Kociewski Magazyn Regionalny Nr 1

  • Published on
    08-Jul-2015

  • View
    2.296

  • Download
    3

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Kociewski Magazyn Regionalny - do numeru 10 bya to publikacja seryjna Towarzystwa Mionikw Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdaskim i Towarzystwa Mionikw Ziemi Tczewskiej. W roku 1994 nie ukazywa si, a od 1995 r. wydawca, Kociewski Kantor Edytorski, jest sekcj wydawnicz MBP w Tczewie.

Transcript

KOCIEWSKI MAGAZYN REGIONALNYZESZYT 1 ROK 1986 Publikacja seryjna Towarzystwa Mionikw Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdaskim i Towarzystwa Mionikw Ziemi Tczewskiej w Tczewie

W NUMERZE1 2 3 9 Ii 19 U 2S 29 30 31 31 33 38 39 44 45 46 48 50 51 52 54 56 57 62 63 64 64 71 72 75 79 80 DO CZYTELNIKW R o m a n Leny REGIONALIZM W SUBIE NARODU I PASTWA Jzef Golicki K O C I E W I E n a z w a , g r a n i c e , dialekt... Jzef Milewski GDY P R Z Y S Z L I P O D P A L I DOM E d m u n d Kosiarz WYZWOLENIE K O C I E W I A Jfeef M. Zikowski P O W R T BIAYCH URAWI Jzef M i l e w s k i WYSIEK P I E R W S Z Y C H L A T R o m a n Senski WIERSZE Roman Landowski Z A P A L A N I E ZNICZA J a n A. Kamiski N I M DO WIECIA PRZYSZA P O L S K A Maria Wadyczanka SIEW P O L S K I E G O SOWA f e l i e t o n MOIM Z D A N I E M Andrzej Grzyb, Jzel Zikowski MIASTO J A K INNE Nasze p r o m o c j e M A G D A MATRACKA R o m a n S k e c z o w s k i , J a d w i g a .Staniszewska H E R B Y M I A S T WSI I OSAD K O C I E W S K I C H H I S T O R Y C Z N Y O L I M P I J C Z Y K Z CZARNOCINA Andrzej Grzyb S Z K I C E DO P O E M A T U K O C I E W I E " Krzysztof Kuczkowski D E D Y K A C J E ZZA O C E A N U Pawe Wrzos Wyczyski WIERSZE Krzysztof K u c z k o w s k i NA TYACH W I A T A CZYLI W C E N T R U M Ryszard Szwoch D O R O B E K WYDAWNICZY TMZK G a d k i po n a s z a m u Maria Pajkowska D Z I E O B E R N A R D A SYCHTY Andrzej Grzyb BIAA P O L E W K A K W A N A Roman Landowski ODWIEDZINY MELPOMENY Jerzy Stachurski PIENI Sylwetki twrcw ludowych JAN GIEDON Ryszard Szwoch W O J C I E C H ZE S T A R O G A R D U CZYLI... Bogdan Bieliski J A K G B U R S K I SYN M I E S Z C Z U C H E M ZOSTA Nota pomiertna ZYGMUNT KUAKOWSKI Adam Grzekowiak (opra. R o m a n Klim) Z WALICHNOWSKIEJ NIZINY Micha Romanowski M I G D A O W Y K W I A T P I E L G N O W A N Y W SDZIE J a n i n a Soszyska L E G E N D A O K R L O W E J POMORZA Stefan A. Fleming J A K DOBRY D I A B E J A N K O W I F U J A R K P O D A R O WA Jzef M i l e w s k i

ISBN 83-85026-06-1 i PL ISSN 0860-1917Redaktor naczelny ROMAN L A N D O W S K | Sekretarz redakcji ANDRZEJ GRZYB KOLEGIUM REDAKCYJNE Edmund Falkowski, Jzef Golicki, Andrzej Grzyb, Tadeusz Kubiszewski, Roman Lan dowski, dr Jzef Milewski (przewodniczcy), Ireneusz Modzelewski, prof. Edwin Rozenkranz, Ryszard Szwoch, Romuald Wentowski (z-ca przewodniczcego), Jzef Zikowski Korekta:- Katarzyna Lamek Z REDAKCJ WSPPRACUJ oprac, graf.: Regina Jeszke Golicka i J a n Waaszewski foto: H e n r y k Spychalski i Stanisaw Za czyski oraz Roman Klim, Krzysztof Kuczkow ski, dr Maria Pajkowska WYDAWCA Kociewski Kantor Edytorski Tczew Starogard Gdaski Sekcja Wydawnicza Tczewskiego Domu K u l t u r y ADRES REDAKCJI I WYDAWCY 83-100 Tczew, ul. Kotaja 9, Tczewski Dom Kultury, tel. 2707Druk: Zakady Graficzne w Gdasku. Nakad 2.500. Objto: ark. wyd. 18, ark. druk. 12', zam. 1616, L-3. Na okadce, wedug projektu Reginy Jeszke-Golickiej: dawny Starogard w rysunku Jana Waaszewskiego.

cena 140, zl Redakcja zastrzega sobie prawo dokony wania skrtw i zmiany tytuw nadesa nych tekstw.

Z- R E D A K C Y J N E G O B I U R K A

DO CZYTELNIKWStao si! Oto oddajemy do rk Szanownych Czytelnikw pierwszy zeszyt Kociewskiego Magazynu Regionalnego". Nie jest to czasopismo, ale m a m y nadziej, e Magazyn" uka zujc si cztery razy w roku wypeni dotychczasow dotkliw luk w rejestrowaniu tego, co dla regionu byo i jest najistotniejsze. Kociewie od wielu lat prbowao zewrze szyki" w celu powoania do ycia pisma, ktre ukazaoby histori, obyczaje, folklor, k u l t u r i obraz wspczesnego ycia tej ziemi. Rne byy efekty tych prb, nie zawsze sprzyjay nam okolicznoci, a codzienno najeona trud nociami te nie bya pomocna. W kocu dobry los wspomg dziaajce na Kociewiu orga nizacje regionalne, a szczeglnie zjednoczone wysiki Towarzystwa Mionikw Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdaskim i Towarzystwa Mionikw Ziemi Tczewskiej w Tczewie, co w sumie doprowadzio do powstania Kociewskiego K a n t o r u Edytorskiego i serii wydawniczej pn. Kociewski Magazyn Regionalny". W ten sposb, po pokonaniu mniejszych i wi kszych przeciwnoci, narodzi si pierwszy zeszyt, chocia nadal nie bdzie n a m atwo. Zda jemy sobie spraw z tego, e by moe nie jest to jeszcze latorol doskonaa", ale liczc na krytyczne wspuczestniczenie Szanownych Czytelnikw wierzymy, e kolejne potomstwo bdzie udatniejsze". Kociewie, liczcy si na Pomorzu orodek spoeczno-kulturalny, ze wszech miar zasuyona upowszechnienie swojego dorobku. Niemal w kadej dziedzinie jest si czym pochwai. A A sdzimy, e podoamy t e m u zadaniu, bo yje przecie wrd nas wielu a k t y w n y c h twrcw, gotowych powici swoje umysy i pira dla pomnaania wszystkiego, co dobre. Nie jeden ju raz potrafili to udowodni, ale teraz zaley na czym wicej by poytek by peny i po wszechny, sucy wszystkim. Szczeglnie liczymy na gorce serca modych, pamitajc jednoczenie o skrztnym wykorzystaniu dowiadcze i wiedzy dojrzaego pokolenia. Tylko takie wsptworzenie i umacnia nie jak zwyko si okrela wizi midzypokoleniowej, zapewni cigo tradycji i b dzie ksztatem dobrze pojtej nowoczesnoci regionalizmu. Przecie trzeba pamita o swych przodkach, o ich dokonaniach i nieraz tragicznych losach, ich patriotyzmie i nieszczdzono krwi, o tym, e dziki ich pasjom i codziennej rzetelnej robocie na polu, przy warsztacie w fa bryce, czy szkole my yjemy. My z tego Ich dorobku m a m y prawo czerpa i obowizek go pomnaa, dopisujc nowe k a r t y do ksigi naszych dziejw. Dlatego, mylc o domu, rodzi nie, wasnej miejscowoci, regionie Ojczynie, nie ustawajmy w pracy nad sob, dla ju trzejszego dnia. To jest najprostsza formua naszego sensu suenia innym. Dzikujemy tym wszystkim, ktrzy yczliwie wsparli nasze starania. Szczeglnie serdecz nie dzikujemy Miejskim Radom Narodowym w Tczewie i Starogardzie Gdaskim, wadzom administracyjnym i politycznym tych miast za skuteczne dziaania, ktrych efektem jest Ko ciewski K a n t o r Edytorski i w y d a w a n y przeze Magazyn". Magazyn" jak sama nazwa wskazuje bdzie otwarty na wszystko, co ma zwizek z Kociewiem. Jest w nim miejsce dla powanych opracowa, dla publicystyki, popularnych materiaw historycznych, folklorystycznych, take dla wspomnie i pamitnikarstwa, litera tury i kronik. Kady sdzimy w Magazynie" znajdzie co poytecznego dla siebie. Te matw nie zabraknie! yczc pierwszym Czytelnikom miej lektury, zapraszamy uprzejmie do wspredagowania kolejnych zeszytw. Piszcie do nas, czekamy na propozycje, dzielcie si szczerze swoimi spo strzeeniami i wiedz, bowiem tylko wsplny wysiek i wsplne mylenie moe da owoc poyteczny i podany.i

REDAKCJA 1

NASZYCH PRZODKWROMAN LENY

LEKTURY

Penym przedrukiem artykuu wstpnego autorstwa Romana Lenego (moe by to pseudonim Edmunda Raduskiego?), za mieszczonego w pierwszym numerze KOCIEWIA" lipiec 1938 roku miesicznego dodatku regionalnego tczewskiego Go ca Pomorskiego" i Dziennika Starogardzkiego", otwieramy sta kolumn, w ktrej prezentowa bdziemy co cenniejsze dawne materiay prasowe lub inne publikacje, powicone sprawom zie mi kociewskiej. Poniej zamieszczony tekst wydaje nam si w wielu miej scach aktualny do dnia dzisiejszego. REDAKCJA

Regionalizm w subie narodu i pastwaChocia regionalizm, jako wiadomy ruch, datuje si dopiero od lat kilkudziesiciu, to jednak prze jawy jego mona obserwowa na przestrzeni nie omal caych dziejw ludzkoci. Trudno bowiem zna le czowieka, ktrego by nie ogarniao specjalne wzruszenie na wspomnienie wsi rodzinnej czy mia steczka i rodowiska, ktre pierwsze wywary wpyw na jego wyobrani i ksztatowanie si duszy. Ten uczuciowy stosunek do swego miejsca urodzenia i wychowania to najstarszy i bodaj najmocniejszy element caego ruchu regionalnego. Odpowiednie wy korzystanie tej mioci kta rodzinnego, to zasad niczy cel caego ruchu regionalnego. Jednake idea regionalizmu nie ogranicza si wy cznie do tego uczuciowego stosunku do rodowiska urodzenia i wychowania czowieka. Ma ona znacz nie gbsze i trwalsze podoe. Czowiek, jako twr przyrodniczy, jest mimo swej zdolnoci samostano wienia w duej mierze zaleny od wpyww przy rody. Od rzeby terenu, jakoci gleby, klimatu itd. zale moliwoci bytowania czowieka. Te z kolei ksztatuj jego charakter i psychik, wytwarzajc pewne stae dyspozycje psychiczne. Krajobraz polski posiada wiele urozmaice. R nice te nie s takie wielkie, aby miay powodowa wytwarzanie si odrbnych kultur, s jednak wy starczajce, aby spowodowa wyrane rnice kultu ralne. Inne np. musi by bytowanie nad morzem czy na pojezierzach, a inne w grach, inne na pia skach, inne na dobrej, urodzajnej glebie, a jeszcze in ne w miejscach o bogactwach kopalnianych. Te wa ciwoci rzeby terenu i jego charakteru wpywaj na sposb bytowania czowieka, jego zajcia, budow nictwo, stroje, stopie zamonoci i charakter psy chiki. Zasadniczym wic zadaniem idei regionalizmu w subie narodu i pastwa jest odpowiednie wykorzy stanie tych wszystkich rnic i odchyle dla dobra oglnego. Aby mc wykorzysta wasne odrbne waciwoci, trzeba je samemu pozna. Wpywa na ksztatowanie si kultury narodowej moe tylko re gionalizm wiadomy. Warstwy przodujce u nas w dawnych wiekach przyjmoway czsto pokosty obcych kultur. Nala dowalimy czsto Wochw, Francuzw, Niemcw. Lud tylko zachowa wasn kultur. Jednak i ta kul tura w ostatnich dziesitkach lat pocza gwatow nie zanika wskutek rozwoju urbanizacji, techniki, komunikacji, suby wojskowej, wychowania w szko le itd. Zaczy gwatownie zanika te odwieczne wartoci, ktre powinny by punktem wyjcia w budowaniu jednej kultury oglnopolskiej. Obecne przeobraenia, jakie obserwowa mona na wiecie w ostatnich latach, zmierzaj wanie do wytwarzania silnych zrbw dla kultur narodowych. W zamierzchej przeszoci rne narody szukaj wzorw dla dalszego swego rozwoju, dla zdobycia si, potrzebnych w walce yciowej. Przedstawiciele nauk historycznych wzili sobie za cel odgrzebywanie zamierzchej przeszoci, dotyczcej ich narodw. W tym kierunku pracuj historycy, prehistorycy, etnografowie, antropologowie i jzykoznawcy. Czasopisma regionalne popularyzuj wyniki tych nauk na cile ograniczonym terenie, i zajmujc si zagadnieniami mniejszej wagi w sposb prostszy i przystpniejszy, staraj si zapozna swoich czy telnikw z przeszoci danego regionu. Wychodzce w Chojnicach ju czwarty rok czaso pismo Zabory" oraz kartuskie Kaszuby" spenia j swoje zadanie, budzc zainteresowanie przeszo ci i wic mieszkaca regionu z przeszoci, z pokoleniami, ktre odeszy. Kociewie chce stan do szlachetnej wsppracy z innymi regionami Pomorza. A pobudk do podj cia wysikw w tym kierunku niech bdzie ta n a sza mio stron rodzinnych, ta mio, ktra mimo straszliwych walk pozwolia nam zachowa polski charakter ziemi pomorskiej. Kociewiu" stawiamy nastpujce konkretne cele: Chcemy oywi ycie kulturalne naszego regionu, budzi mio i przywizanie do ziemi naszych pra dziadw, chcemy utrzyma w pamici minione cza sy, pozna rodzim kultur ludow, zawart w pie niach ludowych, przysowiach, baniach, zwyczajach, strojach, sztuce, budownictwie itd. Dokoczenie na str. 8

2

JZEF GOLICKI

KOCIEWIENAZWA Kociewie", zgodnie ze stwierdzeniami historykw, jest zupenie nieznana w rdach redniowiecznych, w przeciwiestwie do nazwy Kaszuby", powiadczo nej ju w licznych trzynastowiecznych dokumentach. Jzykoznawcy i regionalici uwaaj, e upowszech nia si ona dopiero w XIX wieku. Mona take uzna, e jest to nazwa starsza, jednak spopularyzo wana dopiero w tyme stuleciu. Zdaniem J. Milew 1 skiego ukazaa si ona po raz pierwszy w wierszu Szczcie ji pon", napisanym w gwarze kociewskiej, a pochodzcym ze wiecia z lat 18101820. Etymologi nazwy Kociewie zajmowao si wielu badaczy. adnemu z nich nie udao si w sposb jednoznaczny i ostateczny ustali pochodzenia i zna czenia tej nazwy. Spory i dyskusje, co do poszcze glnych hipotez, trwaj do dzisiaj. Pierwsz znan hipotez, dotyczc pochodzenia nazwy przedstawi J. Fankidejski, autor opisu Kociewia w Sowniku geograficznym Krlestwa Pol skiego i innych krajw sowiaskich" 2 , tumaczc j w nastpujcy sposb: Nazwa Kociewie pocho dzi najprawdopodobniej od licznych kotlin (tj. ba gien i bagienek grami otoczonych), ktre w pagr kowatej tej okolicy gsto si trafiaj. Grami oto czone gi i niziny do dzi dnia u ludu k o c i o k a m i si zowi".3 Inaczej zapatruj si na t spraw S. Kujot i J. gowski (ps. Dr Nadmorski) 4 . Pierwszy z nich wywodzi nazw od staropolskiego rzeczownika ko cza, oznaczajcego lekko sklecony szaas, kucz czy li kaszubsk checz. Drugi twierdzi, e nazwa ta pochodzi od dolnoniemieckiego terminu kot, kote (l.mn. kotten), oznaczajcego chat, stawian przed wybudowaniem domu mieszkalnego przez niemieckich osadnikw, sprowadzanych na Kociewie od XIV wieku przez opata cystersw w Pelplinie. Wedug F. Bujaka 5 i J. Czekanowskiego 5 nazwa Kociewie ma zwizek z dawn obecnoci Gotw na Pomorzu, ktrzy rzekomo zostawili po sobie kra in G o c i e w i e . A. Bruckner 7 i jeszcze wczeniej S. Kozierowski 8 zestawili dyskusyjn nazw z pospolitym wyrazem k o c i e w i e , przy czym pod wsplnym hasem kocie wie umiecili dialektalne wyrazy, pospolite z Ku jaw kocewie (wirzysko, mietnisko), znad Raby w Maopolsce kociwo (perz, chwasty, namu) i z Lu belskiego koaiwia (ogrodowizny). Co by jednak miao Kociewie znaczy i jak pojmowa jego sto sunek do wymienionych wyrazw, tego Bruckner ani Kozierowski nie podaj. Jeszcze inaczej przedstawia si nazwa Kociewie J. Haliczerowi, ktry pisa: Kociewie, lepiej Kacewie (kraina nad Kacz rzek)" 9 .

nazwa granice dialekt grupy etnonimiczne

Poznaniem etymologii nazwy Kociewie zaj si 10 rwnie wybitny polski onomastyk, W. Taszycki , ktry zestawiajc j z podobnymi nazwami geogra ficznymi o tym samym pierwiastku (np. Kocewie, Kocwie, Koczewo, Kocewo, Kocwo), zaliczy j do nazw topograficznych typu Korzewie, Pniewie, Buko wie, Borowie, Cisowie, a wic powstaych od cha rakterystycznej w danej okolicy rolinnoci, dla na szej nazwy( przyjmujc rolin kocank. Taszycki utrzymuje zatem, e nazwa regionu wzia pocz tek od roliny: zielnej, oficjalnie okrelanej jako kocanka (kocie ziele, niemiertelnik ty, radostka, suchokwiat) lub od gazek wierzbowych, topolowych czy leszczynowych z nierozkwitymi pczkami, zwa nych dialektalnie kocankami. Z. Stamirowska 1 1 wska zaa na dwa sabe punkty objanienia W. Taszyckiego na brak wyraniejszych ladw wystpowa nia kocanki (roliny zielnej) na Pomorzu w maso wej postaci oraz na zestawienie nazwy Kociewie (z ) z innymi nazwami o rdzennym c, cz (Kocewie, Koczewie), jak i czenie jej ze sowami o rdzeniu koc-, kocz-, gdy tymczasem nie ulega wtpliwoci, e rdze nazwy ma posta jednolit ko-. B. Sychta sugeruje zwizek nazwy Kociewie z wy razem k o t 1 2 , przytaczajc jako argumenty okrele nia koce wiatre (gucha, zapada okolica) i znaczce to samo kocewine. H. Popowska-Taborska w zwiz ku z tym owiadczya: Wbrew wtpliwociom sa mego autora hipotezy, owa prba etymologii nazwy Kociewie wydaje mi si najbardziej prawdopodobna ze wszystkich dotychczas istniejcych. Byaby to nazwa o charakterze przezwiskowym, genetycznie pejoratywna, co tumaczyoby fakt opisanego przez Z. Stamirowsk nie przyzna...

Recommended

View more >