of 64 /64
Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri Doç. Dr. Ülkü Çelik Şavk* Bu çalışmada, Kırım Tatarcasının dilbilim ve dilbilgisi terimlerinin, dil terimleri ve gramer kitaplarından tespit edilebilenleri, Türkçe ve Rusça karşılıklarıyla birlikte yer almaktadır. Ayrıca, Türkçe ve Rusça terimlerin dizinleri de, karşılaştırmalı çalışanlara kolaylık olsun diye verilmiştir. : Kaynakça E. Akmollayev, Kırımtatar filinin ameliyatı, Taşkent, 1989. Ülkü Çelik Şavk, "Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzuna Ek-2 Kırım Tatarcası Gramer Terimleri", Türk Dünyası-Dil ve Edebiyat Dergisi, Sayı:10, s. 553-576, Güz 2000. Türkçe-Kazakça-Karakalpakça-Rusça-İngilizce Karşılaştırmalı Dilbilim ve Dilbilgisi Sözlüğü, Ankara, 2001. Emine Gürsoy Naskali, Türk Dünyası Gramer Terimleri Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları: 667, Ankara, 1997. Mehmet Hengirmen, Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü, Ankara 1999. Ahmet Kocaman. "Dilbilim Terimleri", Dilbilim Araştırmaları, s. 157-190, 1990. "Dilbilim Terimleri Sözlüğü - Ek", Dilbilim Araştırmaları, s. 146- 147, 1992. Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Gramer Terimleri Sözlüğü, Türk Dil Kurumu Yayınları: 575, Ankara, 1992. Alaaddin Mehmedoğlu, Ahmet Buran, Hatice Alaaddin Kızı, Karşılaştırmalı Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü: Türkiye Türkçesi, Azerbaycan Türkçesi, Rusça, İngilizce, İzmir 1994. Hacettepe Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve Edebiyatı Bölümü Öğretim Üyesi.

Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri10)Dilbilim_ve... · Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 79 b bağ bağıntılama, bağlama, bağlantı, koşaç

  • Author
    others

  • View
    24

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri10)Dilbilim_ve... · Kırım Tatarcası Dilbilim...

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri

    Doç. Dr. Ülkü Çelik Şavk*

    Bu çalışmada, Kırım Tatarcasının dilbilim ve dilbilgisiterimlerinin, dil terimleri ve gramer kitaplarından tespit edilebilenleri,Türkçe ve Rusça karşılıklarıyla birlikte yer almaktadır. Ayrıca, Türkçeve Rusça terimlerin dizinleri de, karşılaştırmalı çalışanlara kolaylıkolsun diye verilmiştir.

    : KaynakçaE. Akmollayev, Kırımtatar filinin ameliyatı, Taşkent, 1989.Ülkü Çelik Şavk, "Türk Dünyası Gramer Terimleri Kılavuzuna Ek-2

    Kırım Tatarcası Gramer Terimleri", Türk Dünyası-Dil ve EdebiyatDergisi, Sayı:10, s. 553-576, Güz 2000.

    Türkçe-Kazakça-Karakalpakça-Rusça-İngilizce KarşılaştırmalıDilbilim ve Dilbilgisi Sözlüğü, Ankara, 2001.

    Emine Gürsoy Naskali, Türk Dünyası Gramer Terimleri Sözlüğü,Türk Dil Kurumu Yayınları: 667, Ankara, 1997.

    Mehmet Hengirmen, Dilbilgisi ve Dilbilim Terimleri Sözlüğü, Ankara1999.

    Ahmet Kocaman. "Dilbilim Terimleri", Dilbilim Araştırmaları,s. 157-190, 1990.

    "Dilbilim Terimleri Sözlüğü - Ek", Dilbilim Araştırmaları, s. 146-147, 1992.

    Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Gramer Terimleri Sözlüğü, Türk DilKurumu Yayınları: 575, Ankara, 1992.

    Alaaddin Mehmedoğlu, Ahmet Buran, Hatice Alaaddin Kızı,Karşılaştırmalı Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü: Türkiye Türkçesi,Azerbaycan Türkçesi, Rusça, İngilizce, İzmir 1994.

    Hacettepe Üniversitesi, Fen-Edebiyat Fakültesi Türk Dili ve EdebiyatıBölümü Öğretim Üyesi.

  • 76 Ülkü Çelik Şavk

    A.M. Memetov, Kırımtatar tili, Akmescit, Kırımdevokuvped-neşir1997.

    Ayşe Pamir Dietriclı, Rusça-Türkçe Dilbilim Terimleri Sözlüğü,Ankara 1997.

    Rııssko-Krımskotatarskiy Terminologiçeskiy Slovar' (Yazık),Simforopol', 1992. . : .

    Prof. Dr. Berke Vardar yönetiminde Prof.Dr. Nüket Güz, Prof.Dr.Emel Hııber, Prof. Dr. Osman Sanemoğlu, Doç. Dr. ErdimÖztokat, Açıklamalı Dilbilim Terimleri Sözlüğü, İstanbul, 1998.

    Hamza Zülfikar, Terim Sorunları ve Terim Yapma Yolları, TDKYayınları: 569, Ankara 1991.

    a ' ' • . j .

    abbreviatura kısaltma n66peBHaT.ypaabstrakt soyutaöcrpaKTHbiHabstrak fiil' soyut fiil, soyut eylem rJiaroJi aöcrpaKTHbiHabstrak isim soyut ad, soyut isim HMH r.ymecTBHTe.nbHoe,

    cyuıerTBHTe.nbHoe aöcrpakTHoe

    abstarkmana soyut anlam nHaıieHiıe a6r,TpaKTHoeabzats paragraf ao.vıuaçık eca açık hece oTKpbiTbifl cnor, cnor OTKpbiraHad ad HILıBIIııHC

    adiy cümle basit tümce, yalın cümle, yalın tümce npocroenpe^.noaceHHe, npeü.noxeHne npocroe

    adiy haber basit yüklem, yalın yüklem oca:

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 77

    ağız sesi ağız sesi POTOBOHağız sesine keçiiv ağızlaşma npeBpauiemıeB nouoBoro BpoTOBoeağıztili konuşma dili, nutuk dili ycmaa pe%ağıznın açılışı ağzın açılma derecesi paorBop pîaagglütinativ til bağlantılı dil, bitişimli dil, eklemeli dil

    arnıioTrtHaTHBHbiH JMMKakraba til akraba dil poüCBeHHbie fl.tbiicaaktiv etken «IKTMBaktiv fiil' etken eylem, etken fiil aKTbiBHbiH r.rTaro.iTaktiv luğat aktif sözlük aKTHBHbifi cnoBapbaktsent şive, vurgu aıcıieHTakustika akustik, işitimsel aKycTMKaal durum, hâl, tümleç o6cTOHTe.rrbcrBo, jono.nHenHe, najiejKal affiksi durum eki, durum takısı OKOHMaHHe naüeaaioeal anlatkan fiil' ulaç, zarf fiil r.naro.n r.BMKaal sözü tümleç o6cronTe.nbr.TBO, üorio/meHHeal zarfı, tarz alı durum belirteci, hal zarfı, niteleme belirteci napeMiıe

    OÖpa.Sl üeHCTBHfl '

    a-laşkan a-okıınuş ak'aHbe <alfavit abece, alfabe a.ıKJMBHT •alfiil' ulaç, zarf fiil repyHüHB, üeenpmacTHe ^- ••'

  • 78 Ülkü Çelik Şavk

    artikulyatsiya yeri boğumlanma noktası, eklemleme noktası Mecro

    iipTHKyjIHUMfl

    ar t sıra arka sıra, art sıra, kalın sıra «ÜııHH paü

    art sırağa keçüv artlaşma, kalınlaşma ııepexoii B AıÜHHM paj

    art sıra sozuk art sıra ünlüsü ;«IIıHı>IH r.naaiblH

    artt ıruv derecesi en üstünlük derecesi npenof:xoüna a creneiib

    asıl mana temel anlam onioBHoe ^iia'ierine

    asıl sıfat niteleme sıfatı KaıiecrBeniioe npHJmnrrejibHoe

    asıl haber temel yüklem r.naBHoe CKa.tyeMoe

    asıl sozuk temel ünlü oaioBiıoe nnaaiue

    asıl urğu ana vurgu, temel vurgu ocuoBlioe yiapenne, rınBHoe

    yüa peline

    asliy mana temel anlam .tfuiMeime orHOBHoe ., - •

    asliy ses aslî ses, birincil ses nepBOHa>iaJibllbiH

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 79

    b

    bağ bağıntılama, bağlama, bağlantı, koşaç CBfttb, c.Ba:iKa

    bağlayıcı bağlaç COKM ; ,

    bağlayıcısızlık bağlaçsızlık 6ec.coKMHbiH •

    bala tili çocuk dili H.IUK aereHbaş ana, asıl, temel rJKiBHMH • '"baş al yalın durum, yalın hal MMeHHTeJibHblH naüejKbaş aza asıl öge, baş öge MTOH maBHblHbaş cümle ana cümle, ana tümce, temel cümle, temel tüm maBHoe

    baş keliş yalın durum, yalın hal HMeHHTeJibHbiH najeac, naiiexHMeHIlTCIbHblH , - .

    baş ses ilk ses, önses iia'inJibHMH ;iByKbaş ses tüşüvi önses düşmesi Bbinaüenne Haıia.ribHoro .rayicabel'gisizlik zamiri belgisizlik adılı, belirsizlik zamiri MecroHMeHHe

    • Heonpeüe.fieıiennebelgili isimli söz biriküvi belirli ad öbeği, belirli isim tamlaması

    o(I)opM.neıinoe onpe.aejiMTe.nbHoebelgili tamamlayıcı belirli nesne, belirtili nesne o

  • :t© >•'• Ülkü Çelik Şavk

    bir tilli luğat tek dilli sözlük oAHOSMbHHUft cnoBapb, rjioBapb

    birinci şahıs birinci kişi, birinci şahıs .IHıIO nepBoe, nepBoe Jifouobirinci şahıs mülk birinci şahıs iyelik eki afjKJMKCbi npHHajUiescHOCTH

    nepBoe .rauo • s s . :birleşme birleşme, birleşim coneTamıebitken al bitmişlik durumu coBepujeHHMH BHÜbitken vaziyet bitmişlik durumu coBepmeHHbiH BHÜ ,:boğaz boğaz, boğazsıl, gırtlak, hançere ropraHb, ryTTypa.nboğazlaşuv boğazsıHasma ryrrypa.nH.ıaiiHHburunlı genizsil, burunsı I HOCOBOH •burunlı ses geniz sesi, genizsil ses HOCOBOÎÎ :«yKburun n'si arka damak n'si, geniz n'si :«iiHejWbl

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 81

    Ç . . . . . . . . - . • • . • • •

    cenge çene ıie.nior.T

    çirmaşkan yazı birleştirmen alfabe, bitişik yazı BH:*

    çıkış ah ayrılma durumu, ayrılma hali, çıkma hali, çıkma dur

    HcxoüHbiH naiiejK

    çıkış keliş çıkma durumu, ayrılma hali najiejK HCxoüHblH

    çıkış kelişi ayrılma durumu, ayrılma hali, çıkma hali, çıkma durumu

    çift dudaklı çift dudak, çiftdudaksıl, dudaksıl 6M.na6na.nbHbiH

    çift dudak tutuklan çift dudak ünsüzü 6H.na6Ha.nbHblH cor.nar.HbiH

    çift söz çift sözcük napmie cnoBa ;çift tutuklar çift ünsüzler napHbie connacHbie ,

    çok azalı çok ögeli MHoroıi.neHHbiH

    çok azalı cümle çok ögeli cümle MHormneHHoe npeü.noxeHHoe

    çok ecalı çok heceli MHorocnojKHbiH, no.iHCH.njia6mer.KHH

    çokluk affiksi çokluk eki a • • " • ' • •

    defis kısa çizgi, tire Re^Hc.delabializatsiya düzleşme üe.na6HaJiwauHHdefiişme değişim, değişme H;iMeHeHHedefiişüv değişim, değişme H;iMeHeHHederece çatı, fiil çatısı :«.nor raarona, .ianorderecelik ilgeç, edat, son takı noc.ne.nor, MacTHua -dialektolog lehçe bilimci jiHa.neKTO.nordialektologiya lehçe bilim üHaneKTonoraadiaog diyalog, ikili konuşma üna.nordiftong çift ünlülü, diftong üH(I)TOHrdikte (imlya) dikte, yazdırma üHKTaHTdissimilyatsiya aykırılaşma, benzeşmezlik JiHCC.HMH.naUHfld o ğ n m a n a temel anlam ocHOBHoe ;

  • 82 Ülkü Çelik Şavk

    doğru yazuv imlâ, yazım rıpaBoriHcanHe

    doğrudan doğru açık, direkt, dolaysız npaMOH

    doğrultuv keliş datif hali, verme durumu, yaklaşma lıali,yönelme

    durumu, yönelme hâli naüex iaTe.ribHbifi, pianpaBHTejibHbm

    dudak dudak ry6

    dudaklaşuv dudaksıllaşma, yuvarlaklaşma oryöneHHe

    dudaklı dudaksıl, yuvarlak ryöıiofl, JiaöHaJibHbiH

    dudaklı sozuk dudaksıl ünlüler, yuvarlak ünlü Jia6Ha.nbHbie rnacubie

    dudaklı sozuk yuvarlak ünlü ry6Hbier.iracH.bie

    dudaklı tutuk dudak ünsüzü ryönoH coniaciibiH

    dudaklı tutuk dudaksıl ünsüzler Jia6na.ribHbie cor.ıar.Hbie

    dudak sesine keçüv dudaksıllaşma, yuvarlaklaşma .na6na.riH:iauHn

    dudak singarmonizmi dudak benzeşmesi dudak uyumu .na6Ha.iblibiH

    CHHnipMOIIIUM

    dudaksız sozuk düz ünlü neryönoH r.nacjiMH, He.na6Ha.riH.iOBaHHbiH

    r.nar:HMfi

    dudak-tişli diş dudaksıl rydiicKsyöHOH

    eeca hece, seslem r..noreca ayırıcı hece bölmesi, hece sının crioropaMeJieca biriküvi hece kaynaşması onpemeiiHC rjıoroBeca tüşüvi hece düşmesi, hece yitimi, seslem yutumu raanojıorna,

    onyıuemie r:.rıoraecnebiy sözler yabancı kelime, yabancı sözcük HiiocTpamioe CJIOBOedebiy edebî JiHTeparypiibiıiedebiy til' edebî dil, yazı dili, yazın dil JlMTepaTypiibiiî fi/SbiK, n.

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 83

    eki nokta iki nokta

    eki tilli luğat iki dilli sözlük üBya;sbiıiHHH cnoBapb

    eki tillilik iki dillilik jB.yavsbiMHe

    ekilik sayı çift sayı jBOHCTBennoe »iHC.no • • • •

    ekinci derece aza ikinci dereceli öge «ı.rieH BTopocreneHHblH

    ekinci derece haber ikili çatılı yüklem BTopocreneHHoeekinci şahıs ikinci kişi JIHUO BTopoe, BTopoe .nnuo

    ekinci şahıs çokluk çoğul ikinci kişi, ikinci çoğul kişi BTopoe JIHııO

    ekinci şahıs teklik ikinci tekil kişi, ikinci teklik şahıs BTopoe JIMIıO

    eüHHcrBeiinoro ıiMcno

    ekinci uzunlık ikincil uzunluk BTopnıiHaa üo.nroTaekvativ ekvatif, eşitlik SKKıTHı)elifbe abece, alfabe a;-(6yKa, a.rul)aBHTemir cümlesi emir cümlesi noBe.nnTe.nbHoe npejLnoJKenoeemir meyil buyruk kipi, buyrum kipi, emir kipi HMnepaTHB,

    noBe.nHTe.ribHoe na K.noneiiHe

    entsiklopedik luğat ansiklopedik sözlük 3HUHK.TOneumer.KHH

    ("JlOKipb

    erkek cinsi eril cins, erkeklik MyaccKOH paacskirgen söz arkaik sözcük, eskimiş sözcük npxnH:*vi, ycrapeBUiHa

    ("•JıOBO

    etimologiya etimoloji, kökenbilim 3THMO.norna

    f .. .fısıltılı ıslıklı uıunnuiHH .fısıltılı sesler ıslıklı sesler ııınnauiHe «yKHfiil' eylem, fiil n a r o nfiil' cümlesi eylem tümcesi, eylem cümlesi, fiil cümlesi r.naro.FibHoe

    iipeajTCHKeHHe, npeü.noxeıiHe c r.naro.nbHHM aouyeMMMfiil' negizi eylem gövdesi, fiil gövdesi rnaranbiina OTHOBÎI, oaioBa

    naranafiil' tamın eylem kökü, fiil kökü r.rmranbiibiH Kopeiibfiil'den fiil' yapıcı yalğama fiilden fiil yapım eki a(|)(|)HKf:

    oöpanroniHfı r.naron OT n a r a n a

    fiil'den fiil' yapuv fiilden fiil yapma ısııy rpıir.naro.nblioe

  • 84 Ülkü Çelik Şavk

    fiil'den isim yapıcı yalğama fiilden isim yapım eki a

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 85

    İ • • • - ' • . • ; . : . • • • •

    ibare anlatım, ifade, deyim, söz öbeği Bbipa aceme, o6opoT peiH,

    içki iç, içsel BHyTpeHHHHiçki rifma iç kafiye, iç uyak BHyTpHrrpoMHa a pH(J)Maiçki ses iç ses, içses HHJiayT , • . " - • • • •idare yönetim, yönetme ynpaBJieHHe .

    idare bağı yönetim, yönetme ynpaBJieHHeidare etici söz yönetici sözcük yrpiBJiaioiiiee CJıOBOidiolekt birey dili, bireysel dil iıaHOJieKT

  • 86 Ülkü Çelik Şavk

    isim söz birikmesi isim tamlaması cnoBocorçeranHe roıeHHoeisim söz birleşmesi isim tamlaması criOBoro'ieraHHe HMeHHoeisim tamın ad kökü iienpoM.ffiOüHoe cymecrBHTeJibiıoeisimden türeme isim addan türeme ad, isimden türeme isim

    npOHMBOJIHblH OT HMeiIbl HMJI

    isimden yapılğan fiil addan türeme eylem, isimden türeme fiil

    npopKBOüiibiM OT HMeiibi maroji

    isimfiil' isim fil, kılış ismi, mastar rnaroJibHoe vmn, HHeTizaiy luğat ansiklopedik sözlük TOJIKOBUıÎ

    jjargon jargon jKapronjargonizm jargonizm aoıproHH1.»!jestler tili işaret dili fM>iK

    k , k . . . - . ; . . .

    kaçak akıcı öernbifl

    kaçak sesler akıcı sesler öenbifle ;

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 87

    kapalı eca kapalı hece :«iKpblXblfl c n o r

    k a r a m a karşı sözler karşıt anlamlı, zıt anlamlı aHTOHHM

    karşı kuyuv bağlayıcısı karşıtlık bağlacı, karşıtlık ilgeci, zıtlık

    bağlacı COKH npoTHBMTe.nbHbifi, npoTHBHTe.ribHbiH COKM

    karşı manal ı l ık zıt anlamlılık anTOHHMHa

    kattı art avurt, sert TBepjibiH

    kattı sozuk art sıra ünlüsü .«ıÜııHH nnacHbiH

    kattı tafilay sert damaksıl TBepjOHe6iibifi

    kattı tutuk art avurt ünsüzü, sert ünsüz TBepübiH cornacHbift

    kavuz ayraç, parantez ocoöioı

    kaytım dönüşlülük BCMBpaTHbiH

    kaytım derece dönüşlü çatı Bo;«paTHbiH .«ı.nor, «ı.nor BCMBpaTHMH

    kaytım f i i l i dönüşlü eylem, dönüşlü f i i l BCMBpaTHMfi n a r o r ı , n a r a n

    BCMBpaTHMH

    kaytım zamiri dönüşlülük adılı, dönüşlülük zamiri BO.«paTHbie

    vıecTOHMeiiHa

    kakafoniya kakışma, kakofoni, ses uyumsuzluğu KaKatyoHHfl

    kal'ka kopya, öykünme, taklit K

  • 88 Ülkü Çelik Şavk

    kıska eca kısa hece KpaTKHH cnor

    kıskalık kısalık KpaTKoert

    kıska sozuk kısa ünlü KpaTKHH rnacmiH '

    kıskaırtuv kısaltma aööpeBHaTypa : ;

    kıya laf dolaylı anlatım KOCBemraa penb .

    ki bağlayıcısı ki bağlacı COKM KH .

    kirüitsa Kiril alfabesi KHpHJlHiia

    kiriş ara, giriş BBOüHbiHkiriş cümlesi ara cümle, aratümce, giriş cümlesi BBaaHoe

    npeü.aoaceHHe, npejLnoaceHHe BBOüHoekiriş söz ara sözcük BBOjiHoe CııOBO . , :klişe basmakalıp, klişe KJiHliıekoçürilnıe laf dolaysız anlatım npaMaa penbkonkret fiil' somut fiil riiarojı KOHKpeTHHHkonkret isim somut ad, somut isim KOHKpeTHoe HMH, KOHKpeTHoe

    r.ymecT6HTe.nbHoek o n k r e t mana somut anlam :«ıaHeHHe KOHKperaoe, KOHKpeTHoe

    konteks t bağlam KOHTeKCT

    koşma aıffiks birleşik ek CJICOKHHH

    koşma dudak tutuklan çift dudak ünsüzü 6H.aa6Ha.ribHblH conacHMH

    koşma hıaber birleşik yüklem r.Ka:ıyeMoe cocraBHoe

    koşuluv kaynaşma cTHaceHHe .

    koşuvcı sozuk bağlama ünlüsü r.oeüHHHTe.fTbHbiH rnacHbiH

    küçük ariif küçük harf Ma.neHbKaa 6yKBa

    kuvetlendi rici parçalar kuvvetlendirme edatı, pekiştirme edatı

    ynH.nHTe.abHa a nacrnua

    küvettendirme kuvvetlendirme, pekiştirme yoıneHHe

    lafnin stili konuşma tarzı rrH.rib pa:sroBopHHH

    laringal ' t u t u k hemze xaM«

    lakırdı kon uşma, söz pa:roBop, peıib

    lakırdı appj ıratı konuşma aygıtı peneBOH annapaT

    lakırdı orgianlan konuşma azaları,konuşma organları, ses örgenleri

    opraHbi peıieBbie

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 89

    lakırdı ritmi konuşma ritmi pHTM peım

    lakırdı tili konuşma dili pa.TOBopHaa pe% • -.

    leksika kelime hazinesi, sözcük dağarcığı, söz varlığı .neKCHKaleksikolog sözcük bilimci .neKCHKOJiorleksikologiya sözcük bilgisi, sözlük bilimi JieKCHKcuıorHHlingvist dilbilimci .nHHTBHcrlingvistika dilbilim .riHHrBHCTHKalogik sub'yekt gizli özne cKpbiToe noü.neacauieeluğat sözlük cnoBapb , .

    luğat manası sözlük anlamı :fflaıieHHe .neKCHiecicoe

    luğat terkibi söz varlığı, kelime hazinesi cnoBapHbiH cocraB

    m . . . .

    maksad bildirgen al sözü maksat tümleci o6croflTe.nbcrrBO ue.aH

    maksad bildirgen zarf amaç zarfı, maksat zarfı HapeHHe ueJlH

    malûm derece etken çatı ;«ı.nor üeHCTBHTe.nbHHH,

    mana mânâ, anlam :opMa rnaranamenfiylik sözleri olumsuzluk OTpnuaHHemenfiy zamiri olumsuzluk adılı, olumsuzluk zamiri MeeroHMeHHe

    metafonij'a ünlü atiamaçı MCTaOHHH

  • 90 Ülkü Çelik Şavk

    metafora anlam atlaması, eğretileme, mecaz MeTa$opametafraza aktarmametastaz metastaz Mmetateza göçüşme, görünüş, yer değiştirme MeTaTe:«mevzu konu, tema TeMameyil kip HaıcnoHeHHemikdar-derece alı miktar-derece tümleci oöoroaTeJibCTBO Mepbi-

    creneH

    mikdar-derece zarfı azlık çokluk zarfı HapeHHe KanHHecTBeHHoe

    mikdar sayılar asıl sayı sıfatı, asıl sayı KO.nHıiecTBeHHoe HHc.nnTe.nHoemikdar sayısı asıl sayı, asıl sayı sıfatı HHcnHTejibHoe KanmecTBeHHoe

    milliytir millî dil HauHOHanbHbiH HMKmodallik kiplik MOüa.nbHOCTbmorfema biçimbirim, şekil birimi Mop^eMamorfemanıü türleri alomorf, biçimbirimcik a.nJioMop(J)amorfologiya biçimbilim, şekil bilgisi Mop$o.ıorHflmul'kiyet affiksleri iyelik ekleri a$4>MKCbi npHHaü.nescHOTTHmul'kiyet zamiri iyelik adılı, iyelik zamiri vıecroHMeHMe

    munasebetçi ilgeç, edat, son takı noc.ne.normupteda özne noü.nexaujeemupteda haber kelişüvi özne yüklem uygunluğu comacoBaHHe

    r.Ka;

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 91

    mürekkep kelecek zamannin katiy şeklinin vastalı sekili gelecekzamanın rivayeti öyjyıuee noBecTBOBaTe.nbHoe BpeMa

    mürekkep kelecek zamanmn katiy şeklinin vastasız sekili gelecekzamanın hikâyesi 6yüyıuee HaMepeHHe

    mürekkep kıskartılğan söz kısaltılmış sözcük rjıoscHocoKpame'HHoe

    mürekkep mupteda birleşik özne cocraBHoe nojuiejKaıiieemürekkep söz birleşik kelime, birleşik sözcük cnojKHoe rjioramusbet cümle olumlu cümle, olumlu tümce yTBepüHTe.abHoe

    musbet fiil* olumlu fiil nanojKHTejibHaH (popMa nnarojıa

    n . . . .nefes aluv soluk alma BübixaHHe

    nefes çıkaruv soluk verme Bbiüox, BbiübixaHne

    nefes çıkaruv urğusı soluk verme vurgusu BbiübixaTe.rrbHoe

    negiz gövde, türemiş, türeme, türev orHOBa, npomBOjmbiHneologizm yeni sözcük Heo.norH;ttinida ünlem BoocnHuaHHe, MeaaoMeTHenida cümlesi ünlem cümlesi, ünlem tümcesi BOciüiHuaTe.nbHoe

    npeiuıoxeHHe, MesaoMeTHoe npeü.nox;eHHe

    nida derecelikleri ünlem edatı, ünlem ilgeci

    nida intonatsiyasi ünlem ezgisi ünlem tonu HHTOHaiiHflBocKJTHuaTe.iibHaa .

    nida işareti ünlem işareti Boac.iHiiaTe.nbHbiH :wafc,BocxriwaTe.abHbiH

    nida parçaları ünlem edatı, ünlem ilgeci

    nisbiy zamirler ilgi adılı, ilgi zamiri OTHOCHTe.ribHoe MecroHMeHHe

    nokta nokta romca

    noktalı virgül'noktalı virgül TOMKa c. ;«naTOH .. ;>nominatsiya adlandırma, yalın hal HOMHHaiiHH - ?

    nutuk söz peqb

    nutuknın stili konuşma tarzı CTHJib pa:

  • 92 Ülkü Çelik Şavk

    o . . . . . . . • . . : . " • . • . • . . . . . - ' . • . . . ,

    ob'yektli geçişli nepexojHbiHob'yektsiz nesnesiz 6eK>6ıeKTHbift, HenepexoiiHWft

    o g ' s ı r a ince sıra nepeüHHH pnü

    og' sıra sozuklar ince sıra ünlüler, önsıra ünlüler nepejHHe DiacHbie

    og' sırağa keçüv incelme nepexoii B nepeüHHH pua

    ohşav-kuçültüv affiksi küçültme eki yMeHUJHTeJibHo-.narKaTe.ribHblfi

    ohşav yalğaması benzerlik eki, benzetme eki ynoiioöHTeibHUH

    ol'çü ve derece zarfı miktar zarfı HapeMHe Mepw H creneHHoluv meyli bildirme kipi mı>HBHTe.ribHoe HaKJicmeHHeolü ölü MepTBbiH

    olü afflks ölü ek MepTBHH r.y$$HKC ;olü tiP ölü dil MepTBbiH HMK

    omonim eşadlı OMOHHM r , .orfoepiya konuşma bilim, ölçünlü söz bilim op4>odnHHorfografiya imlâ, yazım, yazım kuralları op(j)orpa$Haorta cins cinsiyetsiz q>eiiHHH poü ,.,'

    ortak halser ortak yüklem oöuıee aca.ıyeMoe . , , .

    ortak mupteda ortak özne oöıuee noji.nexaujee

    ortak ob'yekt ortak nesne oöuıee üono.nHeHHe

    ortaklık karşılıklı, işteş iMHMHbifi

    ortaklık derece iştaş çatı, işteş çatı B;«iHMHblfl ;«ı.rıor, .fiuior B.«1HMHUH

    ortaklık fiil'işteş fiil, işteş eylem, işteş fiil rnarojı B.«HMHUH

    ortaklık yalğaması ortaklaşma eki a^HKr. ooBMerTHOTTH

    orta tanlay tutukıh orta damaksıl ünsüz cpeüHeHeÖHblH rorincHbift

    oz' lük zamiri dönüşlülük zamiri, dönüşlülük adılı MerrroHMeHMe

    BO.«paTHoe

    Ö . : ' :;'--

    ö n i m l i işlek, üretken npoüyKTHBHbiH ' *ö n i m l i l i k ü r e t k e n l i k BompoH;iBOiiHMOcrb "•'"' '-•• '

    P ' ' • ' • : . . •". ' • ' - ! : ; • • • • ' - • - .

    paradigma örneklem napaüMrMaparça ilgeç 'iacrHua

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 93

    patlayıcı kapantılı, patlamalı, patlayıcı

    patlayıcı sağırlar patlayıcı ötümsüzler HupfeiBHbie nyxHe

    patlayıcı tutuklar patlayıcı ünsüzler RipbiBHbie cor.iar.HHe

    patlayıcı yaftğıravuklar patlayıcı ötümlüler KtpbiBHbie

  • 94 , ;..;'• Ülkü Çelik Şavk

    sayı sıfatı sayı sıfatı ıinrjiHTe.rn>Hoe , ., ;sebep bildirgen zarf sebep zarfı Ha pcme npHMHHbi . . «semantika anlambilim, anlam bilimi ceMaHTHKasemasiolog kavram bilimci ceMar.Ho.ıorsemasiologiya kavram bilim c.eMar.HOJiornases ses ro.rıor, nByicses bezleri ses telleri r.nor.oBbie CBff/SKHses biriküvi ses birleşmesi, birleşme, çakışma, geçişme

    KOHBepreHTUHHses birleşmeleri birikmeleri ses birleşmesi /SByicocoıaTaHHeses denişmesi ses değişmesi mMeHeHHe ;

  • Kırım Tatarcâsı Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 95

    sonorlı tutuklar akıcı ünsüz coHopHMH connacHblfi

    soydaş bir cins, türdeş OüHopojHMH •. . ,-

    sozuk ünlü, vokal BOKOHÜ, rnacHbiH .' •'-•••

  • 96 Ülkü Çelik Şavk

    sual' cümlesi soru cümlesi, soru tümcesi BonpoanTenbHoe

    sual' derecelikleri soru edatı, soru ilgeci ııaonıubi BonpocnTe.ribHbiesual' intonatsiyası soru ezgisi, soru tonu HUTOHMıHH Bonpor.HTe.nbHa asual' işareti soru işareti BonpocHTe.ibHbiH AH

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 97

    şimdiki zaman geniş zaman, şimdiki zaman BpeMü Hiicronuiee,

    Harroaıue Bpevm, npe:ieHc

    şive ağız, lehçe roBop, ananem, Hape'iHe '

    şuvultı gürültü uiyM "'

    şuvultıh tutuk gürültülü ünsüz uıyMHbiH coniacHbiH

    ttabi cümle dilek cümlesi ,yan cümle, yantümce npHüaTOMHoe

    tabioluv bağımlılık, bağlılık noüıiHHeHHetabili mürekkep cümle girişik karmaşık tümce, girişik karmaşık

    cümle cnoiKHonoüMHHeHHoe npeü.aoaceHHe

    tabirli luğat ansiklopedik sözlük TOJıKOBUH cnoBapb

    taklidi taklidi, yansıma nByKonoüpa»caHHe

    taklidiy söz yansıma sözcük ;

  • 98. Ülkü Çelik Şavk

    tarihiy grammatika artzamanlı dilbilgisi, tarihî gramer, tarihsel dilbilgisi HCTOpHMeCKHH rpaMMaTHKa, rpaMMaTHKa

    tarihiy til ilimi tarihsel dilbilim HCTopHıier.KHfitarlaşuv büzülme, daralma cyaceHHetarz alı durum belirteci, hal zarfı, niteleme belirteci Hapeıine o6pa:«

    tarz bildirgen al sözü hareket tümleci odcroHTejibCTBO o6pa;«ı

    teklik sayı tekil eüHHOTBeHHoe MHOJıOtekmil kanun, kural «KOHtelaffuz söyleyiş, telaffuz npomHorueHHetembr tını TeMöpteneştirme, ol'çeştirnıe karşılaştırma r.onocraB.neHHeteneştirüv ekvatif, eşitlik, mukayese, karşılaştırma opaBHeHHe,

    3KBaTHB

    teneştirüv kelişi eşitlik hali 3KBaTHBHHH naiieacteneştirüv munasebetçileri karşılaştırma edatları cpaBHHTeJibHbie

    nocne.norHteneştirüv yalğaması eşitlik eki 3KBaTHBHblH a$$HKCtercime aktarma, çeviri, tercüme nepeBOütermin terim TepMHHtez yazı hızlı yazı, yalın yazı CKoporTHCbtırnaklar tırnak işareti KaBbl'lKHtil' dil, söz peıib, HiUKtil'ailesi dil ailesi ceMeHCTBO anbiKOB, a;ftiKOBaa ceMbatil' artı arka damak, dil ardı ;lılHblH rnacHbietil' artı tutuklan damak ünsüzleri, dil ardı ünsüzleri :«üHea:*blıiHbiH

    cornaome . .til' atlası dil atlası a;ibiKOBOH aT.nactil'de alınmalar aktarma sözcük, alıntı sözcük *ıHMCTBOBaHHe CJıOBOtil' ucı tutuklan dilucu ünsüzleri annKa.ib, KopoHa.abHbie conacHbietire tire THpetiş diş -iyötiş eti diş eti, dişsil a.nbBeo.napHbiHtiş eti tutukı diş eti ünsüzü, dişsil ünsüz aJibBeoJiapHblft conacHbiH

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 99

    tişli dişsil :*y6HOH,tişli tu tuk dişsil ünsüz, diş ünsüzü üeHTaJibHbiH conacHbiH, :

  • 100 Ülkü Çelik Şavk

    uuçfinci şahıs üçüncü kişi, üçüncü şahıs JIHUO ıperbe, Tperbe JıHUO

    ufak arif küçük harf cTpoMHan 6yKBa

    ufak til'çik küçük dil Ma.neHbKHH JOTıOK !

    umumiy mupteda ortak özne oöuiee no.flJieHcain.ee ' •

    umumiy genel OÖıIIHH . ;

    umumiy ob'yekt ortak nesne oöuiee üonoJiHeHHe "

    umumiy til1 genel dil JMblK 06111HH, 0611IHH HMK

    umumiyleştirici sözler genellemeli sözcükler, genelleştirici sözcükle

    0606111a rouiHe cıoBnpb

    urğu vurgu yüapeiiHe

    urğu işareti vurgu işareti HıKıK yüapeHHe

    urğuiı vurgulu yüapHHH

    urğulı eca vurgulu hece, vurgulu seslem yüapHblH ciıor, cnor

    yüapHbifl

    urğusız vurgusuz 6e:HyiiapHbiH, iieyüapHHH

    urğusız eca vurgusuz hece, vurgusuz seslem rjıor 6e;

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 101

    vastasız tamamlayıcı dolaysız tümleç, düz tümleç npHMoe

    virgül' virgül :«ınaTaavokalizm ünlüler sistemivulgarizm argo

    y '-. -• •. •

    yalğama ek, takı aK, rcmejK MecriiMH,yerli şive yöresel diyalekt MecrHblHyımsak ince

  • İÖ2 Ülkü Çelik Şavk

    yımşak ince sıra nepeüHHH paa * % *

    yımşak sozuk ince ünlü, ön ünlü macmie MancHe, MfflTCHe rnacHue

    yımşak tutuk ince ünsüzler Mfincne oor.nac.Hbie

    yımşak tanlay yumuşak damak Mflncoe He6o

    yokluk cümleleri olumsuz cümle OTpffliaTe.nbHoe npeü.noxeHHe

    yokluk zamiri olumsuzluk adılı, olumsuzluk zamiri MerroMMeHHe

    OTpwıaTe.nbHa, OTpHiWTe.tibHoe MecroHMeHHe

    yukarı sozuk dar ünlü y:«HH rnacHblH

    yükletüv ettirgen Kay:«THByükletUv derece ettirgen çatı noöyüHTcnbHbiH .«.aoryükletüv derece yalğaması ettirgenlik eki, faktitif eki

    :«.noro,

    z \ :"zaman zaman BpeMH, BpeMeHHOH ı szaman affiksi zaman eki afJKjiHKC BpeMeHH • ' :

    zaman bağlayıcısı zaman bağlacı COKU BpeMeHHOHzaman cümlesi zaman cümlesi, zaman tümcesi BpeMeHHOH

    npejLnoaceHHezaman tabi cümle zaman cümleciği npHüaTOHHoenpejUKOKe-

    zamir adıl, zamir MecroHMeHHezarf belirteç, zarf HapeMHe . • - : . • •

    zenaat-uner ismi meslek ismi HanBaHHfl npo^ecrHH H pevıece.1

  • Türkçe Dizin

    abartma giperbolaabece alfavit, elifbeaçık doğrudan doğruaçık hece açık ecaad ad, isimad çekimi türlenüvad gövdesi isim negiziad kökü isim tamın .ad tümcesi ismiy cümleleraddan türeme ad isimdenyapılğan isimaddan türeme eylem isimdenyapılğan fiil'adıl zamiradlandırma nominatsiyaağız ağız, şiveağız boşluğu ağız boşluğıağız sesi ağız sesiağızlaşma ağız sesine keçüvağzın açılma derecesiağıznın açılışıakıcı kaçakakıcı sesler kaçak seslerakıcı ünlü kaçak sozukakıcı ünsüz sonorlı tutuklarakraba diller akraba tillerakrabalık adların tuvğanlıkisimleriaktarım alınma, tercime,metafrazaaktarma sözcük til'de alın-malaraktif sözlük aktiv luğatakustik akustika

    alfabe alfavit, elifbealıntı alınmaalıntı sözcük til'de alınmalaralofon fonemanın türlerialomorf morfemanın türlerialt çene alt (aşağı) cengealt dudak alt (aşağı) dudakamaç zarfı maksad bildirgenzarfana başana cümle baş cümleana dil anatil'ana dili ana tiliana vurgu asıl urğuanaliz analiz, talil'anatümce baş cümleanlam aktarması anlamavuşturuvanlam atlaması metaforaanlam bilimi semantikaanlam daralması mananıntarlaşuvıanlam değişmesi manatürlenüvianlam manaanlam bilim semantika ,anlamdaş manadaşanlamdaş sözcükler manadaşsözleranlamdaşlık manadaşlıkanlamlı manalıanlamlılık manalılıkanlatım ibare; ifadeansiklopedik sözlük entsiklo-pedik luğat, izaiy (tabirli)luğata-okunuş a-laşkan . .ara ayırıcı, kiriş, pauza

  • 104 Ülkü Çelik Şavk

    ara cümle kiriş cümlelerara sözcük kiriş sözaraç durumu vasta kel işaracı dil vasta ti I'aratümce kiriş cümlelerargo argo, vulgarizmarka damak ti I' artıarka damak n'si burun n'siarka sıra art sıraarkaik sözcük eskirgen sözart avurt kattıart avurt ünsüzü ağız boşlu-ğı tutuklan, kattı tutukart damaksıl tanlay artıartdamaksıl tanlay artıart damaksıl ünsüz tanlayartı tutukart sıra art sıraart sıra ünlüsü art sıra (kalın,kattı) sozukartlaşma art sırağa keçüvartzamanlı dilbilgisi tarihiy-grammatikaasıl baş, tamirasıl öge baş azaasıl sayı mikdar sayısıasıl sayı sıfatı mikdar sayılarasıl vurgu asıl urğuaslî ses asliy sesaslî uzunluk asliy uzunlıkatasözü atalar sözleriavurt ağız boşluğıavurt sesi ağız boşluğı sesiaykırılaşma dissimilyatsiyaayraç skobka, kavuzayrılma durumu çıkışkelişi(alı)

    ayrılma hali çıkış kelişi(alı) .azlık çokluk zarfı mikdar-derece zarfı

    bağımlılık tabi oluvbağımsız sözcük ayrı manalısözbağintilama bağbağlaç bağlayıcıbağlaçsızlik bağlayıcısızlıkbağlam kontekstbağlama bağbağlama ünlüsü koşuvcısozuk

    bağlantı bağbağlantılı diller agglütinativtillerbağlayıcı ses yardımcı sesbağlılık tabi oluvbaş harf büyük arifbaş öge baş azabasit yüklem adiy haberbasit cümle sade cümlebasit tümce adiy cümlebasit zaman adiy zamanbasmakalıp klişebaşta ünlü türemesi protezabelgisiz belgisizbelgisizlik adılı bel'gisizlikzamiri

    belirli ad öbeği belgili isimlisöz biriküvibelirli isim tamlaması belgi-li isimli söz biriküvibelirli nesne belgilitamamlayıcıbelirsiz belgisiz .-.-'••

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 105

    belirsiz isim tamlaması bel-gisiz isimli söz biriküvibelirsiz nesne belgisiztamamlayıcıbelirsizlik zamiri bePgisizlikzamiribelirsizlik zamiri belgisizlikzamiribelirteç zarfbelirten ayırıcıbelirtilen tamamlanğanbelirtili nesne belgilitamamlayıcıbelirtisiz isim tamlamasıbelgisiz isimli söz biriküvibelirtisiz nesne belgisiztamamlayıcıbelirtke işaretbelirtme durumu tüşüm(alı)kelişibelirtme hali tüşüm(alı) kelişibenzerlik eki benzetüv (oh-şav) yalğamasıbenzeşme assiınilyatsiyabenzeşmezlik dissimilyatsiyabenzetme eki beiizetüv(ohşav) yalğamasıbiçem stil'biçem bilim stilistikabiçim formabiçimbilim morfologiyahiçim birim morfemabiçimbirimçik morfemanıntürleribildirişim haberleşmebildirme haberbildirme cümlesi ikayecümlesibildirme eki haberlik affıksi

    bildirme kipi oluv (ikaye)meyli, haber fiilibildirme tümcesi ikayecümlesibileşik mürekkepbileşik tümce mürekkepcıımlebilgi veren informantbilim dili il'miytil'bir cins soydaşbir dilli birtillibirey dili idiolektbireysel dil idiolektbirinci kişi birinci şahısbirinci şahıs birinci şahısbirinci şahıs iyelik eki birincişahıs mülkiyet yalğamasıbirincil ses asliy sesbirincil uzunluk asliy uzunlıkbirleşik ad mürekkep adbirleşik ek mürekkep (koş-ma) affiks

    birleşik eylem mürekkep fiil'birleşik fiil mürekkep fiil'birleşik isim mürekkep adbirleşik kelime mürekkep sözbirleşik özne mıırekkepmuptedabirleşik sözcük mürekkep sözbirleşik tümce mürekkepcümlebirleşik yüklem mürekkephaber, koşma (mürekkep) ha-berbirleşik mürekkepbirleşim birleşmebirleşme birleşme, sesbiriküvi

  • 106 Ülkü Çelik Şavk

    biıieştirnıeli alfabe çırmaş-kan yazı

    bitişik yazı çırmaşkan yazıbitişimli diller aggliitinativt i l l e rbitmiştik durumu bitken al(vaziyet)boğaz boğaz, gırtlakboğazsıl boğazlıhoğazsıllaşma boğazlaşuvboğumlama artikıılyatsiyaboğumlanma noktası arti-kıılyatsiya yeribükümlü diller flektiv tillerbulunma durumu yer kelişi(alı)bulunma hali yer kelişi (alı)bıırıınsıl burıınlıbuyruk kipi emir meylibuyrum kipi emir meylibüzülme taralına, tarlaşuv

    canlı canlıcanlı dil canlı til'canlılık canlılık

    Ç

    çakışına ses biriküviçatı dereceçekim tüslenüv. türlenüvçekim eki türlenüv yalğamasıçekimleme tüsleniiv, türlenüvççkimli fiil tüslengen fiil'çekimsiz fiil tüslenmegen fiil'çekimsiz sözcük tiirlenmegensüz.çene cengecevap cümlesi cevap cıımlesi

    cevap ünlemi cevap-tasdiknidasıçeviri tercimeçeviri yazı transkriptsiyaçevriyazı transkriptsiyaçift dudak çift dudaklıçift dudak ünsüzü koşma(çift) dudak tutuklançift ögeli cümle eki azalıcümleçift sayı ekilik sayıçift sözcük çift sözçift ünlülü diftongçift ünsüzler çift tutuklarçiftdudaksıl çift dudaklıçıkma durumu çıkış kcli-şi(ah)

    çıkma hali çıkış kelişi(alı)cins cinscins ad cins isimcins isim cins isimcinsiyet cinscinsiyetsiz orta cinsçizgi sızıçıkçocuk dili balatiliçoğul ikinci kişi ekinci şahısçoklukçok anlamlı çok manalıçok anlamlı sözcük sözninçokmanalılığıçok anlamlılık çok manalılıkçok dilli çok tilliçok dillilik çok tillilikçok heceli çok ccalıçok ögeli çok azalıçok ögeli cümle çok azalıcıımlc

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 107

    çokluk eki çokluk yalğaması,affıksiçözümleme analiz, tali]*cümle cümlecümle bilgisi sintaksiscümle içi anlam cümlemanasıcümle öğeleri cümle azalancümle öğelerinin sıralanışıcümle azalarının sıralanmasıcümle tonu cümleintonatsiyasıcümle unsurları cümle azalancümle vurgusu cümle ıırğusıcümle yapısı cümle kuruluşıcümlenin temeli cümlenintemelicümlenin temel öğelericümlenin baş azalan

    damak tan I aydamak diş ünsüzü tan tay tiştutuklandamak ünsüzleri tan lav (tipartı) tutuklandamaksıl ses tanlay sesidar ünlü yukarı (tar) sozukdaralma tara I ma, tarlaşuvdatif hali doğrultuv kelişideğişim türlenüv, deiîişüv,denişinedeğişke variantdeğişme türlenüv, deiîişüv,denişinedenek informantdevrik cümle inversiyalıcümledeyim ibare, idioma

    deyimler sözlüğü frazeologikluğatdeyiş stil'deyişbilim stilistikadiftong diftongdikte dikte (imlya)dil ti I'dil ailesi til' ailesidil ardı ti l ' artıdil ardı ünlüleri t i l ' artı tutukdil ardı ünsüzleri tanlay (til"artı) tutuklarıdil atlası til' atlasıdil ucu ünsüzü til ucı tutııkıdilardı damak tanlay attıd Hardı sesi til' ardı sesidilbilgisi grammatikadilbilim lingvistikadilbilimci lingvistdilek cümlesi ,yan cümle,yantümce tabi cümledilek cümlesi istek cümlesidilucu ünsüzleri til' ucututukları

    direct doğrudan doğrudiş tişdiş dudaksıl dııdak-tişlidiş eti tiş etidiş eti ünsüzü tiş eti tutııkıdiş ünsüzü tişli tutukdişilik kadın cinsidişsil tiş eti, tişlidişsil ünsüz tiş eti tutııkı, tişlitutukdiyalog dialogdizimsel sintaktikdizin indeksdolaylı anlatım kıya laf

  • 108 Ülkü Çelik Şavk

    dolaylı nesne vastalıtamamlayıcıdolaylı tümleç vastalitamamlayıcıdolaysız doğrudan doğrudolaysız anlatım koçürilmelafdolaysız tümleç vastasıztamamlayıcıdönüşlü çatı kaytım derecesidönüşlü eylem kaytım fiilidönüşlü fiil kaytım fiilidönüşlülük kaytımdönüşlülük adılı kaytımzamiri, oz'lük zamiridönüşlülük zamiri ozMükzamiri, kaytım zamiridudak dudakdudak benzeşmesi dudaksingannonizmidudak ünsüzü dudaklı tutukdudak uyumu dudaksingannonizmi

    dudaksıl dudaklı, çift dudaklıdudaksıl ünlüler dudaklısozukdudaksıl ünsüzler dudaklıtutukdudaksıllaşma dudaklaşuv,dudak sesine keçüvdurak paıızadurma paıızadurum keliş, aldurum belirteci al zarfıtarzalıdurum eki keliş (al) affıksidurum pozitsiya

    durum takısı keliş (al) affiksidüşmüş ses tuşken sesdüz anlam söz manası ......düz tümleç vastasıztamamlayıcıdüz ünlü dudaksız sozukdüzenleme kaidedüzleşme delabializatsiya

    edat munasebetçi, derecelik,söz og'ü yardımcısıedebî edebiyedebî dil edebiy til'edilgen belgisiz dereceedilgen çatı belgisiz dereceedilgen eylem mecul (balgi-siz) fiil'edilgen fiil mecul (balgisiz)fiil'eğretileme metaforaek affiks, yalğamaeklemeli dil agglütinativ tillereklemleme artikulyatsiyaeklemleme noktası artikul-yatsiya yeri

    eksik cümle tam olmağancümle, yarım cümleeksik tümce tam olmağancümle, yarım cümleeksiz suffıkssiz, yalğamasızekvatif ekvativ, teiıeştirüvemir cümlesi emir cümlesiemir kipi emir meyilen üstünlük derecesi ustün-lik(arttıruv)derecesieril cins erkek cinsierkeklik erkek cinsieşadlı omonim

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 109

    eş anlamlı manadaşeş anlamlılık manadaş lıkeşitlik ekvativ, teneştirüveşitlik eki teneştirüv yalğa-masıeşitlik hali teneştirüv kelişieski biçim arhaizm, eskirgensözeskimiş sözcük eskirgen sözeşleme ilyaveetimoloji etimologiyaetken aktivetken çatı malûm dereceetken eylem aktiv fiil'etken fiil aktiv fiil'ettirgen yükletüvettirgen çatı yükletüv derecesiettirgenlik eki yükletüvderece yalğamasıeylem fiil'eylem çekimi fiiPlernin tüs-lenüvieylem cümlesi fiil' cıımlesieylem gövdesi fiil' ııegizieylem kökü fiil' tamıneylem tümcesi fiil' cümlesieylemden türeme ad fiildenyapıIğan isimeylemden türeme eylemfiilden yapı Iğan fiil'

    faktitif eki yükletüv dereceyalğamasıfısıltılı ses pisırdılı sesfiil fiil"fiil çatısı derecefiil çekimi fîil'lernin tüslenüvifiil cümlesi fiil" cnmlesi

    fiil gövdesi fiil' negizifiil kökü fiil'tamınfiilden fiil yapım eki fi i I'denfiil' yapıcı yalğamafiilden fiil yapma fıil'den fiil'yapuvfiilden isim yapım ekifıil'den isim yapıcı yalğamafiilden türeme fiil fiildenyapilğan fiil'fiilden türeme isim fiildenyapılğan isimfiilsiz fi İT sizfonem fonemafonetik fonetikafonoloji fonologiya

    ggeçiş keçiş, keçüvgeçişli ob'yektligeçişli fiil keçici fiil'geçişme ses biriküvigeçişsiz kalıcı, obyektsizgeçişsiz fiil kalıcı fiil'geçme keçiş, keçüvgeçmiş zaman keçken zamangelecek zaman kelecekzamangelecek zamanın hikayesimürekkep kelecek zamanfiilinin katiy sekilinin vastasızsekiligelecek zamanın rivayetimıırekkep kelecek zamanfiilinin katiy şeklinin vastalısekili

  • I !() Ülkü Çelik Şavk

    gelecek zamanın şartımürekkep kelecek zamanfiilinin katiy şeklinin şartsekiligenel umum ivgenel dil umumiytirgencllemcli sözcüklerumumiyleştirici sözlergeniş ünlü keiı sozııkgeniş zaman kelecek zaman,şimdiki zamangeniş zamanın hikayesimürekkep kelecek zamanımıelayimilik şeklinin vastasız

    genişletilmiş cümle kenişcümlegenitif saiplik kelişigeniz n'si burun n'sigeniz sesi burun sesi ,burunlısesgenizsi! burıınlıgenizsil ses burıınlı sesgenizsil ünsüzler buruntutuklarıgereklik kipi kerek meyilgereklilik kipi kerek meyilgerileyici regressivlikgerileyici benzeşme regresiv-lik assimilyatsiyasıgiriş kirişgiriş cümlesi kiriş cümlesigirişik karmaşık tümce tabilimürekkep cümlegırtlak boğaz, gırtlakgırtlaksıl sesler gırtlak seslerigırtlaksıl ünsüzler gırtlakııstii tutuklan

    gırtlaksıllaşma kemirçek sesi-ne keçüvgizli Özne logik sııb'yektgöçüşme metatezagöçüşme, yer değiştirmeseslemin yerlerini almaştıruvıgörünüş aspekt, metatezagösterme adılı işaret zamirigösterme sıfatı işaret sıfatıgövde negizgürültü şııvultıgürültülü ünsüz şuvultılıtutuk

    hâl kel iş, alhal eki affikshal zarfı al zarfıtarz alıhalk dili halk tilihalk sözcüğü avam halk tilihançere boğaz, gırtlakhareket tümleci tarz bildirgenal sözüharf arifhas isim has isimhece ecahece bölmesi eca ayırıcıhece düşmesi eca tüşüvihece kaynaşması eca biriküvihece sınırı eca ayırıcıhece yitimi eca tüşüviheceleme sözlernin ecalarğabölünüvi

    hemze laringal' tutukhipotez gipotezahitap hitaphızlı yazı tez yazı

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri III

    ıslıklı fısıltılııslıklı sesler fısıltılı sesler

    iç içkiiç kafiye içki rifmaiç ses içki sesiç ses düşmesi sinkopaiç uyak içki rifmaiçsel içkiiçses içki sesiçses düşmesi sinkopaiçses yitimi sinkopaifade ibare; ifadeiki anlamlılık eki manalilık

    iki dilli sözlük eki tilli luğatiki dillilikckı lıllılıkiki heceli eki ecalı •iki heceli sözcükler eki ecalısözleriki nokta eki noktaiki ögeli cümle eki azalıcümleiki özneli cümleeki mııptedalıcümleiki yüklemli cümle ekihaberli cümleikili çatılı yüklem ekinciderece haberikili konuşma clıalogikinci çoğul kişi ekinci şahısçoklukikinci dereceli öge ekinciderece azaikinci kişi ekinci şahısikinci tekil kişi ekinci şahısteklik

    ikinci teklik şahıs ekinci şahısteklik

    ikincil uzunluk ekinci uzuıılıkikizleşme geminatsiyailerleyici benzeşme progres-sivlik assimilyatsiyailetişim haberleşmeilgeç mımasebetçi, derecelik,parça ,söz og'ü yardımcısıilgi adılı nisbiy zamirlerilgi durumu saiplik kelişiilgi hali saiplik kelişiilgi zamiri nisbiy zamirlerilk ses baş sesimlâ imlya, doğru yazuv,orfografiyaince ince, yımşakince sıra og' sıra, yımşak, inceince sıra ünlüler og' sırasozuklarince ünlü ince (yımşak) sozııkince ünsüzler ince (yımşak)tutukincelme og' sırağa keçüvindeks indeksironi iroııiyaisim isimisim çekimi ismin Hirlenüviisim cümlesi ismiy cümlelerisim fil isiınfiil'isim gövdesi isim negiziisim tanılaması isim süzbirleşmesi (birikmesi)isim tümcesi isim cümlesiisimden türeme fiil isimdenyapılğan fiil"isimden türeme isim isimdenyapılğan isini

  • 112 Ülkü Çelik Şavk

    isimfıil infınitiv, isimfiil'işaret işaretişaret dili jestler tiliişaret sıfatı işaret sıfatıişaret zamiri işaret zamiriişitimsel akustikaişlek ön imi iişlek olmayan ekler azmahsullı suffıksleriştaş çatı ortaklık dereceiştaş fiil ortaklık fiil'istek cümlesi istek cümlesiistek kipi istek meyilişteş ortaklıkişteş çatı ortaklık dereceişteş eylem ortaklık fiil'işteş fiil ortaklık fiiliyelik adılı nuıFkiyet zamiriiyelik durumu saiplik kelişiyelik ekleri mülkiyetaffiksleriiyelik hali saiplik kelişiyelik zamiri mul'kiyet zamiriizafet izafet

    jjargon jargonjargonizm jargonizm

    kafiye rifmakakafoni kakafoniyakakışma kakafoniyakalın sıra art sırakalınlaşma art sırağa keçüvkalıtımsal genealogiyalıkkalma durumu yer kel işi (alı)kanun tekmil

    kapalı e kapalı ekapalı hece kapalı ecakapantılı patlayıcıkarşı tez antifezakarşılaştırma teneştirme,teiıeştirüv, ol'çeştirmekarşılaştırma bağlacı ayıruvbağlayıcısıkarşılaştırma edatları teneş-tirliv rnunasebetçilerikarşılıklı ortaklıkkarşıt anlamlı antonim, kara-makarşısözlerkarşıtlık bağlacı karşı kuyuvbağlayıcısıkarşıtlık ilgeci karşı kuyuvbağlayıcısıkavram bilim semasiologiyakavram bilimcisemasiologkavram tüşiiftkaynaşma koşuluvkelime sözkelime grubu söz birleşmesi(birikmesi)kelime hazinesi leksika, luğatterkibi .kesik cümle tam olmağancümlekesir sayı sıfatları kesirsayılarkesir sayısı kesir sayısıkesme işareti apostrofki bağlacı ki bağlayıcısıkılış ismi isimfiii'kip meyilkiplik modallik

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 113

    Kiril alfabesi kirilitsakısa kıskakısa çizgi defi skısa hece kıska ecakısa ünlü kıska sozukkısalık kıskalıkkısaltılmış sözcük mürekkepkıskartılğan sözkısaltma abbreviatura, kıs-

    kartuvkişi şahıskişi adı şahıs adıkişi adılı şahıs zamirikişi eki şahıs affıksi

    kişi zamiri şahıs zamirikişisiz şahıssızkişisiz fiil şahıssız fiil'kişisiz tümce şahıssız cümlekişisizlik şahıssızlıkklişe klişekonsonant tutukkonu mevzukonuşma söylev, lakırdıkonuşma aygıtı lakırdıapparatıkonuşma azaları lakırdıorganlarıkonuşma bilim orfoepiyakonuşma dili ağız tili, söylevtili. lakırdı tilikonuşma organları lakırdıorganlarıkonuşma ritmi lakırdı ritmikonuşma tarzı lafnın(ııııtuknın) stilikopya kal'ka

    koşaç bağkoşul şartkoşul cümlesi şart cümlesikoşul kipi şart meylikök tamirkök dil ana til'kökenbilim etimologiyakökteş sözcükler tamırdaşsözlerkökteş tamırdaşküçük dil ufak til'çik (uvula)küçük harf küçük arif, ufakarifküçültme anlamı azlaştırmamanasıküçültme eki ohşav-kuçültüvaffıksikültürel medeniykural kaide, tekmilkuvvetlendirme kuvetlendir-mekuvvetlendirme edatı kuvet-

    lendirici parçalar

    1lehçe bilim dialektologiyalehçe bilimci dialektologlehçe şive

    mmaksat tümlecibildirgen al sözümaksat zarfıbildirgen zarfmânâ manamantıklı mantıklı

    maksad

    maksad

  • 114 Ülkü Çelik Şavk

    mantık vurgusu mantıkuığıısımastar infinitiv. isiınfiil"mecaz metaforamecazî anlam almaştırılğanmanamedenî medeniymeslek ismi zenaat-ımer ismimetastaz metastazmiktar zarfı oTçü ve derecezarfımiktar-derece tümlecimikdar-derce alımillî dil milliy tiT

    mukayese teneştirüv

    nnazal ünsüzler burun tutuklarınesne tamamlayıcınesnesiz ob'yektsizniteleme adılı ayırıcı-umumileştirici zamirniteleme belirteci al zarfı,tarz alıniteleme sıfatı asıl (asliy)sıfatlarniteleme zamiri ayırıcı-umumileştirici zamirnitelenen tamam lanğanniteleyen ayırıcıniteleyici ayırıcı, tamamlayıcınokta noktanoktalama işareti toktaviışareti

    noktalı virgül noktalı virgül'nutuk dili ağız tili

    olumlu cümle musbet cümleolumlu fiil musbet fiil'olumlu tümce musbet cümleolumsuz menfiyolumsuz cümle menfiy cüm-leler, yokluk cııolumsuz fiil menfiy fiil'olumsuzluk menfiylik, inkyarsözleriolumsuzluk adılı inkyarzamiri, yokluk (menfiy) zamiriolumsuzluk zamiri inkyarzamiri, yokluk (menfiy) zamiriorta damaksıl ünsüz ortataiılay tııtukıortaç sıfatfiil"ortak nesne ortak, umumiyob'yekt

    ortak özne ortak.umumiymupteda

    ortak yüklem ortak, haberortaklaşma eki ortaklıkyalğaması

    öbek ibareödünç alınmaöge azaöğrenilen geçmiş zaman sadekeçken zamanımı vastalışeölçiinlü söz bilim orfoepiyaölü olüÖlü dil olü til*ölü ek olü affıksön avurt ünsüzü ağız boşlugıogi tu tuk i

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 115

    ön damak ünsüzü tanlay aldıtutukön sesler ince seslerön türeme protezaön ünlü ince (yımşak) sozııköndamaksıl ağız boşluğı ogiönek prefîksönses baş sesönses düşmesi baş ses tiişüviönsıra ünlüler og" sırasozuklarörneklem paradigmaötümlü yaiığıravukötümlü ünsüzler yanğıravuktutukötümlüleşme yaiığıravuklaş-maötümsüz sağırötümsüz ünsüz sağır tutukötümsüzleşme sağırlaşuvötümsüzlük sağırlıköykünme kal'kaözel ad has isimözel isim has isimözellik alyametözne mupteda, sub'yektözne yüklem uygunluğumupteda haber kelişüviözneli cümle şahıslı cümleöznesi belli cümle belli şahıslıcümleleröznesiz mııptedasızöznesiz cümle şahıssız cümleöznesiz cümleler mııptedasızcümleler

    Pparagraf abzats. satır başıparantez skobka, kavuzpartisip sıfatfiil'pasif belgisiz derecepasif fiil mecul (balgisiz) fiil'patlamalı patlayıcıpatlayıcı patlayıcıpatlayıcı ötünılüler patlayıcıyanğıravııklarpatlayıcı ötümsüzler patlayıcısağırlarpatlayıcı ünsüzler patlayıcıtutuklarpekiştirme kuvetlendirmepekiştirme edatı kuvctlen-dirici parçalarperde ton

    resim yazı piktogrammaresim yazısı çtiy yazısıresmi dil resmiy ti I'

    sayı sayısayı adı sayı, sanlıksayı ismi sayı, sanlıksayı sıfatı sayı sıfatısebep zarfı sebep bildirgenzarfsedalı yanğıravuksedalılaşma yaıiğıravuklaşmasedasız sağırsedasızlarına sağırlaşuvşekil bilgisi morfologiyaşekil birimi morfemasentaks sintaksis

  • 116 Ülkü Çelik Şavk

    sert kattısert damaksıl kattı tanlaysert ünsüz kattı tutukses sesses bilimi fonologiyases birim fonemases birimsel değişke fonema-nııî türlerises birleşmesi ses biriküvises birleşmesi ses birleşmeleribirikmelerises değişmesi ses türlenüvi(deiiişmesi)ses düşmesi ses tüşüvises örgenleri lakırdı organlarıses telleri ses bezlerises telleri ses bezlerises tonu ses tonuses türemesi ses koşuluvıses uyumsuzluğu kakafoniyases uzunluğu ses uzun kığıses yitimi ses tüşüvises yolu ses yolıses yüksekliği sesniiî yüksek-liği

    sesbilgisi fonetikasesbilim fonologiyasesbirim fonemasesbirimcik fonemanın türlerisesin oluşumu sesleminnıeydanğa kel'mesisesin türemesi sesleminnıeydanğa kel'mesiseslem ecaseslem yutumu eca tüşüvisesleme yaiîğıravukseslemleme sözlernin ecalarğabölünüvi

    seslenme hitapsıfat sıfatsıfat tamlaması sıfat sözbirikmesisıfat fiil sıfatfiil'sınır ayırıcısıra sırasıra sayı sıfatı sıra sayısısıra sayısı sıra sayısısızıcı ünsüz sızğıravuktutuklarsoluk alma nefes aluvsoluk verme nefes çıkanıvsoluk verme vurgusu nefesçıkaruv urğıısısomut ad konkret isimsomut anlam konkret manasomut fiil konkret fiil'somut isim konkret isimson ek suffikssonek suffiksson takı munasebetçi,dereceliksoru sual'soru adılı sual' zamirisoru cümlesi sual' cümlesisoru edatı sual' parçaları(derecelikleri)soru eki sual' affıksisoru ezgisi sual' intonatsiyasısoru ilgeci sual' parçaları(derecelikleri)soru işareti sual' işaretisoru işareti sual' işaretisoru sözcükleri sual' sözlerisoru tonu sual' intonatsiyasısoru tümcesi sual' cümlesisoru zamiri sual' zamirisoydaş genealogiyalık

  • Kırım Tatarcasi Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 117

    söyleyiş aytılış, telyaffuzsoyut abstraktsoyut ad abstrak isimsoyut anlam abstark manasoyut eylem abstrak fiil'soyut fiil abstrak fiil'soyut isim abstrakt isimsöz lakırdı, til, nutuksöz bilim ritorikasöz öbeği ibaresöz sanatı ritorikasöz varlığı lügat terkibisöz varlığı leksikasözcük söz

    sözcük anlamı söz manasısözcük bilgisi leksikologiyasözcük bilimci leksikologsözcük birleşimi söz terkibisözcük çekimi söz türlenüvisözcük dağarcığı leksikasözcük değişmesi söz türle-nüvisözcük gövdesi söznifi temeli,sözniiı negizisözcük öbeği söz birleşmesi(birikmesi)sözcük türetici söz yapıcısözcük türetme söz yapuvsözcük türü söz çeşitlerisözcük yapımı söz yapuvsözdizimi sintaksissözlük luğat

    sözlük anlamı luğat manası,söznifi asıl-doğrı manasısözlük bilimi leksikologiyasözlük düzeni sözlemin sırası

    şahıs şahısşahıs adı şahıs adışahıs eki şahıs affıkslerişahıs zamiri şahıs zamirişahıssız şahıssızşahıssız fiil şahıssız fiil'şahıssız eylem şahıssız fiil'şart şartşart bağlacı şart bağlayıcısışart cümlesi şart cümlesişart ekişart affiksişart kipi şart meylişart tümleci şart bildirgen alsözüşimdiki zaman şimdiki zamanşive aktsent

    taban tamirtakı affıks, türlenüv, yalğama

    taklidi ses takliditaklit kal'katam anlamlı ayrı manalıtam anlamlı sözcük tammanalı söztam cümle tam cümle, tolııcümletam tümce tam cümle, tolucümletamlanan tamamlanğantamlayan ayırıcıtamlayan durumu saiplikkelişitarihî gramer tarihiy gram-matika .....tarihsel tarihiy

  • 18 Ülkü Çelik Şavk

    tarihsel dil bilgisi tarilıiygrammatikatarihsel dilbil im tarilıiy tililimitarz stil7

    tek anlamlı bir manalıtek anlamlılık bir manalılıkt e k di l l i b i r t i l l itek dilli sözlük bir tilli kığattek heceli bir ecalıtek ögeli cümle bir azalıcıımletekil teklik sayıtelaffuz aytılış, telyaffııztema mevzutemel baş, tamirtemel anlam asıl (doğru)mana, asliy manatemel cümle baş cıımletemel dil ana til'temel tümce baş cümletemel ünlüler asıl sozuklartemel vurgu asıl urğutemel yüklem asıl habertercüme tercimeterim termintını tembrtınlama yanğıravuktire defıs tiretırnak işareti tırnaklartitrek ünsüz kaltuavuk tutuktitremeli ünsüz kaltıravuktutuktitremleme intonatsiyatitreşimli ses sonorlı sestitreşimli ünsüz kaltıravuktutuktitreşimlilik yanıravuklık

    ton tontonlu yanğıravuktonlulaşma yanğıravuklaşmatonsuz sağırtonsuzlaşma sağırlaşuvtopluluk sayıları toplulıksayılarıtranskripsiyon transkriptsiyatümce cıımletümce bilim sintaksistümce ezgisi cıımleintonatsiyasıtümce vurgusu cümle ııığusıtümleç al, al sözü,tamamlayıcıtür adı cins isimtürdeş soydaştüreme negiztüreme sözcük yapma söztüremiş negiztürev yapma söz, negiz

    ulaç al anlatkan fiil', alfiil'uluslar arası sözcük inter-natsional' sözleruyak rifmauygunluk uyğunlıkuyum ııyğunlık, aenkdeşlik,gamıoniyuzun uzunuzun hece uzun ecauzun ünlü uzun sozııkuzun ünsüz uzun tutuk

    üçüncü kişi uçfınci şahısüçüncü şahıs uçünci şahıs

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilırisi Terimleri 19

    üleştirme sayı sıfatı pay sayısıfatünlem nidaünlem cümlesi nida cümlesiünlem edatı nida parçalan(derecelikleri)ünlem ezgisi nida intonatsi-yasıünlem ilgeci nida parçalan(derecelikleri)ünlem işareti nida işaretiünlem tonu nida intonatsiyasıünlem tümcesi nida cümlesiünlem tümcesi nida cümlesiünlü sozuk

    ünlü almaşması sozuk nev-bctleşüviünlü atlaması metafoniyaünlü değişimi sozuk türlenüviünlü düşmesi sozuk tiişüviünlü göçüşmesi sozuk nev-betleşüvi

    ünlü kısalığı sozuk kıskalığıünlü uyumu singarmonizm,sozuklarnın ğarmoniyası uy-gunünlü yitimi sozuk tüşüviünlüler sistemi vokal izmünlüleşme sozuklasuvünsüz tutukünsüz almaşması tutuknevbetleşüviünsüz değişimi tutuktürlenüvi

    ünsüz göçüşmesi tutuknevbetleşüvi

    ünsüz türemesi tutukkoşuluvıünsüz uyumu tııtuklamıngarmoniyasıuyğıınüretken önimliüretkenlik önimliliküslup bilimi stilistikaüslup stil"üst dişler ııst' tişler

    variant variantvarsayım gipotezavarsayımsal tümce şartcümlesivasıta durumu vastakelişivasıta hali vasta kel işiverme durumu doğrultuvkelişivirgül virgül'vokal sozukvurgu aktsent, ıırğuvurgu işareti urğu işaretivurgulu urğulıvurgulu hece urğulı ecavurgulu seslem urğulı ecavurgusuz urğusızvurgusuz hece urğusız ecavurgusuz seslem urğusız eca

    yabancı kelime ecnebiysözleryabancı sözcük ecnebiysözleryaklaşma hali doğrultuvkelişi

  • 120 Ülkü Çelik Şavk

    yalın yüklem adiy haberyalın cümle adiy cümle, sadecümleyalın durum baş kel iş (al)yalın hal baş kel iş (al), nomi-natsiyayalın isim sade isimyalın tümce adiy cümle, sadecümleyan ağız boşluğıyan anlam almaştırılğan manayansıma sözcük taklidiy sözyansıma ses taklidiyapay dil sun'iy tiPyapım eki söz yapıcı affıksyapma diller yapma tiller,sun'iy tilleryardımcı yardımcıyardımcı eylem yardımcı fiil'yardımcı fiil yardımcı fiil'yardımcı ses yardımcı sesyardımcı sözcük yardımcı sözyardımcı ünlü yardımcı sozukyarı ünlü yarı sozuk, yarımsozukyaşayan dil canlı tiPyazdırma dikte (imlya)yazı yazıyazı çevrimi transkriptsiyayazı dili yazı ti I i, edebiy tiPyazılı diller yazısı olğan tilleryazım imlya, doğru yazuv,orfografiyayazım kuralları orfografiya,imlyayazın dil yazı tili, edebiy tiPyazıt yazıyeni sözcük neologizmyer adları bilgisi toponimik

    yer adları bilimi toponimikayer belirteci yer bildirgenzarfyer değiştirme metatezayer tümleci yer bildirgen alsözüyer zarfı yer bildirgen zarfyönelme durumu doğrultuvkeliş

    yönelme hâli doğrultuv kelişyönetici sözcük idare eticisözyönetim idare, idare bağıyönetme idare, idare bağıyöresel diyalekt yerli şiveyüklem haberyüklem ismi haber ismiyükleme hali tüşüm(alı)kelişiyumuşak damak yi m şaktanlay

    yuvarlak dudaklıyuvarlak ünlü dudaklı sozukyuvarlaklaşma dudaklaşuv,dudak sesine keçüv

    zaman zamanzaman bağlacı zaman bağla-yıcısızaman cümleciği zaman tabicümlezaman cümlesi zamancümlesizaman eki zaman affıksizaman tümcesi zamancümlesizaman tümleci vakit bildirgenal sözüzamir zamir

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 121

    zarf zarf

    zarf fiil al anlat kan fiil',

    alfiil'

    zıt .ıhımı ıntonim, karama-

    k; M sözler . . . . . .

    7 anlamlılık karşı manalıhk

    zıtliK bağlacı karşı kuyuv

    bağlayıcısı

    Rusça Dizinaa66peBH>iTypa abbreviatııra,

    kıskartuv

    a6;

  • 122 Ülkü Çelik Şavk

    aiH bağlayıcısızlık

    6('n.yMKııı.ın çift dudaklı

    6M.im6H!IJ'l|>IIMH (.oniaCHMH

    kusma (çift) dudak tutukları

    ÖOKOHOH ağızboşluğı

    6(»KonoH :ıiiiıoıı patlayıcı

    B.{pı>ıuııı>ie rjıyxne patlayıcı

    sağırlar

    ı»|)i,ınııue :ıuoıiKne patlayıcı

    yafiğıravuklar

    utpuBiıuc rorjıanme patlayıcı

    tutuklar

    BHUHTejiMiuH rıaiieac tü-şüm(alı)kelişiıuı.VTlJeıniMM içkiBı lyrpMrJia mjıiıiıoe fi i I' denfiil" yapuv

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 123

    BuyTpHcrponnan pııtyıvıa içkirifmaiKMBpnTHbie MecroHMeıiHfi

    kaytım zamiri

    kaytım

    r.ınroii kaytımfiili

    natBpaTHMH :

  • 124 Ülkü Çelik Şavk

    nıpMOHMiı r.ıar.ıiLix sozuk-

    larnın ğarmoniyası, sozuklar-

    nıii ııyğunlugı

    rnp.MoıiHil ror.nacıibix tııtıık-

    lamın gannoniyası, tııtıık-

    larnıfi ııyğunlugı

    rcMHiuııiHii geminatsiya

    r

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 125

    ropta Hb boğaz, gırtlak

    rpaMMaraıca grammatikarpa MMa THKa Hcropmecıca ntaıihiy grammatika

    ry6 dudak

    ry6no-:

  • 126 Ülkü Çelik Şavk

    JKHıJOH H.ın 3 kapalı e

    •.«.lor derece

    .«ı.nor n:

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 127

    :eT izafetHHMeneıiHe türlenüv, defiişüv,den isme

    MMeneHHe rnacııoro sozuk

    türlenüvi

    mMeııetme :«yKa ses tür-lenüvi (defiişmesi)M^MeııeHHe ;flBHTeJibHMH haber

    HMeııa oöonHa'iaiomHe paao

    BeHH e CBJUH tuvğanlık

    isimleri

    MMenHTcribHbiH na^ıeiK başkeliş(al)HMeııiKifi OCHOBII isim negiziHMeiıtıoe npeiuıojKeıiHe ismiycümlelerMMeııııoe r.Ka:HyeM()e haberismiHMnepnTHB emir meyilHMa isimHMn n oaıomıoM ııa^eacesade İsimııMıı ıiH'iiıoe şahıs adıHMJı ııapHiıaTejııım cins isimHMJı ıipn.narxııTC.rıııo(: sıfatMMH rnöeıueımoe has isim

    (:.yıiifîrrrıiH'i'c.!iMi(M: isim

    HMn «iHcnHTejibiioe sayı,

    sanlıkHHBepTHpoBaııııoenpeü.n[oxeıiHe inversiyalıcümleHıUICKC indeks

    HHJiayT içki sesHiiocrpaııııoe CJIOBO ecnebiysözler

    HiırrrpyMeıiTaJibiiMH naiieatvastakelişHHTcpnauHona.nbiıı.ıe cnonainternatsional' sözlerHHTOliauHfl intonatsiyaHHTOHaıiHH nonpor.HTe.ıibiıafisual" intonatsiyasıHiiToıiauna nor.K.nHuaTe.ıibiıa iınida intonatsiyası

    cümle intonatsiyasıHHTOliaUHfl, TOH ton

    HıMIıHIıHTHB infinitiv, isimfıil'Hii([K)pMaHT informantHpoıiHfi ironiyaHCKyarTBeıııiblH ıMUK sun'iytil'HcropHMCCKHH tarihiyHc:ropn'ier.KHHtarihiy grammatikaHCI'OpH'ICfKHH

    tarihiy til ilimiHCXO;UıMH najiejK çıkış

    kelişi(ah)

    KKiııtı.iMMi tırnaklar

    K;IK;H|K)IıHıı kakafoniya

    KIIJıı.KII kal'kiiK;ı>.«ııııII yükletüv

  • 128 Ülkü Çelik Şavk

    K.ıy:«iTHBHi»iH nHKC yükle-tiiv derece yalğamasıKa'iecrraeıiHoe

    rıpM.naniTe.nı.ıioe asıl (asliy)sıfatlarKHpuıiMua kirilitsaKUMHonHCb çüy yazısıKJlHlue klişeKOJiH'iecrBeıınoe ıiMcnHTe.niioemikdar sayılarKOMMyHHKauHa haberleşmeKOHBepreirniHa ses biriküviKoıiKpeTHoe HM a kdnkret isimKonKperiioe :ınn.'ieıiHe konkretmana 'KOllKpeTHOC

    r.yıuecr6H're.nbiioe konkretisim

    KOHCOIiaiIT tutuk

    K'oıiTeKor kontekst

    K'opeıib tamir

    Kopoiia.nı.Hbie cornaaibie til'

    ucu tutukları

    KCKiBemiaa pe'ib kıya laf

    Kociîeiuioe jonojıneiiHe

    vastalı tamamlayıcı

    K'paTKHH kıska

    KpaTKHM rnacHbiH kıska

    sozuk I :

    KpaTKHH r.nor kıska eca

    KpaTKorn. kıskalık ;

    Kp«iTK(x:rb r.nac.ıibix sozuk

    kıskalığı

    K.yıibTypHbiH medeniy

    .11

    Jia6Ha.iın:«uiHa dudak sesine

    kcçüv

    .rıa6na.nbiibie rnacirae dudaklı

    sozuk

    .na6Ha.nuibie cor.nar.nbie du-daklı tutuk.naöHajibHMH dudaklı.na6Ha.nbiibiH r.mırapMOHH.Mdudak singamıonizmi.fieKCHKa leksika.neıccHKOJior leksikolog

    leksikologiyalingvist

    lingvistika.iHTepaTypiibiH edebiy.FiHTepaTypHbiH n.iUK yazı ti I i,edebiy til'Jimıo şahıs

    .nHUO BTopoe ekinci şahıs

    JıHUO TpeTbe uçünci şahıs

    .HHıIO nepBoe birinci şahıs

    .HHıinoe MecTOHMeiiHe şahıs

    zamiri.nHMiioe OKOimaiiHe şahıs

    affıksleri

    .nıi'inoe npeü.noxeiiHe şahıslı

    cümle

    Jiora«ier.KHH mantıklı

    mantık

    uığusı

    JiOKaTMB yerkelişi

    M

    Ma.ııeiibKaa öyKna küçük arif

    Ma.ıeiibKHH a.fl.ı>ioK ufak

    til'çik (uvula)

    McaciioıvıeTHe nida

    nida cümlesi

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 129

    üHîiJieKT yerli şive

    MerrrHHH najeac yer kel işi

    (ah)Meero apTHKy.nmiHa artikul-yatsiyayeriMerTOHMenne zamirMecroHMeHHe uaiBpaTHoe oz'-lük zamiriMecTOMMeHHe nonpocHTe.nbHoesual' zamiri

    MerroHMeHHe jimmoe şahıs

    zamiri •

    MecTOHMeıiHe neonpeüe.neıie-HHe belgisizlik zamiri

    ayırıcı-umumileştirici zamirMecroHMeHHeyokluk(menfiy) zamiri

    mul'kiyetzamiri

    işaret zamiriMCTnora;! metastaz -MeraTe:«ı metatezaMCTaKHblH çok ecalı

    MiıororoMMe çok nokta

    Miıoro'i.neinioe njx;ii.ııoaceıinoe

    çok azalı cümle

    MHoroMJieiHibiH çok azalı

    MHoroawiHe çok tillilik

    MIIOrOfl.iblMIIHH çok tilli

    MOüanbHocrb modallikMonor.H.iuıa6 bir ecalıMopcJjeMn morfema

    morfologiya

    poü erkek cinsi

    MaancHe rjıaaiue ince

    (yımşak) sozuk

    MarKHe romaaibie ince

    (yımşak) tutuk

    MBıTCHH ince, yımşak

    MarKHH 6OKOBOH rorJiar.HbiH

    ağız boşlugı ogi tutukı

    Mancoe nefîo yımşak tarîlay

    MarKoe ror.nar.Hbie yımşak

    tutuk •

    11

    imüropTa niiHKOBHe ror.nar.Hbie

    gırtlak üstü tutukları

    naüriHrrrb yazı

    ıia:«ı^bHbie r.or.nar.nue burun

    tutuklarıe ad, isim

    npo

  • 130 Ülkü Çelik Şavk

    ımpe'iiıe, ronop şiveııa pe'iHe Ko.iiH

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 131

    Mecra yerbildirgen al sözü

    o6pa:*ıtarz bildirgen al

    sözü

    o6oroaTe.nbcrno ycnoBHa şart

    bildirgen al sözü

    oöfrronTejibcTBo ııe.nn maksad

    bildirgen al sözü

    oöuiee jonoJiiıeiiHe ortak,

    umumiy ob'yekt

    oömee noAieacamee ortak,

    umumiy mupteda

    oöıııee ^ca;

  • 132 Ülkü Çelik Şavk

    p r.nn-ixj.na menfıy fiil'oT|)HuaTe.ni,noe MecroHMeiiHeyokluk zamirijnkyar zamiriorpmiciTejiMioc rıpejinoscenHemenfiy cümleler, yokluk cüm-leleri

    0TpHuaTe.ibHbiH menfiy()(I)HUHa.fibHbiH JM.IK resmiytil'oHbM başkeliş

    vasta kelişi

    HCXOJIııUH çıkış kelişMennibiH yer kelişi

    najıejKHoe OKOii'iaıiHe kelişafflkslerina;ıeac poüHTejibiibiH saiplikkelişnnAeıme :«yKa ses tüşüvinapajTHiıvıa paradigmanapniıie rjıooa çift sözrıapnbie («rtiaaiue çifttutuklartıacrmı belgisiz dereceroıy:«ı pauza

    iıepBH'inaa üo.nrora asliy

    uzun lık

    nepunıinoe ;«[aııenHe sözııin

    asıl-doğrı manası

    nepBoe .nHUO birinci şahıs

    nepDOHaMiiJibiibiH B̂yK asliyses

    nepeBOü tercime

    nepe^ueneönbiH ağız boşluğı

    ogi

    nepejuiefUbi'iiibiH cornaniuH

    tafilay aldı tutuk

    nepeüiiHe rnaniue og' sıra

    sozuklar

    nepeiiiiHH pju og' sıra,

    yımşak, ince

    nepeıioc :fliaıienna anlam

    avuşturuv

    nepeuocuoe :

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 133

    noBe.nnTe.nbHoeemir cümlesi

    npe.fl.no-ikaye cümlesi

    mupteda, sııb'-yektnoji'iHHeiiHe tabi oluvrıo:iHUHfi pozitsiyaliariHceMaHTHMeacHH çok ma-nalı

    noriHreMHa çokmanalıhkno.riMrH.riJTa6HıierKHH çok ecalıno.riHoe npeüJiojKenHe tamcıımle, tolu cümleııo.fino:

  • 134 Ülkü Çelik Şavk

    ilyavee sıfatfiiP

    ÖI1İIT1İİ

    ııponxBO./iHoe rjıouo yapma

    söz

    negiz

    OT p.ri;ıro.na

    TJiarojı fiilden yapılğan fiil'

    npoMBoanbiM OT rna ro.ua HMIı

    fiilden yapılğan isim

    rıpoH.moiinbiH OT nMenbi

    rnaroJi isimden yapılğan fiil'

    I1POH.1BOUHI.IH OT HMCHbl MMH

    isimden yapılğan isimlipoH:fliouienHe aytılış, telyaf-

    fuzîiporciHomeHHe no rjıoraM

    sözlernin ecalarğabölünüvi

    ııporrroe Bpeıvıa adiy zaman

    ııporrroe npe.£no}KeıiHe adiy

    cümle

    ııpotTope'ine avam halk tili

    ııpore;sı protezanpoıııeyıuıee npeıvıa keçkenzamanri|X)iuei»iiee iıeonpejiejıeınioeip-Miı mürekkep kelecekzamannın dayimilik sekilinvastasız sekilin[)oıııeiiuıee neo'iennünoenpt'Mfi sade keçken zamannınvastalı şekliııpoTHBH're.ribiibiH roio;< karşı

    kuyuv bağlayıcısı

    ııyn. uo.vıyxa ses yo 11

    H CJıOBIı manadaş

    |)iin6op talil'

    pa:iH lakırdı ritmi

    Ka ritorika

    rifma

    cins

    sözler

    saiplikkelişi

    poüiıoH IMLIK ana tili

    |WüCBeiııibie a. bağĉ MaıiTHKa semantikaceMar.HO.nor semasiolog

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 135

    smgarmoıuzm

    «•.HHKona sinkopa

    CHııOHHMHH manadaşlık

    oHHOHHMH'ieocHH ıııanadaş

    sintaktik

    c sintaksis

    c.Ka:»yeMoe haber

    (Ka.ıyeMoe npocroe adiy

    haber

    (Ka^yeMoe cooraBiioe koşma

    (murekkep)haber

    c.K.nonenHe türlenüv

    rjenoneiiHe c.yıueoTBHTe.nbHoro

    ismin türlenüvi

    acoöıca skobka, kavuz

    CK.oponna> tez yazı

    CKpidToe no^neacaiııee logik

    sub'yekt

    fJioijapnbiH c'orraB n.MKa

    luğat terkibi

    cnoBaphlıığat

    rjıonnpb jiBya:iuıiiibiH eki tilli

    luğat

    cnoBapb oünoa:fl,i>ıer.KHH bir

    tilli luğat

    cnoBO söz

    (JK)BOH:iMeHeiiHe söz türlenüvi

    cjıoBoo6pa.{OBaıiHe söz yapuv

    a([)(|>HKC. söz yapıcı affıks(JiOBonpoH:

  • 136 Ülkü Çelik Şavk

    nojmexauıeemürekkep mupteda

    rorrniBHoe aca:ıyeMoe mürek-

    kep haber

    ccKTanHOH mürekkep

    rorrraB cnoBapnbiH söz terkibi

    ooMeraHHe birleşme

    COKM bağlayıcı

    OOKM upeMeHHOH zaman

    bağlayıcısı !

    OOKM KH ki bağlayıcısı

    COKM npoTHBHTejiLHMH karşı

    kuyuv bağlayıcısı

    OOKH paniiejiHTe.rn.iiMH ayıruv

    bağlayıcısı

    COKM yruıoBHUH şart bağla-

    yıcısı

    rnpnaceHHe tüslenüv, türlenüv

    (.npnaceıiHe r.naro.rıa fiil'ler-

    niıî tiislenüvi

    rpaBHeHHe teiîeştirüv

    cpnBnHTeJibHbic nocnenorn

    teıîştirüv mıınasebetçileri

    f:peiniene6HLiH cor.aar.HHH

    orta taiîlay tutukı

    poj orta cins

    stilistikaStil' '

    |w:

  • Kırım Tatarcası Dilbilim ve Dilbilgisi Terimleri 137

    y MeH LUHTe.nbHo-.na rjca TcnbiibiH

    ."HİKJMKf. ohşav-kuçültüv affik-

    si

    ynOÜO6HTCJlLIILIH a(I>(I)HKC

    benzetüv (ohşav) yalğaması

    ynpaaneHHe idare, idare bağı

    ynpaB.naiom.ee CıIOBO idare

    etici söz

    ycHJienııe kuvetlendirme

    ycH.nMTe.nbiiafl MacrHua ku-

    vetlendirici parçalar (derece-

    likler)

    yrjioBHMH şart

    ycnoBHoe HaKJioiieiiHe şart

    meyli

    yrjıoBHoe npeüJioaceııne şart

    cümlesi

    ycrapeBUiHfl CJıOBO eskirgen

    söz

    yrrHaa pe'ib ağıztili

    cevap-tasdik nidası

    yTBepjiHTejibiıoe

    ııpeü.ıoa{cnHe musbet cümle

    flektivtiller

    ıa fonema

    Ka fonetika(|>OHOjıorHa fonologiya(J)opMa forma(j)pa.tfi ibare

    (j>pa :«o.ıorH«ıerKHfi rjıonaph.

    frazeologik luğat

    (|>pn:«3Boe yiapeıme cümle

    urğusı

    xa\ı:«ı laringal' tutuk

    xyiiojKerrBeınibifi IUUK ede-

    biy ti I''1

    "lacTH pe'iH söz çeşitleri•lacraua parça, derecelik•ıacTHUbi BOiipornTe.ni.iiucsual' parçaları (derecelikleri)'lafTHUM BOf:K.riMur;iTejıi)iibio

    nida parçalan (derecelikleri)cr cenge v .

    r.nanıux sozıık

    nevbetleşüvi

    •lepeüOBaıiHe ror.nanıı>ıx tutuk

    nevbetleşüvi

    Ka sızıçıksayı sıfatı

    '[HrjiHTejiblloe ;[po6ıioc kesir

    sayısı

    MHrJTHTe.!Il,H0e

    Ko.riHııe(TTBeıiiioe mikdar sayısı

    MHc.nHre.ni.noe iıopa/iKOBa:

    sıra sayısı

    •iHrjiHTeJTbiioe r.o6npa rerihiıiıie

    topluluk sayısı

    •ıHCııO sayı

    •inen aza

    •!.neiı BTopofrreııeınibiH ekinci

    derece aza

    •inen i'naıııiUH baş aza

    M.neııı>ı iıpeji.noxeıiMa cümle

    azalan

    ııııııeıiOTiibiH ;IB.VK pısırdılı ses

    ııiHimııııie :«fyKH fısıltılı sesler

    lllHllflIHIIH f i s i l t l l l

    ııınpoKHfi rnarıııufı keiı sozıık

  • 138 Ülkü Çelik Şavk

    IIIVM ŞUVUİtl

    ıııyMHMH cornacııuıi şuvultılı

    tutuk

    III

    ııUVıCBOH coniaaiufl sızğıra-vıık tutuklar3

    3KHJ1TMH ekvativ, teneştirüv

    3K.naTW5llbiM IU[M|>HKC: teneş-

    tirüv yalğaması

    3Ki«iTMBiiı.ifi najieac teneştirüv

    kelişi

    entsiklopedik luğat

    3i'HMo.ıiorMii etimologiya

    aUM,\K t i l 'a:ni.iK iieTefl bala ti I i}WbiK acecroB jestler tiliIMUK >KHUOM canlı ti l '

    JUbiKH MCKyarmeiıiıue yapmatiller, sunMy tillerIıMK JiMTepaTypriuH edebiy

    til'H ı ımumiyt i r

    ceMbfi til ' ailesia:{UKOBOH aTJiar, til ' atlasıfra>iK nocpeiiiiHK vastat i l '

    anat i l i