Jan Aleksander Karłowicz

  • View
    247

  • Download
    7

Embed Size (px)

Text of Jan Aleksander Karłowicz

  • 1

  • 3

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    Katowice 2015

    Redakcja:

    Anna Goma

    Adam Pisarek

    Jan AleksanderKarowicz

  • 4

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    Laboratorium KulturyRocznik, ISSN 2084-4697

    Wersj prymarn jest forma drukowana.Wersja elektroniczna dostpna jest na stronie:

    www.laboratoriumkultury.us.edu.pl

    Redaktorzy numeru: Anna Goma, Adam Pisarek

    Redaktor naczelny: Adam Pisarek Przewodniczcy Rady Naukowej: Marek Pacukiewicz Redaktor prowadzcy: Jakub Dziewit Sekretarz redakcji: Magorzata Koodziej Redaktor jzykowy: Magorzata Wizik Redaktorzy tematyczni: Jakub Dziewit, Ma-rek Pacukiewicz, Magorzata Rygielska, Emilia Wieczorkowska Opieka artystyczna, projekt graficzny: Agnieszka Lesz Redakcja techniczna, skad: Tomasz Kiekowski Korekta: Emilia Wieczorkowska Opracowanie indeksu: Magorzata Koodziej

    Tumaczenia: Mateusz Orzeszyna

    Adres redakcji:Laboratorium KulturyPlac Sejmu lskiego 1

    40-032 Katowicelaboratoriumkultury@us.edu.pl

    Wydawca:grupakulturalna.pl

    ul. Sowackiego 15/1340-094 Katowice

    wydawnictwo@grupakulturalna.pl

    Wspwydawcy: Patronat honorowy:

    Publikacja dofinansowana przez Uniwersytet lski w Katowicachoraz Akademi Sztuk Piknych w Katowicach.

    Wszystkie artykuy opublikowane w Laboratorium Kultury s dostpne na licencji Creative Commons Uznanie autorstwa-Uycie niekomercyjne-Bez utworw zalenych 3.0 Unported.

    Licencja nie obejmuje pojedynczych reprodukcji prac artystycznych zamieszczonych w tomie.

    Druk i oprawa: Sowa Sp. z o.o., ul. Hrubieszowska 6a, 01-209 WarszawaNakad: 200 egzemplarzy

    Katowice 2015

  • 5

    Umys Karowicza by tak czynny, gboki i wielostronny, dziaano tak obfita i podna, e napisanie skoczonego yciorysu ktryby cile, jasno i dokadnie przedstawi t pikn, wybitn i zasuon w dziejach umyso-

    woci naszej posta, jest dla jednostki na razie zadaniem nieatwym.

    Karol Appel

  • 6

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    Anna Goma, Adam Pisarek

    Ewa Kosowska

    Halina Kara

    Mirosaw Dawlewicz, Irena Fedorowicz

    Anna Goma, Magorzata Rygielska

    Eugeniusz Jaworski

    Adam Pisarek

    Magorzata Koodziej

    Magorzata Laburda

    Anna Goma, Marek Pacukiewicz

    Pracownia Interpretacji Literatury

    Jakub Dziewit

    Stanisaw Baj

    Bartosz Hlebowicz

  • 7

    Spis treci

    Zaproszenie do lektury

    Przypadki don Karlosa

    Jan Karowicz jako jzykoznawca

    Jan Karowicz a sprawy litewskie

    Poradnik dla osb, wybierajcych ksiki dla dzieci i modziey. O pewnych aspektach pedagogicznej dziaalnoci Jana Karowicza

    Chata polska

    Modele w pimie. O organizacji tekstu Chaty polskiej Jana Aleksandra Karowicza

    Wok chaty polskiej. Kilka uwag na marginesie tekstw Jana Aleksandra Karowicza i Kazimierza Mokowskiego

    Koncepcja ludoznawstwa Jana Karowicza

    Postscripta i konteksty

    Laboratorium w pracowni: Chata polska AD 2015. Rekonesans

    Chata polska AD 2015

    Stanisaw Baj. Portrety w kontekcie

    Malarstwo

    Okrutniejsi od tygrysw. Sztuka wojenna, tortury, snyi mity Irokezw

    Indeks osb

    9

    11

    29

    65

    89

    113

    143

    163

    175

    195

    215

    235

    241

    263

    317

    Temat numeru. Rozprawy i szkice

  • 8

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

  • 9

    Zaproszenie do lektury

    Oddajemy wPastwa rce czwarty tom Laboratorium Kultury. Jego te-matem jest dorobek Jana Karowicza (19361903). Wostatnich latach pojawiy si wprawdzie istotne publikacje na ten temat1, funkcjonuje take powicona temu wybitnemu uczonemu strona internetowa stworzona przez Centrum Polonistyczne Uniwersytetu Wileskiego wsppracujce zInstytu-tem Jzyka Litewskiego Litewskiej Akademii Nauk2, mamy jednak nadziej, e niniejszy tom uzupeni stan bada nad twrczoci iaktywnoci naukow jednego znajwaniejszych polskich badaczy kultury.

    Tym, co spaja czwarty numer czasopisma, jest sylwetka wybitnego etnogra-fa, jzykoznawcy, animatora nauki. Zaleao nam na wydobyciu rnorodnych aspektw twrczoci idziaalnoci Karowicza. Pracowa on wczasie, gdy wna-uce coraz wyraniej wyodrbniay si specjalizacje, ale wci istnia wzorzec uczonego, ktry potrafi zwartym, syntetycznym namysem obj rne dzie-dziny wiedzy3.

    Opisujc bogaty irnorodny dorobek wybitnego naukowca mona przy-j kilka wariantywnych modeli. Wdziale Temat numeru zdecydowalimy si na ukad chronologiczny; nie chcemy jednak proponowa opisu, ktry mo-na by opatrzy etykiet ycie idzieo, czyli przypisania poszczeglnych prac

    1 Por. np. artyku Haliny Kara, Opotrzebie bada nad yciem naukowym przeomu XIX iXX wieku. Jan Karowicz jako animator owoczesnego ruchu umysowego, Poradnik Jzykowy 2012, z. 5, s. 620. Pani Profesor dzikujemy za przyjcie zaproszenia do naszego tomu.

    2 Por. Jan Karowicz jako animator ycia naukowego i kulturalnego przeomu XIX i XX wieku, http://www4003.vu.lt/index.php/pageid/897, dostp: 18.11.2015. Z projektem tym s zwizani m.in. dr Irena Fedorowicz idr Mirosaw Dawlewicz, ktrzy zechcieli podzieli si znami wynikami swoich bada.

    3 E.O. Wilson, Konsiliencja: jedno wiedzy, prze. Jarosaw Mikos, Zysk iS-ka, Pozna 2002.

  • 10

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

    kontekstom biograficznym niemniej wydaje nam si, e przyjcie perspektywy chronologicznej pozwoli uwidoczni proces narastania zainteresowa badaw-czych Karowicza.

    Wtworzeniu takiego ukadu nie jestemy do koca konsekwentni, poniewa prbujemy odnale take specyficzny, bo widziany jedynie zpoziomu odbioru caoci numeru, anie powstay wprocesie przygotowywania poszczeglnych tek-stw, dialog pomidzy wybranymi artykuami. Tom otwiera szkic Ewy Kosowskiej (Uniwersytet lski). Autorka przywouje wnim jedn zwczeniejszych prac Kar-owicza rozpraw pochodzc z1867 roku pt. Don Karlos i poza przyblieniem jej tez bada przyczyny, dla ktrych opisywana interpretacja dziejw hiszpaskie-go infanta nie spotkaa si zuznaniem wczesnych czytelnikw. Kolejny tekst, autorstwa Haliny Kara (Uniwersytet Warszawski), powicony jest jzykoznaw-stwu jednej znajwaniejszych dziedzin, ktrymi zajmowa si Karowicz. Praca prezentuje wkad autora Soworodu ludowego wpolskie badania lingwistyczne. Wtek jzykoznawczy pojawia si take wartykule badaczy zUniwersytetu Wile-skiego: Ireny Fedorowicz oraz Mirosawa Dawlewicza; s oni jednak zainteresowa-ni przede wszystkim zwizkami Jana Karowicza zosobami dziaajcymi na rzecz kultury litewskiej. Podobna tematyka pojawia si take wszkicu Anny Gomy iMagorzaty Rygielskiej Karowicz urodzi si w1836 r. wSubortowiczach, od 1847 do 1853 r. by uczniem wileskiego gimnazjum, na Litwie przebywa take na pocztku lat 60. XIX wieku znajomo spraw litewskich, sprawia, e Eliza Orzeszkowa poprosia go oprzygotowanie Poradnika dla osb, wybierajcych ksi-ki dla dzieci imodziey (1881). Publikacja ta stanowi dla autorek artykuu punkt wyjcia do analizy pedagogicznych aspektw dziaalnoci Karowicza.

    W1884 r., najpierw na amach Pamitnika Fizyjograficznego, apotem jako osobna odbitka (druk J. Bergera) ukazaa si rozprawa Karowicza Chata polska. Do tej publikacji wielokrotnie odwoywali si nie tylko ludoznawcy, ale take architekci ihistorycy sztuki. Jej take powicona zostaa znaczna cz tekstw pomieszczonych wnaszym tomie. Grup t otwiera Chata polska Eugeniusza Ja-worskiego; autor (ktry tematyk budownictwa, zwaszcza drewnianego zajmu-je si od wielu lat) osadza prac Karowicza wkontekcie europejskich, apotem take ipolskich bada nad architektur ludow. Kolejne artykuy powicone Chacie polskiej to Adama Pisarka Modele wpimie iMagorzaty Koodziej Wo-k Chaty polskiej. Pierwszy ze wskazanych tekstw podejmuje prb analizy modelw tekstualnych zastosowanych przez Karowicza, zarwno na poziomie opisu, jak iinterpretacji badanego zjawiska kulturowego. Ewolucjonistyczny kontekst jest tem bada nad rol konwencji tworzenia tekstw naukowych.

  • 11

    Natomiast punktem wyjcia analizy Magorzaty Koodziej s ewolucjonistyczne zaoenia myli Karowicza oraz ich modyfikacja wdziele Kazimierza Mokow-skiego. T cz numeru zamyka artyku Magorzaty Laburdy dotyczcy refleksji Karowicza nad relacjami pomidzy takimi naukami oczowieku jak: etnografia, folklorystyka, ludoznawstwo.

    Druga cz tomu to nowy dzia Postscripta ikonteksty. Chcemy go powi-ci m.in. problematyce artystycznej twrczoci artystycznej, pracom polemicz-nym inawizaniom do artykuw umieszonych zarwno wpoprzednich, jak ibiecym numerze. Pierwszy ze szkicw Anny Gomy iMarka Pacukiewicza odnosi si do Chaty polskiej. Autorzy omawiaj prace studentw Akademii Sztuk Piknych wKatowicach, ktre powstay wramach wsppracy dydak-tyczno-badawczej midzy dwiema uczelniami. Wsplny projekt mia na kultu-roznawczy namys nad dzieem sztuki rozumianym jako pewien rodzaj rda wywoanego. Wtomie prezentujemy prace Barbary Adamus, Anny Aderek, Darii Bidziskiej, Mai Dudek, Aleksandry Kompay, ukasza Koniuszego, Ka-tarzyny Kowalczyk, Aleksandry Kubackiej, Agaty Leuch, Mariusza Malanki, Marty Mczki, Gabrieli Palickiej, Aleksandry Mitoraj, Julii Pileckiej, Magdale-ny liwiskiej, Dominika Urbaskiego, Darii Walusiak oraz Gabrieli Weselak powstae wPracowni Interpretacji Literatury ASP. Ta cz zawiera rwnie prezentacj malarstwa Stanisawa Baja (ASP wWarszawie) poprzedzon krt-kim wprowadzeniem Jakuba Dziewita. Artyku zamykajcy tom odnosi si do poprzedniego numeru czasopisma. Bartosz Hlebowicz zajmuje si wnim pro-blematyk okruciestwa wkulturze Irokezw. Zapraszamy do lektury idyskusji.

    Anna GomaAdam Pisarek

    Anna Goma, Adam Pisarek, Zaproszenie do lektury

  • 12

    Laboratorium Kultury 4 (2015)

  • 13

    Ewa KosowskaUniwersytet lski w Katowicach

    Przypadki don Karlosa1

    AbstraktOpublikowana wroku 1867 monografia Don Karlos, krlewicz hiszpaski naley do najrzadziej

    przywoywanych dzie Jana Karo