Door Job van Schaik ’Kunst is een gegeven’ is een gegeven’ Door Job van Schaik Barend van Heusden…

  • Published on
    09-Jul-2018

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

  • Kunstis eengegeven

    Door Job van Schaik

    Barend van Heusden is sinds februari van dit jaar hoogleraarCultuur en Cognitie aan de Rijksuniversiteit Groningen, in hetbijzonder met betrekking tot de kunsten. Onlangs hield hij zijnoratie. Een gesprek over het nut van kunst, cultuuronderwijs,de bezuinigingen en angst.

    Kunst, zegt Barend van Heusden, iseen instrument. "In onze cultuurworden kunstwerken sinds de Ver-lichting als autonome objecten be-schouwd. Daar moeten we vanaf. Eenschilderij, een roman of een muziekstuk is eeninstrument waarmee je iets doet, net als een panof een hamer. Je kijkt niet naar kunst, je kijktmt kunst naar de werkelijkheid. Het is eenvorm van zelfreflectie, waarbij je via verbeeldingreflecteert op jezelf en de wereld om je heen."

    Hoe zit het dan met onsterfelijke kunstwerkenals de muziek van Bach? Of schilderijen vanRembrandt?"Die objecten zijn voor een heleboel mensen defunctie kunst kwijt. Je kunt wel eindeloos blij-ven zeggen: Je moet naar dat schilderij van Rem-brandt kijken. Maar als die Rembrandt voor eenjongere niet werkt, dan is het voor hem of haargeen kunst. Ik denk dat we de boot totaal missenals we aan het object blijven vasthouden. Danmissen we bijvoorbeeld de hiphop en de urban.Ga die jongens in Rotterdam niet vertellen daturban geen kunst is. Dat is hn kunst, hn zelf-verbeelding. Als je dan toch weer met Rem-brandt aan komt zetten, is het net alsof je zegt:Je mag niet koken met die pan, je moet metmijn oude pan koken. Terwijl er inmiddels al-lang nieuwe pannen zijn. Ik heb ook altijd hetgevoel dat als je dat erkent, en die jongens dus inhun waarde laat, dat ze dan pas genteresseerdkunnen raken in Rembrandt. Want dan gaan zeRembrandt niet meer zien als iets dat ze perdefinitie mooi moeten vinden, maar als iets datvoor iemand anders dezelfde functie vervult ofvervulde als urban voor hen. Dan kun je zeggen:Rembrandt is interessant. Waarom? Omdat zein de 17de eeuw daarmee deden wat ik nu doemet urban."

    Wat is dan nog het onderscheid tussen kunsten amusement?"De functie die het vervult. Neem musicals. Voorjou en voor mij zijn de meeste musicals waar-schijnlijk entertainment. Leuk gezongen, aange-naam amusement, maar het is niet ons leven datwordt verbeeld; we herkennen het niet. Maarkijk niet neer op de musical omdat het jouwwereldbeeld niet is dat verbeeld wordt. Wantvoor een heleboel mensen gaat het wl over hunleven. Voor hen is het wel kunst, heeft het diefunctie wel. En ook zij kennen het verschil tus-sen kunst en amusement. Er zijn musicals waarze kapot van zijn, en er zijn musicals waarvan zedenken leuk, maar verder niks. Voor soaps geldtprecies hetzelfde. Voor pubers zijn soaps d zelf-verbeelding bij uitstek. En ook zij maken hetonderscheid tussen heel goede soaps GreysAnatomy, noem maar op en soaps die ze zoweer vergeten. Het onderscheid tussen kunst enamusement werkt op alle niveaus. Vandaar ookhet belang van cultuuronderwijs. Via onderwijsmaak je kennis met veel verschillende vormenvan zelfverbeelding, zodat je niet vast hoeft teblijven zitten in de musical of de soap en je jehorizon kunt verbreden. Maar alleen als je datzelf wilt, want het hoeft niet."

    Als hoogleraar Cultuur en Cognitie houdt Ba-rend van Heusden (1957) zich bezig met de pro-cessen die zich in de hersenen afspelen bij alleswat mensen doen, voelen, denken en maken.Kijken naar schilderijen, muziek maken of er-naar luisteren, verhalen vertellen en romanslezen het zijn allemaal cognitieve processen.Aan de Rijksuniversiteit Groningen leidt VanHeusden daarnaast het onderzoeksproject Cul-tuur in de Spiegel, waarin een nieuwe vorm vancultuuronderwijs wordt ontwikkeld. Goed cul-tuuronderwijs moet volgens Van Heusden hand-vatten geven om cognitieve processen waarne-men, verbeelden, interpreteren en analyseren

    te oefenen en te ontwikkelen. Dat gebeurt bijvakken als maatschappijleer, geschiedenis, filo-sofie en godsdienst, maar ook bij literatuuron-derwijs en kunsteducatie (tekenen, muziek,nieuwe media, drama en dans).De ontwikkeling van het zelfbewustzijn moetcentraal staan in het cultuuronderwijs, zegt VanHeusen. "Als het klopt wat wij denken dan be-gint het vermogen tot zelfreflectie rond vier jaar.Daar moet je dus beginnen, waarbij je aansluitbij wat kinderen van die leeftijd van nature doenen kunnen. In alle leeftijdscategorien moet jezoeken naar de meest geschikte vorm. De meestproblematische periode is de puberleeftijd. Watis nou een geschikte vorm van cultuuronderwijsvoor een twaalf- of dertienjarige? Die vindt tochalles onzin."

    Hoe ziet het project er in de praktijk uit?"We werken samen met twaalf scholen in Rot-terdam, Groningen, Hoogezand en Bourtange.Aan de universiteit werken we aan het theoreti-sche kader. Op basis daarvan maken we samenmet de docenten van de scholen en medewer-kers van SLO lesprogrammas voor het primairen voortgezet onderwijs. Ons doel is een doorlo-pende leerlijn te ontwikkelen, wat inhoudt dathet onderwijs aansluit bij wat leerlingen eerderhebben geleerd, maar ook bij hun eigen ontwik-keling. Dat is nu helemaal niet zo. Cultuureduca-tie bestaat te vaak uit losse projecten van en-thousiaste leerkrachten, zonder onderling ver-band. Afgelopen jaar hebben de docenten met detheorie geoefend, dit schooljaar zijn ze begonnenmet lessen. Het is best pittig, want het vereisteen heel andere manier van denken. Neemkunsteducatie, wat een belangrijk onderdeel isvan het cultuuronderwijs. Wij beschouwen,zoals gezegd, kunst niet als iets waar je naar kijktof naar luistert, maar als iets waarmee je kijkt.Dat is voor veel docenten een heel nieuw per-spectief."

    Hoe kijkt u, vanuit dit perspectief, aan tegen debezuinigingen op de linkse hobby kunst?"Kunst is een vermogen dat mensen hebben,namelijk het vermogen om via verbeelding opzichzelf te reflecteren. Dat vermogen heeft ie-dereen; dat heb je niet alleen als je naar hetRijksmuseum gaat of naar moderne jazz luistert,dat heb je ook als je van Frans Bauer houdt. Hetbelang van dat vermogen is dat je er een zelf-beeld mee ontwikkelt. En iedereen heeft eenzelfbeeld nodig, omdat dat de basis is van hoe jeje gedraagt. Als je dingen doet, als je plannenmaakt, als je waarde toekent aan zaken, dan doeje dat op grond van het beeld dat je van jezelfhebt in relatie tot anderen. Vanuit dat perspec-tief heeft kunst dus een heel fundamentele,algemeen menselijke functie en kun je helemaalniet zeggen: Daar doe ik niet aan. Het idee datkunst een linkse hobby zou zijn is dus waanzin.Het is ten eerste geen hobby en ten tweede nietlinks."

    Maar wordt op dit moment niet vooral de zelf-verbeelding van een kleine, linkse elite gesubsi-dieerd?"Als je het zo formuleert dan heb je een debat.De vraag Wiens kunst subsidiren we? is eenheel terechte vraag. Als het inderdaad zo is dat ereen kleine groep is die het ontwikkelen van zijnzelfbeeld door de grote groep laat betalen, dankun je denken: Ja, dat is een beetje raar. Overi-gens, als je het onderzoekt, blijkt het allemaalnogal mee te vallen. De kunstsubsidies gaan echtniet alleen naar de linkse elite. Ik denk wel datde mensen die naar Frans Bauer en Andr Rieugaan een punt hebben. En dat moet je ook er-kennen. Maar je kunt precies hetzelfde zeggenover de subsidiring van amusement, zoals voet-bal op televisie bijvoorbeeld. Daar betaalt ookiedereen aan mee."

    Kunst is niet per se iets positiefs, benadrukt VanHeusden. "Kunst is een gegeven. Cultuur is eenfundamentele eigenschap van mensen, namelijkhet vermogen tot zelfbeschouwing. En daarbin-nen heeft kunst de functie van zelfverbeelding.Altijd. De politieke keuze zit vervolgens in hetsoort zelfbeeld dat je als maatschappij wilt ont-wikkelen. Daarom is kunst ook altijd ingezetdoor politieke leiders en door de kerk. Je ziet hetheel duidelijk in dictaturen: als jij wilt dat men-sen allemaal hetzelfde denken dan ga je kunstsubsidiren die een eenduidig zelfbeeld neerzet.Maar als je wilt dat mensen een genuanceerd,kritisch, complex en open zelfbeeld ontwikkelen,dan heeft dat consequenties voor welke kunstje stimuleert. Een heel belangrijk aspect vanhet ontwikkelen van zon open zelfbeeld is hetwegnemen van angst; angst voor wat vreemd is,voor wat anders is, voor wat er aan komt. Angstis een slechte raadgever, dat merken we steedsweer."

    Met Geert Wilders zit de angst in het centrumvan de macht. Vandaar die bezuinigingen dus."De vraag is: ga je voor een genuanceerd zelf-beeld, voor goed burgerschap, of ga je voor een-heidsworst. Dat is een politieke beslissing, geenwetenschappelijke theorie. Een politicus kanzeggen: Ik wil helemaal geen mensen die genu-anceerd zijn. Prima, maar ik voorspel dat je danmensen krijgt die bang zijn. Die zich heel ergvastklampen aan n opvatting. Als je er echtervan uitgaat dat het in het belang is van de demo-cratie om het vermogen tot zelfreflectie goed teontwikkelen, dan is er n gebied waar je zekernet mag bezuinigen op kunst en cultuur en datis in het onderwijs. Juist dat gebeurt nu helaaswel. Ik vind dat heel gevaarlijk, want je bezuinigtin feite op het vermogen van kinderen om eenzelfbeeld te ontwikkelen. En dat is volgens mijnet zo belangrijk als, zo niet belangrijker dan,het vermogen om goed te spreken of goed terekenen."

    Project en oratieAan het onderzoeksproject Cultuur inAan het onderzoeksproject Cultuur inde Spiegel werken naast wetenschap-pers van de Rijksuniversiteit Gronin-gen en de deelnemende scholen ookmedewerkers van SLO (Expertisecen-trum voor Leerplanontwikkeling inEnschede) mee. Meer informatie is tevinden op de website cultuurindespie-gel.slo.nl. Ook de oratie van Barendvan Heusden, getiteld De structuurvan cultuur, of: wat weet de schild-pad? is daar te vinden.

    Barend van Heusden: "Het idee datkunst een linkse hobby zou zijn iswaanzin."Foto: DvhN/Kees van de Veen

Recommended

View more >