. Dominantne su ume, prirodno regulisane zelene povrine, veim delom na poljoprivrednim povrinama. Kao linijski elementi znaajnu ulogu igraju ibljaci i ivice na poljoprivrednom zemljitu. Nove zelene povrine planirane su u cilju dostizanje predloenog standarda unapreenja uslova ivota od 225 m2/stanovnika, kao i standarda 6 m2 po stanovniku unutar ili u neposrednoj blizini podruja ocenjenih kao deficitarna sa zelenim povrinama za rekreaciju.

  • 40

    Zelene veze sistema ini teritorija grada u vodnom zemljitu reka Save i Dunava kao i du malih gradskih vodotoka i du primarne saobraajne mree. Osnovna funkcija ove komponente sistema jeste povezivanje ostalih komponenti sistema.

    Kontinualno izgraeno gradsko tkivo ini teritorija centralne i srednje zone grada. Uspostavljanje sistema je planirano slobodno stojeim zelenim povrinama takaste forme i drvoredima kao vezivnim elementima.

    Diskontinualno izgraeno podruje ini teritorija spoljne i rubne zone grada. Na teritoriji gde dominiraju poljoprivredne strukture i prigradska naselja, uspostavljanje sistema je planirano zelenim povrinama linijskih formi, kao to su ostaci uma, ibljaci i ivice na poljoprivrednom zemljitu i du malih gradskih vodotokova i melioracionih kanala.

    Koncept sistema zelenih povrina Beograda je formiran uvaavajui sledee principe povezanosti, multifunkcionalnosti, pristupanosti, zatite karaktera predela, zatite biodiverziteta i unapreenja stanja ivotne sredine. Principi na kojima je uspostavljen sistem poklapaju se sa osnovnim principom ublaavanje i prilogoavanje verovatnim buduim klimatskim uslovima, a to je zatita unapreenje regeneracija (Moroz, S., WWF; Hudekova, 2007):

    Zatita postojeih odlika ivotne sredine i ekosistema

    Unapreenje postojeih resursa u kreativnom odrivom maniru

    Regeneracija izgubljenih ili oteenih usluga ekosistema

    Zatita heterogenosti stanita i biodiverziteta

    Povezanost stanita

    Obnova degradiranih prostora i aktivne intervencije kao odgovor na pretnje indukovane klimatskim promena.

  • 41

    Slika 2: Osnovni elementi sistema zelenih povrina (zelene infrastrukture) Beograda; Izvor: Projekat Zelena regulative grada Beograda, Urbanistiki

    zavod Beograda, 2007.

    ZAKLJUAK

    U domenu svremenih politik i strtekih dokument o kvlitetu grdov, kvlitet se posmtr kroz kvlitet mest, kvlitet ivotne sredine i kvlitet ivot, pri emu je zelen infrstruktur od kljune vnosti z ostvrenje sv tri nveden kvlitet. U svremenoj plnerskoj prksi zelenu infrstrukturu je mogue plnirti kroz sve prostorne nivoe od region (strtek prirodn i kulturn dobr) do susedstva, pri emu se njvei rezultti u odnosu n kvlitet postiu n niim nivoim: nivo optine ili nselj s teitem n prostorim z rekreciju i koherentno poveznim zelenim i zeleno-sivim infrstrukturm (grdski prkovi, ren prioblj, neformlni zeleni prostori, biciklistike i peke stze, vodoizvorit, movre i dr.), odnosno nivo susedstv, koji nije obvezujui, li je esto veom vn jer se bzir n loklnim inicijtivm grn i njihovom direktnom ueu u procesu plnirnj i implementcije pln (izgled ulice i loklnih otvorenih grdskih prostor, zjednik i privtn dvorit, prking prostori i dr.).

    S druge strane, istraivanja trendova temperature i padavina u Beogradu i indikatora promene ekstrema u Srbiji nesumnjivo pokazuju da su

  • 42

    klimatske promene ve prisutne. Zbog toga veliki znaaj za adaptaciju i ublaavanja negativnih uticaja klimatskih promena u Beogradu svakako ima zelena infrastruktura. Istraivanja efekata zelene infrastrukture su brojna. Na osnovu u radu prikazanih rezultata istraivanja jednog broja autora, moe se zakljuiti da su koristi od zelene infrastrukture i njenih elemenata u borbi sa klimatskim promenama nesumnjive. Dve studije raene za teritoriju grada Beograda predstavljaju dobar osnov sa dalja detaljnija istraivanja, kao i za potrebe donoenja stratekih planova i odluka. Dalja empirijska istraivanja o obimu, lokaciji, distanci, tipu i strukturi elemenata zelene infrastrukture su neophodna da bi se izvrilo njeno kvalitativno i kvantitativno vrednovanje, u funkciji unapreenja i odrivog razvoja i upravljanja kvalitetom gradskog ivota. LITERATURA Alexandri, E., Jones, F. (2004). The Thermal Effects of Green Roofs and Green

    Faades on an Urban Canyon Plea2004 - The 21th Conference on Passive and Low Energy Architecture. Eindhoven, The Netherlands, 19 22 September 2004, Page 1 of 6

    Adaptation Strategies for Climate Change in the Urban Environment (ASCCUE), http://www.sed.manchester.ac.uk/research/cure/research/asccue/

    Benedict, M. A., Edward T., McMahon, J.D. (2006). Green Infrastructure: Smart Conservation for the 21st Century, The Conservation Fund, Sprawl Watch Clearing House, Monograph Series

    Banting, D., Li, J., Missios, P. (2005): Report on the Environmental Benefits and Costs of Green Roof Technology for the City of Toronto City of Toronto and Ontario Centres of Excellence Earth and Environmental Technologies (OCE-ETech)

    Bowler, E. D., Buyung-Ali, L.,Knight T. M., Pullin A. S. (2010). Urban greening to cool towns and cities: A systematic review of the empirical evidence, Landscape and Urban Planning 97 (2010), 147155

    Clark, C., Busiek, B., Adriaens, P.(2010). Quantifying Thermal Impacts of Green Infrastructure: Review and Gaps, Conference Cities of the Future/Urban River Restoration 2010, Boston

    Cveji, J., Teofilovi, A. (2010). Concept of the green spaces system Belgrade case study., Proceedings of Fabos Conference on Landscape and Greenway Planning 2010, Budapest , pp171 -178, Hungary

    Daily., G. C., Alexander, S., Ehrlich P. R. et al. (1997). Ecosystem Services: Benefits Supplied to Human Societies by Natural Ecosystems. Issues in Ecology, Number 2.

    orevi, S. V.(2008) Temperature and Precipitation Trends in Belgrade and Indicators of Changing Extremes for Serbia, GEOGRAPHICA PANNONICA,Volume 12, Issue 2, 62-68 (2008)

    Egenhofer, C., Alessi, M., and Nunez F. J.(2010). Greening EU Cities: The Emerging EU Strategy to Address Climate Change. CEPS Task Force Report; http://aei.pitt.edu/15185/C

  • 43

    Gill, S., Handley J., Ennos, R., Pauleit S. (2007). Adapting cities for climate change: the role of the green infrastructure, Built Environment vol. 33 no.1, Climate Change and Cities, pp. 115-132

    Hamin, E. M., Gurran, N. (2009). Urban form and climate change: Balancing adaptation and mitigation in the U.S. and Australia, Habitat International 33, 238245

    Hudekova Z. (2011). Assessing vulnerability to climate change and adapting through green infrastructure, GRaBS Expert Paper 7; http://www.grabs-eu.org/downloads/EP7%20FINAL.pdf

    IPCC, Meunarodni panel za klimatske promene, etvrti izvetaj o procenama, Klimatske promene 2007IPCC, 2007. Climate Change 2007: Synthesis Report. IPCC, Geneva.

    Lisle, J., (2010): Climate Change Adaptation: The Role Of Biodiversity In Urban Open Space, Australian Planner, 47:2, 113-114.

    Moroz, S., WWF: TOWARDS A GREEN INFRASTRUCTURE FOR EUROPE: Adaptation to climate change; http://green-infrastructure-europe.org/download/23%20Sergiy %20Moroz%20WWF% 20Green%20Infrastructure%20and%20Climate%20change.pdf

    Nikoli, M. (2010). Srbija pred izazovom globalnih klimatskih promena i njihovih posledica, Klimatske promene studije i analize; http://www.emins.org/sr/publikacije/knjige/10-klimatske-promene.pdf

    Oke, T. R., Johnson G. T., Steyn D. G. i Watson I. D. (1991). "Simulation of nocturnal surface urban heat islands under `ideal' conditions: Part 2. Diagnosis of causation," Boundary-Layer Meteorology, 56, 339-358.

    Popovi, T., Radulovi, E., Jovanovi, M. (2009). Koliko nam se menja klima, kakva e biti naa budua klima?, ivotna sredina ka Evropi.

    Rosenfeld A., Akbari H, Romm J., Pomerantz M., (1998): Cool communities: strategies for heat island mitigation and smog reduction, Energy and Buildings, Volume: 28, Issue: 1, Pages: 51-62

    Shashua-Bar, L. Hoffman M.E. (2000). Vegetation as a climatic component in the design of an urban street, An empirical model for predicting the cooling effect of urban green areas with trees, Energy and Buildings 31, 2000, 221235

    Takebayashi H., Moriyama M. (2009). Study on the urban heat island mitigation effect achieved by converting to grass-covered parking, Solar Energy, Volume 83, Issue 8, August 2009, Pages 1211-1223.

    Tsuyoshi, H., Takakura,T. (1990-1991). Simulation of thermal effects of urban green areas on their surrounding areas .Energy and Buildings, Volume 15, Issues 3-4, Pages 443-446

    Teofilovi A., Cveji J., et al. (2007). Kartiranje i vrednovanje gradskih biotopa Beograda, Projekat "Zelena regulativa Beograda" (III faza), Urbanistiki zavod Beograda, Beograd

    Teofilovi A., Cveji J., et al. (2009). Program za urbanistiki plan sistema zelenih povrina Beograda, Projekat "Zelena regulativa Beograda" (IV faza), Urbanistiki zavod Beograda, Beograd, (2007).

    Voogt, . A. (2002). Urban Heat Island, Encyclopedia of Global Environmental Change, Volume 3, Causes and consequences of global environmental change, pp 660666, John Wiley & Sons, Ltd, Chichester, 2002

  • 44

    Whitford V., Ennos A.R., Handley J.F. (2001). City form and natural process indicators for the ecological performance of urban areas and their applications to Mersyside, UK; Landscape and urban planning 57, pp. 91-103

    World Urbanization Prospects: The 2005 Revision, Pop. Division, Department of Economic and Social Affairs, UN, www.un.org/esa/population/publications/WUP2005/2005WUP_FS1.pdf

    http://www.eea.europa.eu/publications/eea_report_2008_4, Impacts of Europe's changing climate - 2008 indicator-based assessment, EEA Report No 4/2008

    http://www.eea.europa.eu/publications/climate_report_2_2004/impacts_of_europes_changing_climate.pdf, EEA Report No 2/2004, Impacts of Europe's changing climate, An indicator-based assessment

    *** Ovaj rad je realizovan u okviru projekta Istraivanje klimatskih promena na ivotnu sredinu: praenje uticaja, adaptacija i ublaavanje (43007) koji finansira Ministarstvo za prosvetu i nauku Republike Srbije u okviru programa Integrisanih i interdisciplinarnih istraivanja za period 2011-2014. godine.

  • 45

    PODRKA SMANJENJU EMISIJE CO2 U GRADOVIMA - predlog za unapredjenje peake dostupnosti sadraja na Novom Beogradu sa stanovita urbane morfologije SUPPORT FOR CO2 EMISSION'S REDUCTION IN CITIES - a proposal for improving pedestrian access to facilities in New Belgrade from the standpoint of urban morphology Ranka Gaji Saobraajni fakultet Univerziteta u Beogradu, Vojvode Stepe 305 APSTRAKT Razrada teme odrivog urbanog razvoja evoluirala je tokom devedesetih godina dvadesetog veka od idejnog ka praktinom diskursu da bi se danas u velikoj meri fokusirala na posledice uticaja klimatskih promena i to sa dva stanovita: 1. promiljanjem koji su naini da se delovanjem u gradovima doprinese ublaavanju (usporavanju, ak zaustavljanju) registrovanih procesa klimatskih promena u svetu; i 2. kroz utvrdjivanje naina da se gradovi prilagode izvesnim (nepovoljnijim) klimatskim uticajima. Oba pristupa su vana za dalji razvoj i rast urbanih naselja i nuno je da se strunjaci ukljuuju u razmatranje na oba plana. Ovaj rad predstavlja doprinos raspravama unutar prvog pristupa. Naime, kao kljuni uzrok globalnih klimatskih promena naunici ukazuju na ekstremno poveanu emisiju ugljen dikosida, zapoetu (uslovno) blagim rastom u drugoj polovini devetnaestog veka i u istoriji oveanstva nezapamenim rastom tokom dvadesetog veka sve do danas, dok se integrativna tema odnosa namena povrina i dostupnosti ("land use and accesibility") izdvaja kao jedna od znaajnih unutar rasprava o smanjenju emisije ugljen dioksida u urbanim sredinama. U uvodnom delu rada je, uz obrazloenje stava da je pojava klimatskih promena globalni fenomen na koji je vano da reagujemo to pre i u svim sredinama, dat pregled radova koji se bave ovom problematikom za evropske gradove, sa posebnim osvrtom na preporuke Sajma u Hanoveru (april 2010.) iz domena inovacija za urbane infrastrukture. U razradi je detaljnije objanjeno stanovite morfolokog aspekta, odnosno klasifikovani su morfoloki tipovi gradske strukture koji se javljaju kao posledica u vezi sa dostupnou (monocentrino,

  • 46

    policentrino, disperzivno...), obrazloena je problematika peake dostupnosti (distance, atraktivnost, afirmacija...) i sprovedena je analiza odnosa namene povrina i peake dostupnosti na prostoru Novog Beograda sa stanovita morfolokog aspekta, kako bi se u zakljuku fomulisali predlozi za unapredjenje. Kljune rei: smanjenje emisije CO2, odrivo korienje gradskog zemljita, odnos namena povrina i dostupnosti, urbana morfologija ABSTRACT Elaboration of the topic of sustainable urban development has evolved during the twentieth century, from the conceptual to the practical discourse, and now it is largely focused on the consequences of climate variability on the two aspects: 1. thinking of ways to contribute to the action in the cities of mitigation (slowing, even stopping) registered process of climate change in the world, and 2. in determining ways to adapt cities to certain (less favorable) climatic influences. Both approaches are important for further development and growth of urban settlements and it is essential that professionals are involved in the review of both plans. This paper contributes to discussions within first approach. Namely, as a key cause of global climate change scientists points to the extremely increased carbon dioxide emissions, start with the (tentatively) a slight increase in the second half of the nineteenth century, and, in the history of humanity an unprecedented growth during the twentieth century, until today, while the integrative theme of the land use and accessibility stands out as one of the most important in the debate on reducing emissions of carbon dioxide in urban areas. In the introductory section of this paper along with explanation of the viewpoint that the phenomenon of climate change is a global phenomenon that is important to respond as quickly as possible in all areas, an overview of papers dealing with this issue for European cities is present, with special reference to the recommendations of the Hanover Fair (April 2010.) on the innovations in the field of urban infrastructure. In further working out, the morphological point of view is explained in detail, morphological types of urban structure that occur as a result regarding the accessibility are classified (mono-centric, polycentric, dispersed ...), issue of pedestrian access is explained (distance and attractiveness, the affirmation ... ) and an analysis of relations between land use and pedestrian access to facilities in New Belgrade from the standpoint of urban morphology is conducted, to the conclusion with suggestions for improvement. Keywords: CO2 emissions reduction, sustainable urban land use, land use and accessibility, urban morphology

  • 47

    UTICAJ KLIMATSKIH PROMENA NA GRADOVE Od negiranja do potvrde Klimatske promene se smatraju jednom od najozbiljnijih pretnji odrivom razvoju sa oekivanim tetnim posledicama po ivotnu sredinu, zdravlje ljudi, dostupnost hrane, ekonomiju, prirodne resurse i fiziku infrastrukturu.(4) Odgovor na tetne posledice koje izazivaju klimatske promene, kao kljuna tema urbanistikih rasprava namee se od poslednje dekade dvadesetog veka, od kada se na Zemlji registruje zapaen porast prosene temperature, smanjenje povrine polarnih ledenih kapa i porast nivoa mora i okeana, a procena je da je trend zapoet krajem '50ih godina 20.veka.(12) Skeptici tvrde da je promena klime na Zemlji proces koji se prirodno deava daleko due nego to ovek na njoj postoji i da merenja prosene temperature koja se obavljaju (odgovarajuim alatom) i dokumentuju u trajanju od tek 150 godina ne mogu da daju pravu sliku trenda.(18) Sa druge strane je korpus naunika koji dokazuju: 1.osobinu ugljen-dioksida (CO2) i metana da asporbuju infracrvenu sunevu radijaciju i time zagrevaju atmosferu (pa se poveanjem koliine ovih gasova proces zagrevanja ubrzava) (13); 2.da je povean rast emisije CO2 u atmosferu uoen upravo u periodu industrijskog rasta zapadne civilizacije a da je tokom ubrzanog razvoja u dvadesetom veku ovaj rast viestruk i dostie vrednosti koje nisu zabeleene u istoriji planete Zemlje (za 50 godina, tokom druge polovine 19.veka, ukupna emisija CO2 je od oko nula porasla na 1000 miliona MT godinje a tokom dvadesetog veka sve do danas, emisija CO2 se uveala jo 7 puta i iznosi oko 7000 miliona MT godinje i dalje raste).(13) Na osnovu ovakvih naunih dokaza veza klimatskih promena i uticaja oveka se namee kao sasvim realna, iako je tano da se merenja srazmerno kratko sprovode u odnosu na trajanje Zemlje. Ova dva stava se odslikavaju i u definisanju pojma - interesantno je sagledati kako dve organizacije definiu klimatske promene: - Razvojni program Ujedinjenih Nacija (United Nation Development Program /UNDP): "klimatske promene podrazumevaju svaku promenu klime tokom vremena, bilo izazvanu prirodnim procesima ili kao rezultat ljudskih aktivnosti", - Okvirna Konvencija Ujedinjenih Nacija za Klimatske Promene (United Nations Framework Convention on Climate Change /UNFCCC): "promene klime, direktno ili indirektno izazvane ljudskim aktivnostima, koje menjaju sastav globalne atmosfere i koje su dodatno uoene u odnosu na prirodne varijacije u klimi u toku uporedivog vremenskog perioda."(6)

  • 48

    Tako, sa jedne strane postoji korpus istraivanja sa kljunim ciljem da se promenama u nainu ivota ljudi na Zemlji ublae registrovane klimatske promene (pre svega, kroz smanjenje emisije tzv. "gasova staklene bate", pre svega CO2), ali i sve ei pristup razmatranja naina prilagoavanja efektima klimatskih promena (pre svega, kroz specifina prostorna reenja), s obzirom da se pokazuje kao izvesno da odreen stepen loih efekata klimatskih promena oveanstvo ne moe da sprei, bilo da su izazvane prirodnim procesima ili delovanjem ljudi (istraivanje na Institutu u Kembridu pokazalo je da bi i uz projektovano smanjenje emisije tetnih gasova, od d