Frjálshyggjan, kreppan og kapítalisminn Hannes H. Gissurarson

  • View
    51

  • Download
    0

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Frjálshyggjan, kreppan og kapítalisminn Hannes H. Gissurarson. Stofnun stjórnsýslufræða og stjórnmála 19. f ebrúar 2013. Andlát boðað með lúðrablæstri. Lúðrablásturinn bergmálaði …. Fyrirlestraröð Eddu öndvegisseturs í Háskóla Íslands haustið 2010 Kolbeinn Stefánsson í Víðsjá 8. júní 2010 - PowerPoint PPT Presentation

Text of Frjálshyggjan, kreppan og kapítalisminn Hannes H. Gissurarson

Slide 1

Frjlshyggjan, kreppan og kaptalisminn Hannes H. Gissurarson

Stofnun stjrnsslufra og stjrnmla19. febrar 2013

Andlt boa me lrablstri

Eilfarvlin: Uppgjr vi nfrjlshyggjuna e. Stefn lafsson o. fl. (Hsklatgfan, 2010); Kredda kreppu: Frjlshyggjan og mteitri vi henni e. Stefn Snvarr (Heimskringla 2011); 23 atrii um kaptalisma sem ekki er sagt fr e. Ha-Joon Chang (Vaka-Helgafell 2012); rlagaborgin: brotabrot r afrekasgu frjlshyggjunnar, fyrri hluti e. Einar M Jnsson (Ormstunga 2012); Bankastrti nll e. Einar M Gumundsson (Ml og menning 2011).

2Lrablsturinn bergmlai Fyrirlestrar Eddu ndvegisseturs Hskla slands hausti 2010Kolbeinn Stefnsson Vsj 8. jn 2010Stefn Snvarr Kastljsi Sjnvarpsins 18. gst 2012Einar Mr Jnsson, vital Speglinum 30. ma 2012, dmur Vsj 7. jn 2012Ha-Joon Chang Silfri Egils 9. september 2012Stefn lafsson RV 21. febrar og 30. aprl 2012 Andltsfregn orum aukinHeimild: Economic Freedom of the World: 2012 Annual Report (2012). Agengilegt heimasunni freetheworld.com 4Stra frttin fyrsta ratug 21. aldarEkki fjrmlakreppan fr 2008Heldur: tvr fjlmennustu jir heims, Knverjar fr 1978 og Indverjar fr 1991, 2,5 milljarar, tengdust heimskaptalismanumHagvxtur ar r og hundru milljna brotist r ftkt bjarglnirrj knversk hagkerfi, Tavan, Hong Kong og Singapr, ur snt mikinn rangur Auki atvinnufrelsi Kna og IndlandiHeimild: Economic Freedom of the World: 2012 Annual Report (2012). Agengilegt heimasunni freetheworld.com6Knversku hagkerfin 2011Heimild: World Economic Outlook Database, October 2012. Heimasa Aljagjaldeyrissjsins: www.imf.org7Aukinn hlutur Knverja og IndverjaHeimild: International Monetary Fund, World Economic Outlook Database, October 2012.8Engu a sur hvr gagnrniVel hr fjrar algengustu afinnslurnar:Kaptalisminn stugur, sbr. hrun slensku bankannaFrjlshyggjutilraunin slenska fr 1991 mistkstFrjlshyggjan silaus, jafnvel mannlegESB og Norurlnd betri fyrirmyndir en BNAVer a sleppa beitingu ofbeldis vi myndun eignarttinda (t. d. afgiringu almenninga), sun nttruaulinda, mengun, hgum hagvexti runarlndum og tal rum sakarefnumEr kaptalisminn stugur?Fyrsta spurningSvari er j!Kaptalisminn undirorpinn hagsveiflum, enslu og samdrtti vxlEn rki ekki sur stugt; raskar hgum flks me margvslegum fyrirsjanlegum httiVerst alrisrkjum, ar allt h duttlungum harstjra eins og Stalns og Mas frjlsu hagkerfi geta menn brugist vi me v t. d. a lkka launakrfur snar og f me v atvinnu, markasfl leita jafnvgisHva olli fjrmlakreppunni 2008?Kreppa: hagsveifla niur viKreppa oft afleiing (jafnvel leirtting) hagsveiflu upp vi, sem stafai af hflegri peningaenslu (austurrsku hagfringarnir)Peningaensla BNA: undirmlsln hsnismarkai og lgir vextir selabankansSvipa seyi Evrpuhtta vanmetin vegna nrrar fjrmlatkni

Hvers vegna fyrr og verr til slands?Fjrmlakreppa bitnar verst jum me strt fjrmlakerfiHi slenska hlutfallslega strthtta vanmetin hr enn frekar vegna ngra upplsinga um skuldunauta banka og innbyris tengsl eirraRkinu, selabanka og fjrmlaruneyti, um megn a bjarga bnkunumBretar geru illt verra me hryjuverkalgumSex hpnar skringar hruninuStjrnarskrin fr 1874sland of lti fyrir bankanaslenskir bankamenn vitgrennri ea httusknari en annars staarKrnan ntur gjaldmiillSelabankanum illa stjrnaKaptalismi hr lausbeislari en annars staar1) Stjrnarskrin fr 1874?Frleitt a kenna henni um bankahruniStjrnarskr hemill valdbeitingar, trygging rttinda gagnvart meirihlutavilja, ekki skr ea ltt framkvmanlegur skalistiRtur a rekja til hinnar frjlslyndu stjrnmlahefar Vesturlanda meginatrium gott plagg, en vantai hemil selaprentunar- og skattlagningarvald

2) sland of lti fyrir bankana?Str bankakerfis afsttt hugtakMn, Jersey, Guernsey, Sviss, Cayman-eyjar me str fjrmlakerfi, ekkert hrun arBankarnir City Lundnum of strir fyrir Coventry, en varla fyrir Bretland alltKerfisvilla: Rekstrarsvi bankanna (EES) miklu strra en baktryggingarsvi eirra (sland)llum lnalnum sagt upp frinu3) slenskir bankar httusknari?Den Danske Bank: aaleigandinn lka skuldunautur (A. P. Mller); bankinn hefi n opinberrar astoar falli hausti 2008; 19982008 sexflduust umsvif, eigi f refaldaistRoyal Bank of Scotland fkk 20072011 256 milljara punda asto breska rkisins ea 51.983 milljara sl. kr. Sama saga um allan heimEf slenskir bankamenn vitgrannir og httusknir, ekki lka lnardrottnar eirra erlendis? Skringarefni aeins frt um einn reitHeimild: Taxpayer support for UK banks. National Audit Office. Agengilegt Netinu. Berlingske Tidende 12. nvember 2010.17Kerfisvilla: httusknir bankarRkisbyrg innstum og rum skuldbindingum leiir bankamenn freistniGangi vel, hira stjrnendur og eigendur bankanna grannGangi illa, bera skattgreiendur tapihttusamar eignir vanmetnar skv. Basel-reglum o. fl.: Fasteignir og rkisskuldabrf reynd httusamar fjrfestingar, afskriftir banka hins vegar takmarkaar g b, borgar

4) Krnan ntur gjaldmiill?Eyi menn um efni fram (skuldi umfram greislugetu), breytir engu a skr skuldirnar evrum frekar en krnumEvrulnd vandrum: rland, Grikkland, Spnn, Portgal, tala jafnvel meiri vandrum til langs tma vegna kostnaarsamra bjrgunarageraKrnan auveldai algun slands a njum astum Skellurinn meiri sj ESB-lndumHeimild: Real GDP growth, 20012010 (% change compared with the previous year; average 20012010). Teki af heimasu Eurostat.215) Selabankanum illa stjrna?Gjaldrot er, egar aila brestur greisluhfi; a gerist ekkiFyrir hrun geri selabankinn strangari krfur en tkaist erlendis um vehfi eignaKrfur hrpuu veri vi hrun bankannaMe neyarlgunum var krfum selabankans skipa aftar en urLausafjrskortur banka reyndist eiginfjrvandiGagnrni rannsknarnefndarNefndarmenn varir; enginn frjunarmguleiki, rttur til a bera ml undir dmstla ekki virturHugsanlega einn ea tveir vanhfirTv gagnrnisefni nefndar: selabankinn tt a kanna eigi f Landsbankans vegna Icesave og skrsetja betur ferilinn vi kaupin GlitniAnna utan valdheimilda selabankans, hitt hlgilegt aukaatrii (sbr. fjrmlaruneyti BNA)Vildu greia skuldir reiumannaMr Gumundsson fundi me Jhnnu Sigurardttur og Geir H. Haarde 7. gst 2008: drara fyrir rki a bjarga bnkunum en lta hrynjaGauti B. Eggertsson sama fundi: mikils viri a standa vi baki bnkunum og httulegt a fara opinbera umru um skiptingu skuldaJn Steinsson 25. september 2008: selabankinn tti a rmka reglur um vehfar eignir endurhverfum viskiptumKostnaur af v ri?Heimildir: Um erlendar skuldir: Hagstofan. jhagsreikningar og opinber fjrml. Peningalegar eignir og skuldir rkissjs 19982011. Um erlent aukaln: Reikna er me 1.000 milljara kr. lni (sbr. ln til Royal Bank of Scotland, 52 sund milljarar kr., en Rssalni tti a vera 4 milljarar evra ea 680 milljarar kr.). Mia vi 4% vexti fjgur r, 20082011, vri vaxtakostnaur 170 milljarar kr.256) Lausbeislari kaptalismi?Chang: Milli ranna 1998 og 2003 einkavddi landi banka rkiseign og hunsai jafnvel grundvallarregluverk um starfsemi eirra, til dmis krfur um varasji banka. kjlfari stkkuu slensku bankarnir me vintralegum hraa og leituu sr viskiptavina erlendis lka.

Ha-Joon Chang 2012. 23 atrii um kaptalisma sem ekki er sagt fr, bls. 272. Reykjavk: Vaka-Helgafell.26Smu reglur arar asturSmu reglur og annars staar EES, e. t. v. losaralegri framkvmdFjrmlaeftirliti undir viskiptaruneyti, ekki selabankaSrslenskar astur: einn aili virtist f takmrku ln r bnkunum, samtals eitt sund milljara krnahtta vanmetin; ln til ntengdra aila, raun eins aila, ekki lg saman hj fjrmlaeftirliti, t. d. til Baugs, Glaums og FL-GroupVar sland fellt?Hvers vegna hjlpuu Bretar llum rum bnkum en eim, sem slensk fyrirtki ttu?Hvers vegna beittu Bretar hryjuverkalgum sland, . m. selabanka og fjrmlaruneyti?tti a fella sland rum til vivrunar? Vildu erlendir bankar koma veg fyrir samkeppni fr nlium?Vsbendingar til um aMistkst frjlshyggjutilraunin slenska?nnur spurningVar ger frjlshyggjutilraun? Nei!slenska hagkerfi var aeins leyst r bndum, svo a a yri jafnfrjlst og hagkerfi grannrkja (t. d. Bretlands, Kanada, Noregs)Regluverk hr frt til samrmis vi a, sem var annars staar2004 slenska hagkerfi 13. frjlsasta af 130sland hpi eirra rkja, ar sem atvinnufrelsi hafi aukist hva mestEngu a sur fjlgai opinberum starfsmnnum og hlutfall rkistgjalda af VLF hlst breyttAtvinnufrelsi slandiHeimild: Economic Freedom of the World: 2012 Annual Report. Agengilegt heimasunni freewtheworld.com31Framfaraskei 19912004Hagkerfi opnaist, m. a. me aild a EESVerblga hjanai, fjraustur r sjum htti, rkisfyrirtki seld, stugleiki sjvartvegi, skattar lkkair, lfskjr btnuu um rijungFullyrt fyrir kosningar 2003: Ftkt n meiri en NorurlndumFullyrt fyrir kosningar 2007: jfnuur meiri 2004 en NorurlndumKosningaml 2003

Morgunblai 11. aprl 2003.33Hva sndu mlingar?Skrsla hagstofu ESB um ftkt og lfskjr 2007Greinarmunur tlulegri (absolute) og tiltlulegri (relative) ftktSkv. skrslu ESB 5,3% ftkt sland skv. gamla mlikvaranum (innan vi 50% af mitekjum)Skv. nja mlikvaranum nstminnst htta ftkt slandi, 10%, en minnst Svj, 9%Kjr hinna tekjulgstu btnuu tvfalt hraar slandi 19952004 en mealtali OECD-lndumHagstofa ESB: Ltil htta ftktLgtekjumrk og tekjudreifing 20032004. Hagtindi, 2007: 1. 2. febrar 2007.35OECD ri sar: Svipu niurstaaHeimild: OECD. Dataset: Income distribution Poverty.

36Kosningaml 2007

Stefn lafsson 2006. Aukning jafnaar slandi. Morgunblai 31. gst. Einnig: Helgi Gunnlaugsson 2006. Afbrot og vaxandi jfnuur. Morgunblai 18. september 2006. Matthas Halldrsson 2006. Tengsl ftktar og jafnaar vi heilsuleysi. Morgunblai 19. desember 2006.

37Tlur Stefns lafssonarStefn lafsson 2006. Aukning jafnaar slandi. Morgunblai 31. gst 2006.38Tlur hagstofu ESBLgtekjumrk og tekjudreifing 20032004. Hagtindi, 2007: 1. 2. febrar 2007.

39gul viurkenning 2012

Stefn lafsson og Arnaldur Slvi Kristjnsson (2012). run tekjuskiptingarinnar slandi, Stjrnml og stjrnsysla, 8(1). Bls. 3971.

40Hrri skatttekjur af lgra hlutfalliHeimildir: E. S. Prescott, fyrirlestur 2007. OECD, Revenue Statistics; fjrmlaruneyti.41sland ri