Europa - między Wschodem a Zachodem

  • View
    215

  • Download
    2

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Norman Davies: Europa - między Wschodem a Zachodem Europa - między Wschodem a Zachodem Normana Daviesa to niesamowita podróż po świecie historii, sztuki i literatury. Wyprawa, podczas której naszym przewodnikiem jest niezwykły erudyta, doskonały pisarz, a przede wszystkim wielki historyk. Norman Davies, znany ze swojego zamiłowania do przełamywania utartych schematów, czyni to także na kartach tej książki. Dowiemy się z niej, dlaczego historia „cywilizacji zachodniej” nie jest tym samym co historia Europy, w czym Australia jest podobna do Syberii i dlaczego nie zdajemy sobie sprawy, że Niemcy przez ostatnie tysiąc lat byli najlepszymi przyjaciółmi Polaków. Autor zdradzi nam źródła swoich inspiracji oraz sekrety historycznego i pisarskiego warsztatu. To wielka gratka zarówno dla miłośników książek Normana Daviesa, jak i dla tych, którzy przygodę z nimi dopiero zaczynają.

Text of Europa - między Wschodem a Zachodem

  • Norman Davies urodzi si w 1939 roku w Bolton w pnocnej Anglii. Studiowa w Oksfordzie, Grenoble, Perugii i Sussex. Doktorat uzyska na Uniwersytecie Jagielloskim. Przez lata zwizany ze School of Slavonic and East European Studies przy Uniwersytecie w Londynie. Wykada na najwaniejszych wiatowych uczelniach: Columbii, McGill, Hokkaido, Stanfordzie, Harvardzie i w Adelajdzie. Od roku 2000 do 2006 pracowa w Wolfson College w Oksfordzie. Obecnie jest Visiting Fellow w Clare Hall w Cambridge. Od 1997 roku jest czonkiem Brytyjskiego Towarzystwa Historycznego.

    Norman Davies przez Polakw zosta uhonorowany m.in. Krzyem Kawalerskim Polonia Restituta, jest honorowym obywatelem Krakowa, Wrocawia i Lublina. Otrzyma doktoraty honoris causa od wielu uniwersytetw, w tym ostatnio od Uniwersytetu Warszawskiego.

    Ksiki Normana Daviesa wydane przez Znak: Boe Igrzysko. Historia Polski Europa. Rozprawa historyka z histori Smok wawelski nad Tamiz Wyspy. Historia Mikrokosmos. Portret miasta rodkowoeuropejskiego Powstanie 44 Jak powstao Powstanie 44 Orze biay, czerwona gwiazda. Wojna polsko- -bolszewicka 19191920

    A teraz kolejny raz zmieniamy sceneri: oto pnocna Kalifornia. Okoo dwustu pidziesiciu kilometrw na pnoc od San Francisco na wspaniaym, bezludnym, skalistym wybrzeu Pacyfiku stoi stara drewniana twierdza o nazwie Fort Ross. Gdy odwiedziem j w poowie lat osiemdziesitych, powiewaa nad ni flaga carskiej Rosji, cho nadal istnia ZSRR. Fort Ross a waciwie Fort Ru zosta bowiem wzniesiony przez rosyjskich pionierw w roku 1812, gdy Napoleon okupowa Moskw. Tak, Rosjanie dotarli do Kalifornii przed Amerykanami. Przybyli z pnocy, z Alaski, eby sprawdzi, czy uda si tam kukurydza. Prbowali przez trzydzieci lat, lecz ponieli porak i opucili Kaliforni. Byo to w 1842 roku, zaledwie sze lat przed gorczk zota. Prosz sobie wyobrazi: Rosjanie mogli zachowa Alask najwikszy amerykaski stan i roci sobie prawa do Kalifornii, stanu najbogatszego. Stao si jednak inaczej. Mona to porwna do sytuacji, w ktrej kapitan Phillip lduje w Zatoce Botanicznej i znajduje kilka kilometrw dalej na wybrzeu, w Queensland, opuszczony rosyjski fort.

    Fragment eseju Europa za morzami i stepami

    Nowa ksika wybitnego historyka!

    Europa midzy Wschodem a Zachodem Normana Daviesa to niesamowita podr po wiecie historii, sztuki i literatury. Wyprawa, podczas ktrej naszym przewodnikiem jest niezwyky erudyta, doskonay pisarz, a przede wszystkim wielki historyk.

    Norman Davies, znany ze swojego zamiowania do przeamywania utartych schematw, czyni to take na kartach tej ksiki. Dowiemy si z niej, dlaczego historia cywilizacji zachodniej nie jest tym samym co historia Europy, w czym Australia jest podobna do Syberii i dlaczego nie zdajemy sobie sprawy, e Niemcy przez ostatnie tysic lat byli najlepszymi przyjacimi Polakw. Autor zdradzi nam rda swoich inspiracji oraz sekrety historycznego i pisarskiego warsztatu.

    To wielka gratka zarwno dla mionikw ksiek Normana Daviesa, jak i dla tych, ktrzy przygod z nimi dopiero zaczynaj.

    www.znak.com.pl

    Cena detal. 45 z

    ISBN 978-83-240-0851-3

    9 788324 008513

    Davies_Miedzy wschodem a zachodem_okleina_2011.indd 1 2011-05-26 09:34:06

  • normandavies

    EuropaMidzy

    Wschodem a

    Zachodem

    Przeoy

    Bartomiej Pietrzyk

    Wydawnictwo Znak

    Krakw 2007

  • 15

    Idea Europy1

    Prawy brzeg Dunaju stanowi przez stulecia pnocn granic cesarstwa rzymskiego. Oznacza to, e hotel Gellrt, w ktrym wikszo tutaj obec-nych spdzia noc, zosta zbudowany na niegdysiejszym terytorium cesar-stwa. Z kolei pooony naprzeciw hotelu Gellrt po drugiej stronie rzeki Uniwersytet Ekonomiczny w Budapeszcie, gdzie odbywa si niniejsza kon-ferencja, stan na ziemiach, ktre nigdy do Rzymu nie naleay. Przekracza-jc rano most Wolnoci, przeszlimy z Budy do Pesztu. Tysic szeset czy tysic siedemset lat temu podrny przeprawiajcy si przez Dunaj w tym samym kierunku opuszczaby przytulne przedmiecia rzymskiego Aquin-cum, wkraczajc na otwarte rwniny barbarzyskiej Panonii.

    Mona sobie wyobrazi wiele podobnych przepraw. Niektre znajdowayby si w dolnym biegu rzeki, na terenie obecnej Serbii czy Bugarii w Taurunum czy Durostorum. Inne na grnym Dunaju w Vindobonie (Wiedniu) czy Regi-nie (Ratyzbonie). Jeszcze dalej na pnoc, w Colonia Augusta (Kolonii), wyru-szywszy z imperialnego zachodniego brzegu Renu, ldowao si na nie nale-cym do Rzymian wschodnim brzegu Germania Barbarica. W lecym przy Murze Hadriana Luguvallium przejcie przez bram w kierunku pnocnym oznaczao opuszczenie prowincji Britannia i wejcie na ziemie dzikich pono plemion kaledoskich (nie byo jeszcze wwczas Ang lii ani Szkocji).

    1 Niniejszy tekst jest poczeniem wykadu pod tytuem Idea Europy, wygoszonego w Budapeszcie 11 czerwca 1998 roku na konferencji zorganizowanej przez Uniwersytet Eko-nomiczny w Budapeszcie oraz Uniwersytet Stanowy Michigan, z wykadem Zmieniajca si tosamo Europy, wygoszonym w British Library 25 lutego 1998 roku.

  • 16

    I. HISTORYK MIDZY WSCHODEM A ZACHODEM

    Okrelenia rzymski oraz barbarzyski kieruj uwag ku powracaj-cej koncepcji, ktr Rzymianie pozostawili w spadku wszystkim nastpcom. Chodzi tu o bardzo uproszczony i dyskusyjny pogld, e wszystko, co zwi-zane z cesarstwem, byo cywilizowane, wszystko za poza nim barbarzy-skie. Samo sowo cywilizacja pochodzi od aciskiego cives obywatel. Sugeruje to, e wycznie obywatele Rzymu posiadali atrybuty kultury wy-sokiej, ktre nie przysugiway ludziom nie bdcym jego obywatelami. Grec-kie sowo barbaros byo pocztkowo okreleniem kadego, kto mwi bla-

    -bla-bla (jak bymy to dzi powiedzieli), a nie po grecku. Z czasem nabrao jednak znaczenia pejoratywnego ludzie tak nazywani mieli by nieokrze-sani, zacofani i gorsi.

    Badania nad pocztkami pojcia barbarzystwa, ktre po Grekach podjli Rzymianie, wyrniaj dwa przeomowe momenty. Pierwszy to VIII wiek p.n.e., gdy staroytni Grecy zetknli si ze Scytami oraz innymi ko-czowniczymi ludami z pontyjskich stepw. Kolejny nastpi trzysta lat p-niej, gdy Grecy stali w obliczu poraki z rki perskich najedcw, a wszyscy wielcy poeci oraz dramaturgowie zotego wieku przedstawiali napastnikw jako gorszych w imi greckiej solidarnoci i przetrwania. Co do Persw, cie-kawe jest to, e wywodzili si oni ze starej i wyrafinowanej kultury, z kt-r w innych okolicznociach staroytna Grecja mogaby nawiza cieplejsze stosunki. Historia jednak potoczya si tak, e Grecy odwrcili si od wia-ta zewntrznego, wybrali nastawienie, ktre nazwano by pniej szowini-stycznym lub ksenofobicznym, oraz zapocztkowali dugotrwa i szkod-liw tradycj pogardy dla innych spoza Grecji2. Nie ma jednak wtpliwoci, e idea Europy bierze pocztek od staroytnych Grekw, ktrzy najczciej wyraali j poprzez legend.

    Pomijajc legendy, idea Europy dojrzewaa w organiczny sposb przez bardzo dugi czas. Najlepiej uczynimy, przygldajc si najpierw trzem po-wracajcym koncepcjom wizanym z terminem Europa, a nastpnie ba-dajc ich ewolucj w czasie. Pierwsze dziaanie ma charakter czysto anali-tyczny daje odpowied na pytanie: czym jest Europa? Drugie przypomina prac archeologa polega na przesiewaniu pokadw czasu i okrelaniu ko-lejnych etapw rozwoju obecnej zbiorczej idei. Daje ono odpowied na py-tanie: jak powstay poszczeglne skadniki europejskiej tosamoci?

    2 Edith Hall, Inventing the Barbaria. Greek Self-Definition through Tragedy, Oxford 1989.

  • 17

    IDEA EUROPY

    Jak wyjaniem we Wstpie do Europy3, mona wyrni trzy, czcio-wo zazbiajce si warianty koncepcji Europy geograficzny, cywilizacyjny oraz polityczny. Najprostszy wydaje si wariant geograficzny przedstawia on Europ jako zachodni pwysep Eurazji. Historia Europy to wszystko, co wydarzyo si na tym pwyspie. Sprawa nie jest jednak tak prosta. Chocia ksztat pwyspu od pnocy, zachodu i poudnia jasno wytycza linia brze-gowa, przebieg jego granicy ldowej na wschodzie zawsze by niejasny i ule-ga zmianom. Obecna granica Europy poprowadzona wzdu pasma Uralu to linia arbitralna. Jest ona wynikiem konwencji stworzonej w XVIII wie-ku przez szwedzkiego geodet na usugach carycy Katarzyny Wielkiej. To imperatorowa Rosji zadecydowaa, e dawna, tradycyjna granica Europy na rzece Tanais (Don), ustanowiona rzecz jasna przez Grekw, powinna zosta przesunita daleko na wschd i obj wiksz cz imperium moskiewskie-go. Konwencja ta utrzymaa si przez ostatnich dwiecie lat, nie naley jed-nak sdzi, e bdzie trwa wiecznie.

    Drugi wariant Europy jako nowej cywilizacji Zachodu jest najbar-dziej skomplikowany i obejmuje najwicej moliwoci. Ogranicz si tutaj do stwierdzenia, e koncepcja ta rodzi powany problem natury przestrzen-nej, poniewa ludzie, ktrzy nieli t cywilizacj, postanowili dotrze na wszystkie kontynenty wiata. W pocztkowym stadium Europa bya zloka-lizowana na wspomnianym eurazjatyckim pwyspie. Jednak od XVI wieku Europejczycy zaczli migrowa do Nowego wiata, Australazji oraz czci Azji. Bardzo trudno dokadnie ustali, co jest tutaj centrum, a co peryferia-mi. Wikszo ludzi z praktycznych powodw zawa pojcie centrum do pwyspu europejskiego. S jednak zwolennicy innych uj, w szczeglno-ci amerykascy ordownicy cywilizacji zachodniej, ktrzy twierdz, e Ameryka Pnocna czy Australia stanowiy integraln cz tej samej cywili-zacji od pocztku wielkiej migracji przez ocean.

    Trzeci wariant ma natur polityczn. Idea politycznej Europy pozosta-waa przez wiele stuleci utopi i nieosigalnym ideaem. Jednak po dru-giej wojnie wiatowej polityczna Europa czyli obecnie Unia Europejska urzeczywistnia si jako ywy i wzrastajcy organizm. Zgodnie z traktatem rzymskim z 1957 roku wszyscy sygnatariusze zobowizuj si dy do co-raz cilejszej unii.

    3 Zob. Norman Davies, Europa. Rozprawa historyka z histori, tum. Elbieta Tabakow-ska, Krakw 1998, s. 3141.

  • 18

    I. HISTORYK MIDZY WSCHODEM A ZACHODEM

    Warto tutaj by moe doda, e w obiegu znajduj si jeszcz