Kršćanska arheologija - Basler

  • View
    356

  • Download
    16

Embed Size (px)

DESCRIPTION

krscanstvo

Text of Kršćanska arheologija - Basler

URO BASLER

KRANSKA ARHEOLOGIJAl i . IZ D A N JE

o kC R K V A N A KAMENU M O STA R 1990.

UMJESTO UVODAStarokranska k u ltu ra je religiozna ku ltu ra u p riva tn o j sferi ljudske svakida njice. Zbog toga samo kranstvo nije bilo prisiljavano na kom prom ise s la i kim in stitu cija m a , to mu je prualo zna tn u prednost u p rido b iva n ju lju d i. Kranska je obrazovanost bila p ris tu pana svakom o vje ku , nasuprot svjetov noj obrazovanosti koja je bila ograniena samo na odabrani sloj drutva. Njegova pisana rije bila je jednostavna, ali d u b o kog znaenja; je z ik je b io narodni, ali znakovit, a u m jetn o st neposredna ali su gestivna. Za dananje ljude rano kranstvo je jo uvijek starina vrijedna potovanja, venerabtlfs a n tiq u ita s , slina b is tro j vodi izvora, nezamuenoj kasnijim prito ka m a . isto n o kranstvo je u svom razvoju vre menom pojaavalo h ije ra ti k i karakter, ali je zadralo p rim a rn u nauku Otaca, svjee legende o m uenicim a i puni a u to rite t prvih sedam ekum enskih koncila^ Za padno kranstvo b ilo je, n a p ro tiv, iz lo eno b u rn im prekretnicam a. U njemu je po zavretku a n tik e dolo, istina, do umanjenja ope obrazovanosti, ali je G r gur V e lik i s potovanjem i ponosom is ti cao v e li in u rim ske p ro lo sti, svjestan da je Carstvo zauvijek pro p a lo , ali su se latin ita s i rom anitas sauvale kao tra jn o nasljedstvo novim narodim a. Raanje srednjega vijeka na Zapadu b ilo je teak proces, ali su mu plo d o vi b i li iv o tn iji nego kod krana na Istoku. Grgur V e lik i je osamostalio C rkvu, jedna ko u odnosu na Carstvo kao i barbarske narode k o ji su, prihvaajui kranstvo, d o bivali u zalog k u ltu rn u batinu an tike . Crkva, koja se u K on sta n tin ovo doba na la u tje sko b i da zajedno s u m iru im Car stvom i sama bude pregaena, spretno se oslobodila laikog tu to rs tv a pa pola vla stitim putem , d a ru ju i sirovim ali svje im i k u ltu ro m oskudnim narodim a sve blago svoje bogate riznice: k u ltiv ira n i je z ik i pism o, literarna djela visokog d o m e ta, uzore svojih m uenika i produhovljen ne obrede svoje velianstvene litu rg ije , a 1 uz sve to jo i a n ti k u m ud ro st, rim ski pojam reda, rim ske zakone, neoplatoniku m istiku i egipatsku askezu. Sve je to prenoeno pro p o vije d im a i sakramenta ln o m sim b o liko m d u b o k o u sr lju d i k o ji sa druge strane nisu m ogli neto s li no p rim iti, p o je bila najsjajnija misija kranstva u procesu stvaranja Evrope.

7

Politike i kulturne prilike na tlu rimske provincije D alm acije u doba ranog kranstva

A . R AN O CAR SKO D O BA Ratni po h od i Rim ljana p ro tiv Ilira re z u ltira li su u drugoj p o lo vin i posljednjeg stoljea a. Chr. n. n jih o vo m d e fin itiv n o m prisutnou na jadranskoj obali i d o n jo j Neretvi. U unutranjost zem lje o n i e p ro d rije ti te k za vladavine Oktavijana Augusta (27. god. a. Chr. n. 14. god. p. Chr. n.). T o su b ili p rije svih k o lo n is ti k o ji su pod zatitom vojske nosili u svijet c iviliza ciju rim skog tip a . Dvojica takvih kolonista, Gaj Papije Celso i Gaj Papije Kanus, dali su uklesati u kamen prvi pisa ni spom enik na tlu Hercegovine, onaj u dst Augustova ponovnog osvojenja S ici lije 36. god. a. Chr. n., k o ji je o tk riv e n u Tasoviim a kod apljine. Od vremena Augusta i T ibe rija rimska civiliza cija p ro dire na iro kom fro n tu prema u n u tra njosti. Ishodita tih utjecaja su Narona, Salona i Siscija koja je mnogo ranije nego se o b in o m isli postala uporite rim skih legija i trgovaca. R im lja n i donose Ilirim a relativno zna tan p rivredni napredak, istina ne to lik i kakav je bio u nekim drugim p ro vin cija ma. Rudarstvo i m etalurgija ine tada, m oda, glavninu privrednog prosperiteta zemlje. Na pogodnim prostorim a razvija se poljoprivreda uz upotrebu novih te h n i k ih pomagala i novih k u ltu ra , ali njeni kapaciteti ipak nee b iti vei od k o liin a to ih je konzum irala sama provincija. Glavni razlog ovoga skrom nog napretka mogla je b iti nepovjerljivost, pa i anta gonizam Rim ljana prema Ilirim a i Pano-

nim a. Domae stanovnitvo u in ilo je, naime, u samom p o e tku nove ere k a p i ta ln u pogreku na p o liti k o m p o lju . U asu kada je Rim nezadrivo uvrivao svoju vlast na k o n tin e n tu , Panoni, a vje rojatn o i sjeverni d io Ilira , p o b u n ili su se p ro tiv te vlasti god. 6. p. Chr. n., i to u vrijem e kada su ih R im ljani sm atrali ve svojim saveznicima. R im lja n i im to nevjerstvo nisu nikada o p ro s tili, pa e to b i t i razlog to su Panonija i Dalm acija d o i vjele manje fa vo rizira n i razvoj od onoga to je b io pruen G aliji ili A fr ic i. O dluka rim ske uprave da kod Ilira uve de plemenski c iv ite t bio je lo potez za budunost. Narodu se takva od lu ka u p r vi tre n u ta k mogla i in iti pogodnom , ali su se u buduem vremenu pokazale sve njezine nedae. Bio je to nonsens u d ra vi u k o jo j je graanstvo m un icipija i k o lonija b ilo nosilac p o liti k e m isli i sveu kupne civilne a ktivn o sti. Z ato je trib a ln i c iv ite t lju d i u p ro v in c iji D alm aciji, a moda i u dije lo vim a Panonije, sputavao stanovnike u uske granice m alih zajedni ca. L ju d i su, prema to m e , b ili te k re la tiv no slobodni, u nutar vlastitog plemena, d o k je preko tih granica n jih o v status bio dubiozan. Organizacija takvog tip a nije pogodovala razvoju m un icipija k o ji zato nisu b ili ni b ro jn i, ni znaajni, iako su ve zbog prisustva stranih ko lonista oni ondje m orali p o stojati. Plemenske orga nizacije sputavale su razvoj osjeaja rim skog civite ta a po to m e i svijest o p ripa d nosti ekum eni carstva. Plemena su sve do u o dm aklo II stoljee bila upravljana

9

na m o n a rh ik i nain, preko princepsa, zbog ega su p o je d in ci, su protno o b i a ji ma vremena, b ili p ra k ti n o isklju e n i iz javnog ivota. in i se da se u zaleu p ro vin cije Dal macije podiu spom enici o biljeeni o b li cim a a n tike samo d o te mjere k o lik o je to b ilo p o tre b n o za vanjsku prezentaciju prisustva rim ske vlasti. Svako m jesto m o ralo je ta k o im a ti svoj fo ru m , zgradu o p inske k u rije , svetite dravnih bogova i javno ku p a tilo no sve to je b ilo vie noeno od doseljenog ivlja i veterana, a manje od dom orodaca. Domai lju d i privo e n i su rim sko j k u l tu ri najveim d ije lo m slubom u vojsci. A li, to se o b i n o dogaalo negdje u p o g raninim provincijam a carstva, pa im je prualo te k k rn ju predodbu o rim skom nainu ivo ta , dakle i jednostrane nazo re o u m jetn o sti. O no to b i se u rim sko j um jetn o sti m o glo sm atrati tip i n im , to je, p rije svega a rh ite ktu ra s pripadajuom p rim ije n je nom um jetnou: z id n im slikarstvom , m ozaicim a i s k u lp tu ro m vezanom uz gra evine. A rh ite k tu ra je) naime, zbog svo je nepom inosti m nogo vie vezana za tlo nego slike i k ip o v i, vaze i n a k it. Ona se stvara s ta ti n o , na tlu s kojega je nije vie mogue p o m ic a ti. A k o su, dakle, u Rim ili nekamo u G aliju i H ispaniju d o voeni klesari iz Helade ili Male A z ije , on i su svoju vjetinu prilagoavali p o tre bama sredine za k o ju su ra d ili, dakle, u ko n kre tn o m sluaju p o d izali su graevi ne kon cip ira n e na rim s k i ili galski nain, m akar su ih u p o jedinostim a ukraavali stupovim a i friz o v im a prema uzoru d one senom iz svoje dom ovine. Za rim sku sakralnu um jetn o st tip i a n je hram na visokom p o s to lju , stilo b a tu , na kojem u je poivala cella. Prema n je govom p ro e lju vo d ile su stepenice o d mjerene za ovjeka. Tom e n a p ro tiv g r k i su hram ovi za htijevali slobodan p ro sto r k o jim su a u ta rh i n o vladali, poloeni na visokom trostepenom p o stolju , krepidom i, uz k o ju se o vje k mogao teko uzvera ti. G rki hram se zato mogao s nepro

m ijenjenom igrom stupova p ro m a tra ti sa svih strana, d o k je rim ski bio udeen sa mo sa fasade. Njegove bone strane b ile su daleko skrom n ije ob liko va n e, a stra n ji d io in io je skoro p o tp u n o zanema ren zid. R im ski hram uklapa se u p ro sto r oko sebe, pa ako je p o tre b n o , on e b iti p o stavljen i na sasvim podreenom m jestu, u k o lik o b i to nalagali urbanistiko-estetski razlozi. Taj p rin c ip je grad R im , pa i evropski zapad, zadrao sve do naih dana. Osnovna koncepcija rim skog hrama, shvaenog kao stanite bogova, odraava se i u p ro fa n o j, stambenoj a rh ite k tu ri. Za razliku od grke kue koja se bez o d re enog sistema o k u p lja u zatvorenom kva d ra tu o ko sredinjeg pe ristilno g prostora, rimska kua razvija se na osovini to ju in i potez od ulaznih vrata preko vestibula i a trija d o ta b lin u m a . Sve druge k om binacije su te k varijanta ovog ka nona. A m fite a ta r je ta ko e r tip i n o rimska a rhitektonska tvorevina, a teatar, inae kao in stitu cija razraen u g r k o m svije tu , d o b io je na rim skom tlu novo u o b li enje: njegovo gledalite cavea, pove zuje se u istoj visini sa zgradom scene. To je jedinstvena graevina, podignuta na ravnom ze m ljitu , ije p o lu k ru n o stepenasto gledalite poiva na sistemu stupo va i arkada kroz koje se prila zi u zgradu. Na m jestu o krugle orhestre kod Grka, p ro sto r pred scenom u rim skom teatru b io je polukruan i koriten kao o tm je n i d io gledalita. U strojstvo a rh ite k to n s k ih elemenata grke i rim ske ;antike4doputa!o je svo jo m racionalnou s kla d n o st u noenjutereta stupova i greda, a to je postignuto posebnim , m od u la rn im sistemom mjera od k o jih je d o n ji,p o lu m je r stupa graevi ne b io norm ativan za sve druge p o je d i nosti. A rh ite k tu ra se zato ne m oe zam i s liti bez ovog ustrojstva u kojem s e i? najraznovrsnijih elemenata, potivanjem m odula kao kanona, m ogu stvarati i:;jko m p lic ira n ije ko m binacije. R-imskasaSti-

SI. 1 . Veliko terasasto svetite n a brijegu povie Posukog Graca, I stolj.