Crisis in Kongo

  • View
    655

  • Download
    6

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Een boek van Ludo De Witte over de rol van de Verenigde Naties, de regering-Eyskens en het Koningshuis in de omverwerping van Lumumba en de opkomst van Mobutu.Gepubliceerd in 1996 door Van Halewyck, vrijgegeven in 2010 en online geplaatst door Apache.be.

Text of Crisis in Kongo

C r i s i s i n Ko n g o

Ludo de Witte

Crisis i n Kong ode ro L van de verenigde naties, d e r e gering- e ys Kens en het Koningshuis i n de omverWerping van Lumumb a en de opKomst van m obutu

u i t g e v e r i j va n h a L e W y C K

i n m e m o r i a m pat r iC e e m e ry L u m u m b a ( 1 9 2 5 - 1 9 6 1 )

1 9 9 6 , ui t g e v e r i j va n h aL e Wy C K diestsesteenweg 71 a, 301 0 Leuven omslagillustraties: tshibumba Kandu-matulu, coll. jean-pierre jacquemin vormgeving: dooreman Zetwerk: griffo, gent druk: imschoot, gent vertegenwoordiging voor nederland: jan mets, amsterdam uitlevering: Centraal depot bij Centraal boekhuis, Culemborg nugi 646 isbn 90 5617 052 X d/1 996/71 04/2 8

hoe zou het kunnen dat een blauw geschilderde helm, op zichzelf, zou volstaan om de denkbeelden van conservatieve ofcieren van Zweden, Canada of grootbrittanni uit te schakelen? hun visie op afrika is er een van leeuwenjachten, slavenmarkten en koloniale veroveringen [...] en zij begrijpen de belgen omdat zij hetzelfde verleden, dezelfde geschiedenis en dezelfde trek in onze rijkdommen hebben. pat r i c e l u m u m b a Lhistoire, quand elle est srieusement crite, est sans piti en sans pit. m a r c e l l i e b m a n

inLeiding ho o fd s t u K 1 Kenmerken van de Kongolese dekolonisatie de Kongolese weddenschap (4 januari 1959-30 juni 1960) de politieke opvattingen van patrice Lumumba de nationalistische opmars: het mnC en de eerste Kongolese regering de onverklaarde oorlog tegen het Kongolese nationalisme de explosieve koloniale erfenis ho o fd s t u K 2 brussel, Washington en new york interveniren in Kongo de muiterij en afrikanisering van de force publique (4-10 juli) de revolte van le tout elisabethville, ondersteund door een belgische militaire interventie Kongo heropbouwen vanuit Katanga Kongo verzoekt de vn om tegen de belgische interventie op te treden naar een confrontatie met Lumumba eerste schermutselingen in de stellingenoorlog (15 juli-2 augustus) de vs en Lumumba hoofdstuK 3 de omverwerping van de regering-Lumumba brussel roert de oorlogstrom: de kongolisering en boudewijns zakenkabinet de vn neemt de Katangese secessie in bescherming (27 juli-15 augustus) de confrontatie tusssen hammarskjld en Lumumba (14 en 15 augustus) de afro-azaten kiezen partij Kasavubu: de plant komt in actie (5 september) naar de eerste staatsgreep van mobutu (14 september) mobutus coup: de rol van de vn mobutu en dayal plaatsen Lumumba in verzekerde bewaring

9

21 23 46 59 70 86

11 3 11 5 1 32 1 56 160 173 181 187

2 01 2 03 21 6 2 33 239 249 268 278 285

ho o fd s t u K 4 sleutelen aan een alternatief een tussentijds overzicht: de desintegratie van Kongo opgelegde verzoening of radicale confrontatie? nieuwe fronten in de strijd tegen Lumumba: de algemene vergadering van de vn en de Cia moeizaam sleutelen aan een neokoloniaal bewind de medeplichtige neutraliteit van de vn: de Civilian operation hoe Lumumbas triomftocht naar stanleystad eindigde in mobutus dodencel rajeshwar dayal: geplet tussen Washington en accra de moord op Lumumba, mpolo en okito (17 januari 1961) hoofdstuK 5 Kongo na Lumumba naar een stabiel neokoloniaal bewind (veiligheidsraad, 21 februari) sendwe en de baluba-guerrilla gizengas tegenregering in stanleystad de vorming van de regering-adoula (2 augustus) de lange doodsstrijd van de Katangese secessie (1961-1963) de opstanden van 1964: mulele, soumialot en gbenye b e sL ui t Lumumba, het Zare van mobutu en de vn de actualiteit van Lumumbas erfenis onuC en le mal zarois Lumumba en de vn b i bL i o g r a f i e C h ro n oL o g i e L i j s t va n a fKo rt i n g e n personenregister 453 455 459 465 471 485 489 491 393 395 402 41 3 422 432 439 32 7 332 343 352 361 366 307 309 31 4

inLeiding

In dit boek wordt aan het licht gebracht welke rol de Verenigde Naties in het eerste jaar van de onafhankelijkheid van Kongo (Zare) hebben gespeeld. De vroegere Belgische kolonie was op 30 juni 1960 onafhankelijk geworden. De gevolgen van de gebeurtenissen uit die tijd de omverwerping van de eerste Kongolese regering (september 1960), en de moord op haar charismatische leider, Patrice Lumumba (januari 1961) bepalen het leven in Zare tot op de dag van vandaag. De basis werd gelegd voor de in 1965 afgekondigde Tweede Republiek, die Mobutu tot alleenheerser over het onmetelijke land maakte. Joseph-Dsir Mobutu was voor de onafhankelijkheid journalist, informant van de koloniale Staatsveiligheid, en later ook medewerker van Patrice Lumumba. De Kongolese regering benoemde Mobutu, die ooit nog als sergeant in de koloniale Weermacht had gediend, tot kolonel in het nieuwe Kongolese leger. Vanaf september 1960 nam hij de touwtjes van de macht in handen. Eerst openlijk, in de maanden na de omverwerping van de regering-Lumumba, vervolgens achter de schermen, zich verschuilend achter decoratieve figuren als president Kasavubu en eerste minister Adoula. In de jaren 1963-64 de periode waarin de vn haar koffers pakte kwamen brede bevolkingslagen in opstand tegen dat regime. Deze opstand werd neergeslagen door een Belgisch-Amerikaanse interventie, die de weg vrijmaakte voor Mobutus openlijke dictatuur een dictatuur die het land nog steeds in zijn greep houdt. De in deze studie blootgelegde feiten, en mijn visie op de samenhang tussen de gebeurtenissen, zijn dikwijls in strijd met de blijkbaar algemeen aanvaarde verklaringen die telkens weer te berde worden gebracht wanneer er over de Kongo-crisis wordt gesproken.1 Het beeld van de dekolonisatie van Belgisch Kongo, dat begin jaren 60 tot stand kwam, werd vertekend in het vuur van de Belgisch-Kongolese strijd van dat ogenblik. Maar dit beeld is naderhand nooit wezenlijk bijgesteld.

10

inLeiding

Waarom hebben wij dit deel van ons verleden onverteerd gelaten? Het is natuurlijk zo dat het dekolonisatieproces het aanzien van de huidige Zarese maatschappij en de huidige Belgisch-Zarese betrekkingen, mede heeft bepaald. Het onderwerp heeft zijn politieke geladenheid dus nog niet verloren. Maar er is een tweede, wellicht belangrijkere reden voor deze beeldvervorming. De Kongo-crisis laat ons zien hoe de heersende kringen van dit land de financieel-economische elite, de Belgische regering, het koningshuis hebben gereageerd op een toestand die zij als fundamenteel bedreigend beschouwden. Er stonden wezenlijke belangen op het spel, en Brussel reageerde met inzet van al zijn middelen, volgens diepgewortelde reflexen wat een niet altijd even fraai beeld van de heersende klasse van dit land oplevert. De demythologisering van de Kongo-crisis vereist dus de nodige kritische zin van onderzoeker en lezer tegenover die heersende klasse. Een klasse wier koninginnenstuk, de Generale Maatschappij, een sleutelrol in het drama speelde. En wier leidinggevend personeel van vandaag soms een rol heeft gespeeld in de gebeurtenissen van toen.2 Dit boek kan dus opgevat worden als een poging om een stuk onverwerkt, verdrongen of vertekend verleden voor het voetlicht te halen. De traditionele opvattingen over Belgisch Kongo, over de eerste levensjaren van het onafhankelijke Kongo, en over de politieke betekenis van figuren als Lumumba, Kasavubu en Mobutu zullen aan een kritisch onderzoek worden onderworpen. Maar de lezer zal vooral zijn beeld van de vn moeten bijstellen. De vn wordt geassocieerd met begrippen als vrede, onpartijdigheid, rechtvaardigheid, respect voor mensenrechten. Men denkt dat de vn, als internationale instelling, eng-nationale belangen en tegenstellingen overstijgt, en als een scheidsrechter staten en volkeren op weg naar een harmonieus samenleven kan helpen. Te oordelen naar het vn-optreden in Kongo is dit beeld in strijd met de realiteit. Ik baseer mij onder meer op een boek van Madeleine Kalb, The Congo Cables.3 Hierin behandelt ze de telegrammen die tussen het State Department (het ministerie van Buitenlandse Zaken van de vs), de cia, de vs-missie bij de vn en de vsambassades in Brussel en het toenmalige Leopoldstad (Kinshasa) werden uitgewisseld in de eerste jaren na de onafhankelijkheid van Kongo. Toen het boek in 1982 verscheen, werd er in de pers vooral aandacht geschonken aan de moordplannen die de cia in 1960 beraamde tegen de kersverse Kongolese premier Patrice Lumumba. De 2149 telegrammen en documenten die Kalb in haar boek heeft verwerkt, bevatten echter

inLeiding

11

een schat aan informatie die verder reikt dan de cia-jacht op Lumumba. De commentaren van Amerikaanse ambassadeurs, ministers en ciaagenten op de gebeurtenissen in Kongo geven de lezer een haarscherp beeld van de wijze waarop de vs, en enigszins ook Belgi en de vn, in de periode 1960-64 in Kongo opereerden. Kalbs boek, een kritische lezing van de Kongo-literatuur van de afgelopen decennia, en de bestudering van duizenden documenten die tot op heden niet of nauwelijks werden gebruikt, vormen de grondslag van het voorliggende boek. Vooral de raadpleging van de Archieven van de Verenigde Naties (New York), waar ik inzage kreeg in dikwijls als vertrouwelijk opgeslagen bronnen, zoals het telegramverkeer tussen de secretaris-generaal van de vn en zijn ondergeschikten in Kongo, heeft heel veel informatie opgeleverd. Het heeft tot enkele nieuwe, verstrekkende conclusies geleid. Het lijkt een hachelijke onderneming om in de vorm van een ongenuanceerde stelling mijn studie over dit complexe onderwerp te willen samenvatten. Maar de omvang van het onderzochte bronnenmateriaal is overweldigend, en de gegevens eruit wijzen steeds in dezelfde richting. In de eerste weken na 30 juni 1960, de dag waarop Kongo onafhankelijk werd, kwam een westerse coalitie tot stand die de politieke ontwikkelingen in het land heeft bepaald. De leden van deze coalitie, die eigen, soms conflicterende belangen najoegen, verenigden zich rond het volgende streven. Enerzijds ondersteunden zij Tshombe, die met Belgische milit