of 49 /49
DRUŠTVENI POLOŽAJ DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA OSOBA SA INVALIDITETOM U INVALIDITETOM U SRBIJI SRBIJI S S tudija slu tudija slu čaja čaja

DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Embed Size (px)

DESCRIPTION

DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI. S tudija slu čaja. - PowerPoint PPT Presentation

Citation preview

Page 1: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

DRUŠTVENI POLOŽAJ DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA OSOBA SA

INVALIDITETOM U SRBIJIINVALIDITETOM U SRBIJI

SStudija slutudija slučajačaja

Page 2: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►Teorijski okvir istraživanja čije rezultate Teorijski okvir istraživanja čije rezultate predstavljamo je predstavljamo je tzv. tzv. socijalni socijalni konstruktivizamkonstruktivizam – popularno socijalni – popularno socijalni model (invalidnost je fenomen koji nije model (invalidnost je fenomen koji nije mogumogućće izdvojiti iz e izdvojiti iz istorijskogistorijskog, , pravnog i pravnog i drudrušštvenog kontekstatvenog konteksta – stoga se ne svodi – stoga se ne svodi na primarno zdravstveno ona primarno zdravstveno oššteteććenje enje pojedincapojedinca, , veveć ć je reje reč č o tome da li i u kojoj o tome da li i u kojoj meri je drumeri je drušštveno okrutveno okružženje prilagoenje prilagođđeno eno razlirazliččitim sposobnostima pojedinaca)itim sposobnostima pojedinaca)

Page 3: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►Fokus istraživača u ovom pristupu je Fokus istraživača u ovom pristupu je pomeren sa stanovišta problema koji pomeren sa stanovišta problema koji počiva na individualnom nivou (u počiva na individualnom nivou (u teorijskom domenu lične tragedije) na teorijskom domenu lične tragedije) na činjenicu da problem invaliditeta činjenicu da problem invaliditeta počiva na faktorima sredine, u počiva na faktorima sredine, u socijalnom i političkom kontekstu (socijalnom i političkom kontekstu (u u teorijskom domenu socijalnih teorijskom domenu socijalnih nejednakostinejednakosti). ).

Page 4: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►UUččeešćšćee OSI OSI u dru u drušštvenomtvenom ž životu ivotu zato zato nije posmatrano kao rezultat nije posmatrano kao rezultat ograničenih kapaciteta za socijalnu ograničenih kapaciteta za socijalnu participaciju većparticipaciju već kao pokazatelj kao pokazatelj spremnosti socijalnog okruspremnosti socijalnog okružženja da enja da angaangažžuje raspolouje raspoložžive kapacitete osoba ive kapacitete osoba sa invaliditetomsa invaliditetom. .

Page 5: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Proučavane dimenzijeProučavane dimenzije

► Opredeljenje za ovaj vid tumačenja Opredeljenje za ovaj vid tumačenja invalidnosti (ali i oinvalidnosti (ali i operacionalizacija pojma peracionalizacija pojma društveni položaj)društveni položaj) podrazumevalo je da se podrazumevalo je da se odnos društva prema OSI u Srbiji proučava odnos društva prema OSI u Srbiji proučava kroz nekoliko ključnih oblasti: kroz nekoliko ključnih oblasti: JJezikezik kojimkojim sese etiketiraetiketira ovaova drudrušštvenatvena grupagrupa MMehanizmehanizmii zazašštitetite pravaprava OSI, OSI, NNajvaajvažžnijnijee institucijinstitucijee socijalnesocijalne zazašštitetite oveove populacijepopulacije UdruUdružženjaenja OSI OSI PProurouččavanjeavanje ž životnihivotnih istorijaistorija OSI OSI krozkroz najvanajvažžnijenije

aspekteaspekte njihovenjihove interakcijeinterakcije sasa uužžimim ii š širimirim drudrušštvenimtvenim okruokružženjemenjem

Page 6: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

O primenjenoj metodologiji O primenjenoj metodologiji istraživanjaistraživanja

►Primenjen je tzv. Primenjen je tzv. metod slučajametod slučaja (case (case method, case study) što je method, case study) što je podrazumevalo proučavanje OSI u podrazumevalo proučavanje OSI u socijalnom kontekstu uz primenu socijalnom kontekstu uz primenu komplementarnih izvora podataka i komplementarnih izvora podataka i primenu komplementarnih metoda za primenu komplementarnih metoda za prikupljanje podataka.prikupljanje podataka.

Page 7: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

O jeO jeziku kojim se etiketira ziku kojim se etiketira ova društvena grupaova društvena grupa

► UU jezičkom iskazu – etikeciji pojedine jezičkom iskazu – etikeciji pojedine društvene grupe, odslikan sveukupni stav društvene grupe, odslikan sveukupni stav društva prema tom delu stanovništva. društva prema tom delu stanovništva.

► ne postoji saglasnost oko termina kojim ne postoji saglasnost oko termina kojim se označava kategorija lica sa se označava kategorija lica sa invaliditetom.invaliditetom.

► U modernojU modernoj terminologiji terminologiji --napor da se izrazom napor da se izrazom opišu važne karakteristike ove kategorije opišu važne karakteristike ove kategorije stanovništva, i istovremeno da se pronađe stanovništva, i istovremeno da se pronađe najbolji izraz kako bi se umanjila negativna najbolji izraz kako bi se umanjila negativna konotacija koju je većina upotrebljavanih konotacija koju je većina upotrebljavanih izraza imala. izraza imala.

Page 8: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

► Rezultati tih pokušaja su različiti, te se Rezultati tih pokušaja su različiti, te se ustanovljene konvencije razlikuju od zemlje ustanovljene konvencije razlikuju od zemlje do zemlje, pa je sve vidljivije nastojanje da do zemlje, pa je sve vidljivije nastojanje da termin kojim se označava ova kategorija termin kojim se označava ova kategorija stanovništva bude što neutralniji, kako bi se stanovništva bude što neutralniji, kako bi se izbegao govor diskriminacije i stigmatizacije. izbegao govor diskriminacije i stigmatizacije.

► Promene u korišćenju termina vezanog za Promene u korišćenju termina vezanog za OSIOSI su, čini se, u skladu sa jezičkim su, čini se, u skladu sa jezičkim standardima koji se poslednjih decenija standardima koji se poslednjih decenija postavljaju u javnom govoru. postavljaju u javnom govoru.

Page 9: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►Lagano se konstituiše kultivisan iskaz, Lagano se konstituiše kultivisan iskaz, govor oslobođen mržnje i govor oslobođen mržnje i diskrimnacije, jezik mira i tolerancije. diskrimnacije, jezik mira i tolerancije. Sasvim sigurno, kod teoretičara i Sasvim sigurno, kod teoretičara i (nešto sporije) kod ostalih javnih (nešto sporije) kod ostalih javnih ličnosti, političara, na primer, sazreva ličnosti, političara, na primer, sazreva svest o potrebi da se koristi politički svest o potrebi da se koristi politički korektan govor.korektan govor.

Page 10: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

► U zakonskim i drugim zvaničnim U zakonskim i drugim zvaničnim dokumentima ali i u najširoj upotrebi u dokumentima ali i u najširoj upotrebi u srpskom jeziku su pre svega termini: invalidi, srpskom jeziku su pre svega termini: invalidi, hendikepirani, osobe sa smetnjama u razvoju, hendikepirani, osobe sa smetnjama u razvoju, osobe sa specijalnim potrebama i u najnovije osobe sa specijalnim potrebama i u najnovije vreme, čini se, najkorektniji termin – osobe sa vreme, čini se, najkorektniji termin – osobe sa invaliditetom. invaliditetom.

► Ova promena nije proizašla iz naše jezičke Ova promena nije proizašla iz naše jezičke svakodnevice, već su ovi termini uglavnom svakodnevice, već su ovi termini uglavnom dospeli iz drugih jezika, pre svega sa anglo-dospeli iz drugih jezika, pre svega sa anglo-saksonskog govornog područja.saksonskog govornog područja.

Page 11: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►Uočena pozitivna tendencija u Uočena pozitivna tendencija u konstituisanju korektnog jezika konstituisanju korektnog jezika invalidnosti...invalidnosti...

►ograničena moć jezika ograničena moć jezika ► Jezik jeste delatan jedino ukoliko iza Jezik jeste delatan jedino ukoliko iza

njega stoji i šira društvena akcija - uz njega stoji i šira društvena akcija - uz koretnu etikeciju, adekvatna pravna koretnu etikeciju, adekvatna pravna zaštita, institucionalna i svaka druga zaštita, institucionalna i svaka druga podrška u socijalnoj integraciji. podrška u socijalnoj integraciji.

Page 12: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Pravni aspekti zaštite OSI u Pravni aspekti zaštite OSI u SrbijiSrbiji

► Uopštavanje rezultata analize pravnih Uopštavanje rezultata analize pravnih instrumenata u domaćoj regulativi (u svim instrumenata u domaćoj regulativi (u svim krucijalnim oblastima socijalnog života) i krucijalnim oblastima socijalnog života) i poređenje sa međunarodno pravnim aktima poređenje sa međunarodno pravnim aktima može biti sažeto u nekoliko tačaka. može biti sažeto u nekoliko tačaka.

► Ne postoji jedinstvena pravna materija Ne postoji jedinstvena pravna materija kojom se regulišu prava osoba sa kojom se regulišu prava osoba sa invaliditetom u svim oblastima društvenog invaliditetom u svim oblastima društvenog života.života.

► Ne postoji jedinstveno određenje osoba sa Ne postoji jedinstveno određenje osoba sa invaliditetom u zakonskoj materiji. invaliditetom u zakonskoj materiji.

Page 13: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

► Često se u zakonskoj materiji vrlo uopšteno Često se u zakonskoj materiji vrlo uopšteno tretiraju prava OSI te ne postoji njihova tretiraju prava OSI te ne postoji njihova konkretizacija kroz konkretizacija kroz definisanje načela i mera definisanje načela i mera za sprovođenje. za sprovođenje.

► Iz neporednih posledica primene zakona Iz neporednih posledica primene zakona moguće je zaključiti da jemoguće je zaključiti da je obezbedjvanje obezbedjvanje mehanizama za sprovođenje ključnih prava mehanizama za sprovođenje ključnih prava često važnije od pojedinačnog navođenja često važnije od pojedinačnog navođenja niza prava, čija primena nije obezbeđena niza prava, čija primena nije obezbeđena pravnim institutompravnim institutom..

Page 14: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

► Pravna materija retko tretira pitanje Pravna materija retko tretira pitanje mehanizma mehanizma nadzora nad sprovođenjem pravanadzora nad sprovođenjem prava, drugim , drugim rečima, nije jasno ko je zadužen za praćenje rečima, nije jasno ko je zadužen za praćenje kršenja prava osoba sa invaliditetom. Sa kršenja prava osoba sa invaliditetom. Sa izostavljem ovoga pitanja iz same zakonske izostavljem ovoga pitanja iz same zakonske materije, jasno je da sve ostaje na pojedincu koji materije, jasno je da sve ostaje na pojedincu koji se u tom slučaju obraća sudu po osnovu kršenja se u tom slučaju obraća sudu po osnovu kršenja prava u određenoj oblasti.prava u određenoj oblasti.

► zakonodavac nije uvek vodio računa, da ukoliko zakonodavac nije uvek vodio računa, da ukoliko propusti uređivanje jedne oblasti socijalnog propusti uređivanje jedne oblasti socijalnog života, direktno onemogućava OSI da koriste života, direktno onemogućava OSI da koriste druga prava koja su brižljivo uređena. (propust u druga prava koja su brižljivo uređena. (propust u vezi sa građevinsko-arhitektonskim standardima vezi sa građevinsko-arhitektonskim standardima gradnje)gradnje)

Page 15: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►poslednjih pet godina - poslednjih pet godina - kvalitativni kvalitativni skokskok u pravnoj regulativi. Doneseni su: u pravnoj regulativi. Doneseni su: Zakon o sprečavanju diskriminacije OSI, Zakon o sprečavanju diskriminacije OSI, Zakon o rehabilitaciji i zapošljavanju Zakon o rehabilitaciji i zapošljavanju OSI i u čitav niz opštijih pravnih akata OSI i u čitav niz opštijih pravnih akata ugrađena je klauzula koja se odnosi na ugrađena je klauzula koja se odnosi na ovu kategoriju stanovništva sa ciljem ovu kategoriju stanovništva sa ciljem da se njen pravni položaj izjednači sa da se njen pravni položaj izjednači sa ostalim delom populacije. ostalim delom populacije.

Page 16: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►Na osnovu odluke Vlade Republike Srbije Na osnovu odluke Vlade Republike Srbije od 22. novembra 2007. godine, Republika od 22. novembra 2007. godine, Republika Srbija potpisala je 17. decembra 2007.Srbija potpisala je 17. decembra 2007. Konvenciju o pravima osoba sa Konvenciju o pravima osoba sa invaliditetom i Opcioni protokol uz invaliditetom i Opcioni protokol uz nju.nju.

►U Srbiji se intenzivno radilo i još uvek radi U Srbiji se intenzivno radilo i još uvek radi na potpunom usklađivanju pravnih akata na potpunom usklađivanju pravnih akata sa ključnim odredbama ovih dokumenata.sa ključnim odredbama ovih dokumenata.

Page 17: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Institucionalni okviri zaštite Institucionalni okviri zaštite OSIOSI

► Na osnovu procena Saveznog zavoda za Na osnovu procena Saveznog zavoda za statistiku u Srbiji živi između 350.000 do statistiku u Srbiji živi između 350.000 do 500.000 osoba sa invaliditetom. 500.000 osoba sa invaliditetom.

► Tačne evidencije nemaTačne evidencije nema► Ne postoji institucija u kojoj bi obavezno bilo Ne postoji institucija u kojoj bi obavezno bilo

evidentirano svako lice sa invaliditetom, niti evidentirano svako lice sa invaliditetom, niti međusobna saradnja različitih institucija u međusobna saradnja različitih institucija u smislu zajedničke baze podataka, smislu zajedničke baze podataka, iako je iako je planiran tačan popis lica sa invaliditetom i planiran tačan popis lica sa invaliditetom i njihovih potreba. njihovih potreba.

Page 18: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►umanjen obuhvat dece sa umanjen obuhvat dece sa invaliditetom procesom obrazovanja, invaliditetom procesom obrazovanja, posledice: posledice: znatno niži opšti obrazovni nivo čitave znatno niži opšti obrazovni nivo čitave

populacije OSI,populacije OSI, umanjena raznovrsnost radnih mesta na umanjena raznovrsnost radnih mesta na

koja je moguće angažovati OSI, koja je moguće angažovati OSI, smanjena mogućnost zapošljavanja,smanjena mogućnost zapošljavanja, nezadovoljavajući kvalitet života nezadovoljavajući kvalitet života

Page 19: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►Broj nezaposlenih osoba sa invaliditetom Broj nezaposlenih osoba sa invaliditetom evidentiranih u Nacionalnoj sluzbi za evidentiranih u Nacionalnoj sluzbi za zapošljavanje je veoma nizak – poslednjih zapošljavanje je veoma nizak – poslednjih godina broj varira oko 25000/ 2,1% od godina broj varira oko 25000/ 2,1% od ukupnog broja lica koja traže zaposlenje ukupnog broja lica koja traže zaposlenje

►osim smanjenih šanse za upošljavanje osim smanjenih šanse za upošljavanje ove kategorije lica, problem je i ove kategorije lica, problem je i neizražena lična inicijativa u potrazi za neizražena lična inicijativa u potrazi za zaposlenjem. zaposlenjem.

Page 20: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►Obrazovna struktura prijavljenih na Obrazovna struktura prijavljenih na evidenciju ove službe je veoma niska evidenciju ove službe je veoma niska 38,5% - 4 razreda OŠ, 38,5% - 4 razreda OŠ, 11,4% OŠ, 11,4% OŠ, 33% III stepen srednjeg obrazovanja, 33% III stepen srednjeg obrazovanja, 12,3%, srednje obrazovanje IV stepena, 12,3%, srednje obrazovanje IV stepena, 5% višu školu i V stepen obrazovanja i 5% višu školu i V stepen obrazovanja i svega 0,83% ima fakultetsko svega 0,83% ima fakultetsko

obrazovanje). obrazovanje).

Page 21: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►U Srbiji je oko 20 000 OSI obuhvaćeno U Srbiji je oko 20 000 OSI obuhvaćeno pasivnim merama socijalne zaštite po pasivnim merama socijalne zaštite po osnovu nezaposlenosti,osnovu nezaposlenosti,

►čak sto puta manji broj lica sa čak sto puta manji broj lica sa invaliditetom je uključeno u mere invaliditetom je uključeno u mere aktivne politike zapošljavanja. aktivne politike zapošljavanja.

►Na području Republike Srbije Na području Republike Srbije registrovano je 63 preduzeća tzv. registrovano je 63 preduzeća tzv. zaštitnih radioca, koja upošljavaju 3200 zaštitnih radioca, koja upošljavaju 3200 lica sa invaliditetom. lica sa invaliditetom.

Page 22: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

► Problemi:Problemi:neujednačen teritorijalni neujednačen teritorijalni rasporedraspored ovih preduzeća što dodatno ovih preduzeća što dodatno komplikuje mogućnost ostvarivanja prava na komplikuje mogućnost ostvarivanja prava na rad populacije sa »otežanim faktorom rad populacije sa »otežanim faktorom zapošljavanja«,zapošljavanja«,

► Ukupno stanje u srpskoj ekonomiji je Ukupno stanje u srpskoj ekonomiji je otežavajući faktor u njihovom funkcionisanju: otežavajući faktor u njihovom funkcionisanju: mnoge od ovih radionica po izboru mnoge od ovih radionica po izboru zanimanja koja su na raspolaganju OSI ne zanimanja koja su na raspolaganju OSI ne prate regionalne profesionalne prate regionalne profesionalne kvalifikacije ove kategorije stanovništvakvalifikacije ove kategorije stanovništva

Page 23: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

► Problem kulturnih barijera i neophodna Problem kulturnih barijera i neophodna infrastruktura ozbiljna su prepreka u realizaciji infrastruktura ozbiljna su prepreka u realizaciji prava na rad populacije OSIprava na rad populacije OSI

► Novija zakonska rešenja kod zapošljavanja OSI predviđala Novija zakonska rešenja kod zapošljavanja OSI predviđala su subvencije za privredne subjekte spremne da radno su subvencije za privredne subjekte spremne da radno angažuju OSI.angažuju OSI.

► Najnoviji Z. predviđa obavezu poslodavca da angažuje Najnoviji Z. predviđa obavezu poslodavca da angažuje određeni broj OSI (Poslodavac koji ima određeni broj OSI (Poslodavac koji ima 20 do 49 zaposlenih dužan je da u radnom odnosu ima 1 OSI, 50 i više zapšoslenih – najmanje 2 OSI, i na svakih narednih 50 zaposlenih još po najmanje 1 OSI- Čl. 24 Z.o rehabilitaciji i zapošljavanju OSI)

Page 24: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

► Prihvatanje radnog angažmana OSI kao Prihvatanje radnog angažmana OSI kao njihovog nespornog prava otežan zbog njihovog nespornog prava otežan zbog stvaranja ekonomskih uslova koji stvaranja ekonomskih uslova koji podrazumevaju veća početna ulaganja u podrazumevaju veća početna ulaganja u infrastrukturu zbog prilagođavanja radnog infrastrukturu zbog prilagođavanja radnog mesta kapacitetima i fizičkim ograničenjima mesta kapacitetima i fizičkim ograničenjima OSI OSI

► najvažniji put za izjednačavanje mogućnosti najvažniji put za izjednačavanje mogućnosti u ovoj oblasti jeste upravo rastakanje u ovoj oblasti jeste upravo rastakanje kulturnih barijera (poslodavci – same OSI). kulturnih barijera (poslodavci – same OSI).

Page 25: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

► analiza obima institucionalnih okvira analiza obima institucionalnih okvira socijalne zaštite osoba sa invaliditetom, socijalne zaštite osoba sa invaliditetom, pokazala je:pokazala je: nizak nivo obuhvata ispitivane populacije nizak nivo obuhvata ispitivane populacije

postojećim merama socijalne zaštite. postojećim merama socijalne zaštite. Da Da dominantan oblik korišćenja mera dominantan oblik korišćenja mera

socijalne zaštite čini ostvarivanje prava na socijalne zaštite čini ostvarivanje prava na dodatak za pomoć i negu drugog lica i dodatak za pomoć i negu drugog lica i smeštaj u ustanovesmeštaj u ustanove u cilju adekvatnijeg u cilju adekvatnijeg zbrinjavanja, naročito kada su u pitanju deca sa zbrinjavanja, naročito kada su u pitanju deca sa invaliditetom. invaliditetom.

Page 26: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

nedostaju vaninstitucionalni vidovi zaštite nedostaju vaninstitucionalni vidovi zaštite OSI,OSI, koji se smatraju tek alternativnim vidovima koji se smatraju tek alternativnim vidovima podrške, a bitno bi unapredili kvalitet socijalnog podrške, a bitno bi unapredili kvalitet socijalnog staranja i pomogli jačanju samostalnosti staranja i pomogli jačanju samostalnosti pripadnika ove grupe stanovništva. pripadnika ove grupe stanovništva.

neadekvatna teritorijalna pokrivenost mrežom neadekvatna teritorijalna pokrivenost mrežom institucija za specijalno obrazovanje i radno institucija za specijalno obrazovanje i radno osposobljavanje, institucijama za trajni smeštaj osposobljavanje, institucijama za trajni smeštaj ovih uz već navedeno, jesu argumenti koji ovih uz već navedeno, jesu argumenti koji na na globalnom nivou ukazuju na neefikasnost globalnom nivou ukazuju na neefikasnost mera socijalne zaštitemera socijalne zaštite, odnosno na činjenicu da , odnosno na činjenicu da je je oblast socijalnog staranja o proučavanoj oblast socijalnog staranja o proučavanoj populaciji još na margini društvene pažnje.populaciji još na margini društvene pažnje.

Page 27: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Udruženja OSI u SrbijiUdruženja OSI u Srbiji

► kupna situacija u oblasti socijalne kupna situacija u oblasti socijalne politike, i tradicionalni stereotip u politike, i tradicionalni stereotip u odnosu na potencijale proučavane grupe odnosu na potencijale proučavane grupe čine da najveći broj udruženja ima pre čine da najveći broj udruženja ima pre humanitarni karakter no što su institucije humanitarni karakter no što su institucije koje se bore za sistematsku izmenu koje se bore za sistematsku izmenu uzroka nejednakog tretmana ove uzroka nejednakog tretmana ove manjinske grupe.manjinske grupe.

► Ovo se naročito odnosi na udruženja koja Ovo se naročito odnosi na udruženja koja funkcionišu u »unutrašnjosti« Srbije.funkcionišu u »unutrašnjosti« Srbije.

► Udruženja pre svega vrše ulogu primarne Udruženja pre svega vrše ulogu primarne zaštitezaštite

Page 28: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Rezultati istraživanja “životnih Rezultati istraživanja “životnih priča” OSI u Srbijipriča” OSI u Srbiji

►Uzorak je Uzorak je planiraplaniran n tako tako da obuhvata da obuhvata osobe sa različitim tipovima senzornog osobe sa različitim tipovima senzornog i motornog invaliditeta, sa i motornog invaliditeta, sa kongenitalnim i kasno stečenim kongenitalnim i kasno stečenim invaliditetom, osoba koje žive u invaliditetom, osoba koje žive u “prirodnom” okruženju i onih koji žive “prirodnom” okruženju i onih koji žive u ustanovama za trajni smeštaj OSI, u ustanovama za trajni smeštaj OSI, osoba sa različitim socio-osoba sa različitim socio-demografskim obeležjima).demografskim obeležjima).

Page 29: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►Analiza “životnih istorija” 30. osoba sa Analiza “životnih istorija” 30. osoba sa invaliditetom pokazala je sledeće: invaliditetom pokazala je sledeće:

Sažimanje iskustava OSI ukazuje na Sažimanje iskustava OSI ukazuje na ponavljanje modela životne istorije u ponavljanje modela životne istorije u kojoj je društveni položaj osobe bitno kojoj je društveni položaj osobe bitno određen ne samo trenutkom nastanka određen ne samo trenutkom nastanka invaliditeta i njegovom težinom nego invaliditeta i njegovom težinom nego pre svega pre svega faktorima sredine.faktorima sredine.

Page 30: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Ključni nalazKljučni nalaz

►U životnim pričama ovih ljudi dominira U životnim pričama ovih ljudi dominira socijalna izolacijasocijalna izolacija; najčešće ; najčešće usamljenost u suočavanju sa usamljenost u suočavanju sa invaliditetom, osiromašeni socijalni invaliditetom, osiromašeni socijalni kontakti i teškoće u pokušaju uključivanja kontakti i teškoće u pokušaju uključivanja u institucionalizovane oblike društvenog u institucionalizovane oblike društvenog života; materijalno i kulturno siromaštvo; života; materijalno i kulturno siromaštvo; kao i uskraćenost da u svojoj različitosti kao i uskraćenost da u svojoj različitosti dostojansveno urede život u skladu sa dostojansveno urede život u skladu sa sopstvenim mogućnostima.sopstvenim mogućnostima.

Page 31: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Suočavanje sa invaliditetomSuočavanje sa invaliditetom

► Reakcije OSI u trenutku suočavanja sa Reakcije OSI u trenutku suočavanja sa invaliditetom invaliditetom ne odnose se samo na osećanja ne odnose se samo na osećanja u vezi sa samom bolešću/povredom, u vezi sa samom bolešću/povredom, već već i ni na a socijalni kontekst u kome živesocijalni kontekst u kome žive, , nna socijalne a socijalne ulogeuloge koje su bile najvažnije pre nastanka koje su bile najvažnije pre nastanka invaliditetainvaliditeta (pitanja) – time se direktno (pitanja) – time se direktno očitava dočitava društvena uslovljenostruštvena uslovljenost fenomena fenomena invaliditetainvaliditeta..

► Dominira Dominira strah od budućnostistrah od budućnosti ► izostaje očekivana i potrebna podrška izostaje očekivana i potrebna podrška

od strane društvaod strane društva u smislu intenzivnog u smislu intenzivnog stručnog psiho-socijalnog tretmana osobe sa stručnog psiho-socijalnog tretmana osobe sa invaliditetom i pomoći porodici. invaliditetom i pomoći porodici.

Page 32: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Porodica OSIPorodica OSI

► Ima ključnu uloguIma ključnu ulogu u životu OSI. u životu OSI. Ohrabrenje i podsticaj od najbližih Ohrabrenje i podsticaj od najbližih pomaže osobi sa invaliditetom da pomaže osobi sa invaliditetom da uspešnije prihvati zdravstveno uspešnije prihvati zdravstveno ograničenje, i razvije vlastite kapacitete. ograničenje, i razvije vlastite kapacitete.

►Pruža pomoć u socijalnoj integraciji. Pruža pomoć u socijalnoj integraciji. ►Zabeležene su razlike u odgovoru Zabeležene su razlike u odgovoru

porodice na invaliditet jednog od članovaporodice na invaliditet jednog od članova

Page 33: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Modeli porodičnog odgovora na Modeli porodičnog odgovora na invaliditetinvaliditet

► Prvi: Prvi: porodica preuzima potpuno brigu o svom članu porodica preuzima potpuno brigu o svom članu -- prezaštićujući ga, ne pomaže jačanje kapaciteta prezaštićujući ga, ne pomaže jačanje kapaciteta za njegovu samostalnost. za njegovu samostalnost.

► Drugi: Drugi: porodica marginalizuje svog člana zbog porodica marginalizuje svog člana zbog invaliditeta,invaliditeta, pa i sama doprinosi njegovoj izolaciji - pa i sama doprinosi njegovoj izolaciji - što često u potpunosti blokira njegovu rehabilitaciju što često u potpunosti blokira njegovu rehabilitaciju i dalji razvoj. Krajnje konsekvence - potpuno i dalji razvoj. Krajnje konsekvence - potpuno zapostavljanje OSI, smeštaj u neku od institucija za zapostavljanje OSI, smeštaj u neku od institucija za trajni smeštaj, ili potpuna fizička izolacija.trajni smeštaj, ili potpuna fizička izolacija.

► Treći: Treći: porodica pruža bezrezervnu podršku porodica pruža bezrezervnu podršku usmerenu na jačanje kapaciteta za samostalni usmerenu na jačanje kapaciteta za samostalni život, podstiče rehabilitaciju i socijalnu reintegraciji.život, podstiče rehabilitaciju i socijalnu reintegraciji.

Page 34: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►Od porodične adaptabilnosti i veštine da Od porodične adaptabilnosti i veštine da u novim okolnostima odgovori na u novim okolnostima odgovori na potrebe svih članova, u velikoj meri potrebe svih članova, u velikoj meri zavisi njena stabilnost. zavisi njena stabilnost.

► Iako je zabeleženo da u nekim Iako je zabeleženo da u nekim slučajevima problem invaliditeta pokreće slučajevima problem invaliditeta pokreće kapacitete za porodičnom solidarnošćukapacitete za porodičnom solidarnošću, , često se mogu konstatovati negativne često se mogu konstatovati negativne posledice nastalog invaliditetaposledice nastalog invaliditeta na na porodičnu stabilnost.porodičnu stabilnost.

Page 35: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Reakcija drugih primarnih grupa Reakcija drugih primarnih grupa u okruženjuu okruženju

► zavisi i od trenutka nastanka i težine zavisi i od trenutka nastanka i težine invaliditeta. invaliditeta.

► Najčešće zabeležene reakcije Najčešće zabeležene reakcije grupe vršnjaka, grupe vršnjaka, suseda i rođakasuseda i rođaka u odnosu na OSI obeležene su u odnosu na OSI obeležene su bilo privremenim i sporadičnim neprihvatanjem, bilo privremenim i sporadičnim neprihvatanjem, bilo potpunim ignorisanjem i odbacivanjem.bilo potpunim ignorisanjem i odbacivanjem.

► Osobe sa urođenim ili rano stecenim Osobe sa urođenim ili rano stecenim invaliditetom, i sami veoma rano naviknuti na invaliditetom, i sami veoma rano naviknuti na različitost, govore o manjem animozitetu ljudi iz različitost, govore o manjem animozitetu ljudi iz okruženja prema sebi. okruženja prema sebi.

Page 36: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►Generalno dominantni stav sredine je Generalno dominantni stav sredine je pre pre indiferentnost,indiferentnost, eventualno eventualno samarićanski stavsamarićanski stav,, nego stav koji nego stav koji podrazumeva istinsko prihvatanje. Kao podrazumeva istinsko prihvatanje. Kao najčešće razloge za ovakav stav najčešće razloge za ovakav stav sredine ispitanici vide u sredine ispitanici vide u neupućenosti neupućenosti u njihove problemeu njihove probleme, , strahu od strahu od nepoznatog i drugačijeg, nepoznatog i drugačijeg, generalizaciji invaliditeta. generalizaciji invaliditeta.

Page 37: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Materijalni standard OSIMaterijalni standard OSI

► izuzetno nizakizuzetno nizak► Najveći deo ispitivane populacije je Najveći deo ispitivane populacije je

siromašansiromašan, , ► Posebno nizak MS zabeležen je kod korisnika Posebno nizak MS zabeležen je kod korisnika

usluga ustanova za trajni smeštaj OSI, kao i usluga ustanova za trajni smeštaj OSI, kao i kod onih sa teškim fizičkim ili senzornim kod onih sa teškim fizičkim ili senzornim oštećenjima, čiji budžet je opterećen oštećenjima, čiji budžet je opterećen dodatnim izdacima vezanim za invaliditet;dodatnim izdacima vezanim za invaliditet;

► Nizak stepen obrazovanja – nezaposlenost – Nizak stepen obrazovanja – nezaposlenost – nizak materijalni standard;nizak materijalni standard;

Page 38: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Obrazovanje OSIObrazovanje OSI

► Na ostvarene (ne)mogućnosti u Na ostvarene (ne)mogućnosti u obrazovanju obrazovanju utiču, po mišljenju ispitanika: utiču, po mišljenju ispitanika:

► zdravstveno stanje – (remisija bolesti ili zdravstveno stanje – (remisija bolesti ili komplikovane intervencije). komplikovane intervencije).

► nedostupnost škola za većinu osoba sa nedostupnost škola za većinu osoba sa težim invaliditetom; (razlika između spec. i težim invaliditetom; (razlika između spec. i standardnom sistemu obraz.)standardnom sistemu obraz.)

► programi u specijalizovanim školama za programi u specijalizovanim školama za decu sa invaliditetom su definisani tako da decu sa invaliditetom su definisani tako da ne podrazumevaju nastavak školovanja ne podrazumevaju nastavak školovanja (trogodisnje srednje obrazovanje) (trogodisnje srednje obrazovanje)

► predrasudepredrasude

Page 39: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

ZapošljavanjeZapošljavanje

► Udeo radno angažovanih osoba u ispitivanoj Udeo radno angažovanih osoba u ispitivanoj populaciji je veoma mali,populaciji je veoma mali,

► ispitanici su jednoglasni u oceni - neznatni izgledi ispitanici su jednoglasni u oceni - neznatni izgledi za zapošljavanje. za zapošljavanje.

► Obrazlažu: Obrazlažu: predrasudamapredrasudama koje dovode do koje dovode do diskriminacije. Ističe se problem koji se odnosi na diskriminacije. Ističe se problem koji se odnosi na opažanje invaliditeta, proširivanjem na čitavu opažanje invaliditeta, proširivanjem na čitavu ličnost. ličnost.

► Svest o problemu nezaposlenosti uopšte.Svest o problemu nezaposlenosti uopšte.► Predrasude o vlastitim sposobnostima (naročito Predrasude o vlastitim sposobnostima (naročito

osobe sa težim oblicima telesnog invaliditeta i nižeg osobe sa težim oblicima telesnog invaliditeta i nižeg stepena obrazovanja) i izražena nesigurnost - stepena obrazovanja) i izražena nesigurnost - posledica trajnije socijalne izolacije. posledica trajnije socijalne izolacije.

Page 40: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Nedostupnost okruženjaNedostupnost okruženja

► Svi ispitanici su konstatovali Svi ispitanici su konstatovali nedostupnost nedostupnost okruženjaokruženja..

► Nedostupnost okruženja se manifestuje različito za Nedostupnost okruženja se manifestuje različito za osobe sa različitim tipom invaliditeta. osobe sa različitim tipom invaliditeta.

► Problem se ne završava samo na fizičkoj dostupnosti Problem se ne završava samo na fizičkoj dostupnosti socijalnog okruženja već se proteže i na socijalnog okruženja već se proteže i na nedostupnost socijalnih resursa zbog kulturnih nedostupnost socijalnih resursa zbog kulturnih barijerabarijera, u čijoj osnovi se nalaze stereotipi koji su , u čijoj osnovi se nalaze stereotipi koji su najvidljiviji kroz različite oblike diskriminacije i kroz najvidljiviji kroz različite oblike diskriminacije i kroz već pomenuto uopštavanje fizičkog/senzornog već pomenuto uopštavanje fizičkog/senzornog invaliditeta na čitavu ličnost, što u krajnjem rezultira invaliditeta na čitavu ličnost, što u krajnjem rezultira getoizacjom i nesrazmernom učešću OSI u getoizacjom i nesrazmernom učešću OSI u značajnim aspektima društvenog života.značajnim aspektima društvenog života.

Page 41: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Javni i politički angažmanJavni i politički angažman

► slaba zainteresovanost za pitanja od javnog i slaba zainteresovanost za pitanja od javnog i političkog značaja.političkog značaja.

► U obrazloženjima dominiraju: U obrazloženjima dominiraju: nemogućnost da se nemogućnost da se fizički prati angažovanjefizički prati angažovanje na javnim poslovima, na javnim poslovima, nedostupnost okruženja, nedostatatak iskustva za nedostupnost okruženja, nedostatatak iskustva za takav rad, nepoverenje u svrhovitost takvog takav rad, nepoverenje u svrhovitost takvog angažmana, itd.angažmana, itd.

► PredrasudePredrasude koje okruženje iskazuje u odnosu na koje okruženje iskazuje u odnosu na OSI, ali i one koje se tiču njihove sumnje u pogledu OSI, ali i one koje se tiču njihove sumnje u pogledu mogućnosti javnog angažmana -mogućnosti javnog angažmana -reaktivno reaktivno povlačenje iz javnostipovlačenje iz javnosti..

► Dominira Dominira stav koji isključuje načelo lične stav koji isključuje načelo lične odgovornostiodgovornosti

► Sindrom Sindrom “umorne zajednice”“umorne zajednice”

Page 42: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Kulturni standard OSIKulturni standard OSI

► Pomenute socijalne okolnosti (siromaštvo...)Pomenute socijalne okolnosti (siromaštvo...) sugerišu sugerišu strukturisanje slobodnog vremenastrukturisanje slobodnog vremena,, odnosno ukupnog kulturnog standardaodnosno ukupnog kulturnog standarda OSI OSI..

► pasivna dokolicapasivna dokolica je je dominantna dominantna kod ispitanikâkod ispitanikâ; ; najprisutnije najprisutnije su su aktivnosti koje ne zahtevaju kontakt aktivnosti koje ne zahtevaju kontakt sa „javnošću“, sa drugim ljudima. sa „javnošću“, sa drugim ljudima.

► OSIOSI kod kojih je zabeleženo dobro nošenje sa kod kojih je zabeleženo dobro nošenje sa vlastitom bolešću i bolja socijalna integracija imaju vlastitom bolešću i bolja socijalna integracija imaju kulturne aktivnosti koje podrazumevaju izlazak van kulturne aktivnosti koje podrazumevaju izlazak van kuće ili doma. kuće ili doma.

► Razloge kulturne “apstinencije” ispitanici najčešće Razloge kulturne “apstinencije” ispitanici najčešće obrazlažu nedostupnošću kulturnih ustanova i obrazlažu nedostupnošću kulturnih ustanova i nedostatkom materijalnih sredstava. nedostatkom materijalnih sredstava.

Page 43: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Ocena vlastitog društvenog Ocena vlastitog društvenog položaja OSIpoložaja OSI

► jedinstvena ocena da jejedinstvena ocena da je položaj osoba sa položaj osoba sa invaliditetom u Srbiji veoma težak, invaliditetom u Srbiji veoma težak, ali da ne ali da ne postoji potpuno slaganje oko razloga.postoji potpuno slaganje oko razloga.

► Dominantni argument je Dominantni argument je nizak materijalni nizak materijalni standard ili tačnije siromaštvo.standard ili tačnije siromaštvo.

► Drugi razlog po učestalosti je Drugi razlog po učestalosti je nedostupnost nedostupnost okruženja samim tim i nemoguć. realizacije okruženja samim tim i nemoguć. realizacije prava. prava.

► Ispitanici u ličnom iskustvu beleže Ispitanici u ličnom iskustvu beleže osećaj osećaj izolovanosti i reakcije okruženja u pravcu izolovanosti i reakcije okruženja u pravcu nerazumevanja i diskriminisanja po osnovu nerazumevanja i diskriminisanja po osnovu invaliditeta – sve skupa invaliditeta – sve skupa doprinosi zasnovanosti doprinosi zasnovanosti njihove ocene o marginalizaciji. njihove ocene o marginalizaciji.

Page 44: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

Umesto zaključkaUmesto zaključka

► Iz rečenog može se zaključiti da uprkos Iz rečenog može se zaključiti da uprkos ogromnom pomaku u regulisanju pravnog ogromnom pomaku u regulisanju pravnog statusa, gde se insistira na inkluziji, punom statusa, gde se insistira na inkluziji, punom učešću itd., intervencijama države da popravi učešću itd., intervencijama države da popravi stanje u ovoj oblasti, delimičnoj senzibilizaciji stanje u ovoj oblasti, delimičnoj senzibilizaciji javnosti - javnosti - životne priče životne priče OSI ukazuju na to da OSI ukazuju na to da uglavnom uglavnom žive izvan zajednicežive izvan zajednice. .

► Neostvarene obrazovne aspiracije, niska Neostvarene obrazovne aspiracije, niska zaposlenost, neuključenost u institucije javnog i zaposlenost, neuključenost u institucije javnog i političkog delovanja, nizak stepen aktivizma političkog delovanja, nizak stepen aktivizma svake vrste, kulturna apstinencija, nedostupnost svake vrste, kulturna apstinencija, nedostupnost okruženja, nizak materijalni standard - pokazuju okruženja, nizak materijalni standard - pokazuju da OSI imaju sve odlike marginalne društvene da OSI imaju sve odlike marginalne društvene grupe. grupe.

Page 45: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

► Životne istorije osoba sa invaliditetom i testa Životne istorije osoba sa invaliditetom i testa ukazuju da ukazuju da konstantna socijalna inhibicija konstantna socijalna inhibicija na različitim nivoima društvenosti na različitim nivoima društvenosti proizvodi odgovor u smislu samoizolacije proizvodi odgovor u smislu samoizolacije i prihvatanja „života sa invaliditetom“, i prihvatanja „života sa invaliditetom“, ali ne i „života sa invaliditetom u ali ne i „života sa invaliditetom u zajednici“,zajednici“, a poruke koje su iz socijalnog i a poruke koje su iz socijalnog i kulturnog konteksta upućene ovoj grupi kulturnog konteksta upućene ovoj grupi najčešće uslovljavaju prihvatanje „negativnog najčešće uslovljavaju prihvatanje „negativnog identiteta“.identiteta“.

Page 46: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►Unutar kulturom i društvom definisanih Unutar kulturom i društvom definisanih okolnosti stvara se okvir unutar koga okolnosti stvara se okvir unutar koga pojedinac manje ili više razvija svoje pojedinac manje ili više razvija svoje mogućnosti i potrebe. U tom smislu, mogućnosti i potrebe. U tom smislu, ove podatke je moguće tumačiti kao ove podatke je moguće tumačiti kao potvrdu da je samoodređenje potvrdu da je samoodređenje pojedinca ili razumevanje ličnog pojedinca ili razumevanje ličnog identiteta omeđeno njegovim identiteta omeđeno njegovim društvenim položajem i položajem društvenim položajem i položajem društvene grupe kojoj pripada.društvene grupe kojoj pripada.

Page 47: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

►U slučaju osoba sa invaliditetom, U slučaju osoba sa invaliditetom, potenciranje ograničenja kroz potenciranje ograničenja kroz generalizaciju invaliditeta u generalizaciju invaliditeta u primarnom i sekundarnom primarnom i sekundarnom socijalnom okruženju, ugrađeno je socijalnom okruženju, ugrađeno je kao dominantni segment njihovog kao dominantni segment njihovog ličnog identitetaličnog identiteta. . Drugim rečima, Drugim rečima, „način na koji zajednica identifikuje „način na koji zajednica identifikuje jedinku poklapa se, dakle, manje ili više jedinku poklapa se, dakle, manje ili više uspešno sa načinom na koji se jedinka uspešno sa načinom na koji se jedinka identifikuje sa drugima“identifikuje sa drugima“

Page 48: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

► Iz ličnih iskustava OSI, ali i iz podataka Iz ličnih iskustava OSI, ali i iz podataka koje smo dobili analizom koje smo dobili analizom institucionalnih okvira socijalne institucionalnih okvira socijalne zaštite, analizom rada njihovih zaštite, analizom rada njihovih udruženja..., vidljivo je da udruženja..., vidljivo je da društvena društvena praksa – stvarnost zaostaje za praksa – stvarnost zaostaje za pravnom regulacijom ove oblastipravnom regulacijom ove oblasti..

Page 49: DRUŠTVENI POLOŽAJ OSOBA SA INVALIDITETOM U SRBIJI

HVALA NA PAŽNJI!HVALA NA PAŽNJI!