Kulturowe i psychologiczne koncepcje samouszkodzeń s647... · Kulturowe i psychologiczne koncepcje…

  • Published on
    27-Feb-2019

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

<p>Psychiatria Polska2008, tom XLII, numer 5</p> <p>strony 647657</p> <p>Kulturowe i psychologiczne koncepcje samouszkodze</p> <p>Culture and psychological concepts of self-harm</p> <p>Cezary echowski , Irena Namysowska</p> <p>Klinika Psychiatrii Dzieci i Modziey IPiN w Warszawie Kierownik: prof. dr hab. n. med. I. Namysowska</p> <p>Summary</p> <p>The paper reveals cultural and psychological concepts of self-harm. The authors tried to describe many, particular functions attached to self-mutilation activity, specially so-called normal and pathological functions. In the authors views there are no firm limits between these to the kinds of self-harm, because so-called normal functions frequently co-occur with pathological ones. From a therapeutic perspective its beneficial to attempt to understand the subjective meaning of self-injury, what are the pathological and normal functions, how self-mutilations mirror the actual situation and history of the patients development, what is the cultural context. In therapeutic intervention, the subjective attitude of the physician / psychiatrist / therapist is crucial, especially in the context of limiting negative aspects of coutertransference. These negative aspects can disturb the contact with patients by a high level of feelings of inefficacy, anger, withdrawal, intrusive interpretations, rejecting patients or limiting effective forms of interventions. The authors of the paper describe some aspects of self-injury such as tattooing, piercing, communication functions, role of traumatic experiences, psychoanalytical and cultural views. </p> <p>Sowa klucze: samouszkodzenia, kultura, psychologia Key words: self-harm, culture, psychology</p> <p>Kulturowe koncepcje samouszkodzenia</p> <p>Samouszkodzenie, ktre definiujemy jako celowe zadawanie blu i/lub ran swojemu ciau, pozbawione jednak intencji samobjczych, budzi wstyd, a nawet odraz, zarwno w osobach go dokonujcych, jak i w ich otoczeniu, i jest powodem bardzo silnych reakcji przeciwprzeniesieniowych u personelu zajmujcego si tymi osobami. </p> <p>Mimo e jestemy przyzwyczajeni do rnych form zrytualizowanego zabijania, ktre zdarza si na wojnie, cho nie tylko, ogldamy je na filmach lub po prostu w wie-czornych wiadomociach, to ofiary agresji i przemocy ze strony innych maj znacznie wiksz szans na empatyczne zrozumienie i pomoc ni ofiary samouszkodze. Z ich </p> <p>Cezary echowski, Irena Namysowska648</p> <p>dziaaniem przeciw sobie nie chcemy si konfrontowa, osoby te spotykaj si wic czsto z lekcewaeniem, niechci, poczuciem, e personel leczcy traci czas przezna-czony na pomoc bardziej chorym pacjentom. Dzieje si tak gwnie z dwch powodw: po pierwsze, widok ran zadanych samemu sobie konfrontuje nas z agresywnymi, gwatownymi i destrukcyjnym siami, ktre wolimy pozostawi niewiadomymi; po drugie, autoagresja budzi w nas uczucie bezradnoci, zwaszcza wobec jej przewleko-ci i niepoddawania si interwencjom terapeutycznym. By moe decyduje to o tym, e samouszkodzenia dokonywane s po kryjomu, a ich ofiary niezwykle rzadko szukaj pomocy. Jednak rosnce w ostatnich latach zainteresowania samouszkodzeniami, za-rwno profesjonalistw jak i opinii publicznej, znajdujce swoje odbicie na stronach Internetu, ma szanse zmieni t sytuacj i spowodowa, e coraz wicej osb odway si szuka pomocy i bdzie w stanie j znajdowa. </p> <p>Czsto samouszkodze oceniana jest na 4% populacji oglnej i 21% populacji klinicznej [1, 2], a zachorowalno w skali roku na 1% [3, 4]. Wszyscy s zgodni co do tego, e liczba osb dokonujcych samouszkodze ronie, zarwno w populacji nie leczonych osb, jak i w populacji klinicznej. Potwierdzaj to badania Gmitrowicz i wsp. [5] w Polsce, dotyczce liczby samouszkodze na oddziaach modzieowych. </p> <p>Mimo jasnej definicji zrozumienie fenomenu samouszkodze nie jest proste i mo-liwe bez spojrzenia na z perspektywy kulturowej powstaje bowiem zasadnicze pytanie, czy samouszkodzenie jest tylko patologi [6, 7]. </p> <p>Cierpienie i znoszenie blu fizycznego zawsze miao olbrzymi warto. Towa-rzyszy najwaniejszemu procesowi, jakim s narodziny nowego czowieka. W sta-roytnoci znane byo i traktowane jako pospolita forma kary, ale rwnoczenie miao zapobiega rnym nieszczciom, takim jak klska suszy, godu czy wojny. Szaman musia umie znosi bl fizyczny, czsto zadawany sobie samemu, byo to warunkiem uzyskania statusu uzdrowiciela. Krew i kolor czerwony s czsto czone ze witoci. W symbolice Indian, i nie tylko, czerwone barwy s kolorem boga Soca, a rytualne tace plemienia Lakota, ktrych najwaniejsz czci jest dokonanie samouszkodze, odbywaj si w czasie zachodu soca, przybierajcego czerwon barw. Rwnie czerwone barwy dominuj w wielu rytuaach, np. pogrze-bowych, w ktrych zadawanie sobie samemu ran symbolizuje mistyczne poczenie ze zmarym. Z kolei krew miesiczkowa postrzegana jest jako symbol seksualnoci, ale rwnoczenie oczyszczania i witoci. W niektrych kulturach, np. pd. Pacyfi-ku, mczyni bior udzia w rytuaach symbolizujcych krwawienie miesiczkowe. W wielu innych rytuaach krew jest take symbolem oczyszczenia, np. upuszczanie krwi majce na celu pozbycie si choroby. Pliniusz pisa o piciu krwi gladiatorw dla zapobieenia padaczce oraz dokonywaniu trepanacji czaszki dla uwolnienia duszy od zych demonw. Krew upuszczano w celach leczniczych jeszcze do niedawna. Antro-polodzy zidentyfikowali bardzo wiele form leczenia polegajcych na uszkodzeniach ciaa, zarwno przez uzdrowicieli, jak i przez samych chorych. Praktyki biczowania istniej do chwili obecnej, take w Europie. </p> <p>Wedug Girarda [8] znaczenie ofiary skadanej poprzez samouszkodzenie jest oparte na koncepcji, e agresja kontrolowana i planowana jest potrzebna po to, aby zapobiega agresji na wiksza skal. Ofiara, jak jest samouszkodzenie, jest wic </p> <p>649Kulturowe i psychologiczne koncepcje samouszkodze</p> <p>specjaln form agresji usankcjonowan przez spoeczestwo i kontrolowan poprzez rytualizacj i symbolizacj. </p> <p>Modyfikacja wasnego ciaa, bdca form samouszkodzenia, ma take znaczenie takie, jak nadawanie i podkrelanie statusu [9]. Przynaleno spoeczna w rnych kulturach zaznaczana bya i podkrelana poprzez rne formy samouszkodzenia, oka-leczone ciao byo te symbolem pikna. Ciao stawao si zarwno aktywnym pod-miotem, jak i biernym odbiorc oraz odbiciem wartoci i norm kulturowych. Najlepiej wiadczy o tym ewolucja rnych form samouszkodze w zdobieniu ciaa. Skra jest traktowana jako medium ekspresji, jako swoisty krajobraz do wypenienia. </p> <p>Tatuae we wczeniejszych kulturach okrelay status spoeczny, a take zwizane byy z rytuaami przejcia, zwaszcza w doroso. Ozdobione ciao w rny sposb miao zwiksza swoj atrakcyjno seksualn i estetyczn. Take we wspczesnej kulturze nie brak przykadw, kiedy samouszkodzenie dokonywane jest w subie sztuki przez artystw, zwaszcza w sztuce typu performance, w ktrej publicznie zadaj sobie oni bl, negujc rwnoczenie jego masochistyczne i religijne aspekty. Wspczesne tatuae, przekuwanie uszu i innych okolic ciaa to take samouszko-dzenia, dokonywane najczciej dla podkrelenia udziau w specyficznej subkulturze. To zjawisko, pocztkowo marginalizowane, zostao powszechnie zaakceptowane w ostatnich latach i stao si normalnym ozdabianiem ciaa, nie rnicym si od innych podobnych praktyk. </p> <p>Tak wic samouszkodzenie ciaa moe wyraa pewne kulturowe lub estetyczne wartoci. Niektre takie praktyki mog by traktowane jako dewiacyjne, ale nie jako patologiczne, poniewa w pewien sposb s znaczce dla spoeczestwa lub pewnej jego czci. Powstaje wic pytanie: kiedy samouszkodzenie staje si patologi? Favazza [3, 4], jeden z najbardziej znanych autorw zajmujcych si problemem samouszko-dze, prbuje da odpowied na to pytanie, dzielc samouszkodzenia na normalne, czyli kulturowo usankcjonowane i znaczce, oraz na dewiacyjne, patologiczne. Ten drugi typ samouszkodzenia jest aktem zindywidualizowanym, idiosynkratycznym w stosunku do kultury, brak mu wartoci estetycznych oraz znaczcej spoecznie rytualizacji. Granice pomidzy normalnym a patologicznym samouszkodzeniem s pynne i mamy do czynienia z kontinuum. Mimo tego do jasnego zrnicowania niektrzy zastanawiaj si jednak, czy susznie samouszkodzenie zostao zaklasyfi-kowane do patologii i czy nie dokonao si to na skutek arbitralnych i dyskryminacyj-nych podziaw na to, co normalne, a co dysfunkcyjne, zwaszcza e wiele mniej lub bardziej estetycznych form modyfikacji ciaa przesuno si z marginesu spoecznego do gwnego nurtu kultury i mody. </p> <p>Psychologiczne koncepcje samouszkodze</p> <p>Perspektywa psychoanalityczna</p> <p>Pierwsze prace psychoanalityczne interpretoway samouszkodzenia w kontekcie agresywnych i erotycznych de zwizanych z masochizmem, ktry wiza si z gratyfikacj seksualn. Autoagresja bya obron przed poczuciami winy zwizany-</p> <p>Cezary echowski, Irena Namysowska650</p> <p>mi z fantazjami edypalnymi, a rwnoczenie kar za nie. Freud [10] zawar te teorie w swoich pierwszych esejach na temat seksualnoci, a nastpnie zmodyfikowa je w pniejszych pracach [11]. Prace na temat samouszkodze w literaturze psycho-analitycznej opieray si na teorii zwizku z obiektem i stanowiy prb zrozumienia autoagresji jako obrony przed agresj wobec osoby znaczcej, a nastpnie powizania samouszkodzenia z trudnociami w separacji i indywiduacji [12]. Rany, krew i bli-zny, ktre s rezultatem samouszkodze, mog by traktowane jako swoiste obiekty przejciowe. Nabieraj one specyficznego znaczenia, podobnie jak krew w rytualnych ofiarach, maj take funkcj ochronn. Ten aspekt rytualnego zadawania ran, obrzezania i inicjacji rozwin w swoich pracach Bruno Bettelheim [13]. Twierdzi, i obrzezanie mona rozpatrywa w kontekcie rytuaw podnociowych. Jest ono, jego zdaniem, symboliczn akceptacj roli seksualnej, jak spoeczno przypisuje danej pci, do-wiedzeniem dojrzaoci oraz uznaniem przeciwiestw biologicznych obu pci, przy jednoczesnym uznaniu osobistej poliwalencji. </p> <p>Inny aspekt samookalecze analizuje w swoim artykule Kafka [14]. Przedstawia przypadek dziewczyny opisujcej krew wypywajc z ran jako koc bezpieczestwa. Blizny z kolei staj si jej drug skr, ktra w pewnym sensie daje uczucie ochrony s jak medale wiadczce jednoczenie o cierpieniu, walce i heroizmie. Poranione ciao staje si ywym triumfem nad cierpieniem. Inni psychoanalitycy rwnie podkrelaj rol skry, ktra jest pierwotnym kontenerem ciaa i przey, i stanowi barier miedzy ja a wiatem [15]. To, czy ciao bdzie czuo si dobrze, czy te le, zaley wedug nich od pierwszych dowiadcze dotyku przez opiekunk. W tym kontekcie Bick mwi o adhezyjnej identyfikacji [16]. Sdzi wic mona, e dla wielu pacjentw samouszkodzenie koczy epizod depersonalizacji i zapobiega dalszej fragmentaryzacji psychiki. Widok krwi na powierzchni skry daje uczucie ulgi, przywoujc ochronn, kontenerujc funkcj skry dla ciaa, upewniajc o wasnej egzystencji. Self, ktre jest obiektem samouszkodzenia, musi przetrwa. </p> <p>Samookaleczenia a charakter masochistyczny</p> <p>Craig Piers [17] w swoim artykule pt. Samouszkodzenie. Masochizm i sztywno charakteru podkrela znaczenie powizania sztywnoci charakterologicznej z ma-sochizmem w formowaniu si objaww samouszkodzenia. Wyodrbnia cztery typy funkcjonowania masochistycznego przebiegajce z samouszkodzeniami. </p> <p>Pierwszy z typw okrela jako nietolerowanie samego siebie (intolerance of self). Pacjenci przejawiajcy ten typ funkcjonowania charakteryzuj si intensywn i uogl-nion odraz do samych siebie. Samookaleczenia s dla nich rodzajem transformowania i neutralizowania poczucia wstydu, niszoci, i pomagaj im w regulowaniu wasnego negatywnego wizerunku, paradoksalnie poprawiajc samoocen. Poprzez samookale-czenia odczuwaj oni, i s poza bolesnymi atakami innych, przeywaj rodzaj poczucia wyszoci i maj moliwo wyraenia zoci w protecie wobec wiata. </p> <p>Drugi sposb funkcjonowania okrelany jest jako idealizacja z wyolbrzymion rnic ja inni, i czsto czy si z wczeniej opisanym nieakceptowaniem siebie. Pacjenci przejawiajcy ten typ funkcjonowania szybko i intensywnie przywizuj </p> <p>651Kulturowe i psychologiczne koncepcje samouszkodze</p> <p>si do terapeuty. W trakcie terapii odczuwaj jednak nasilajc si polaryzacj ja terapeuta, idealizujc terapeut przeywaj silne poczucie niszoci. Prowadzi to do wzmocnienia niewiadomych wrogich uczu wobec terapeuty i przeywania go jako osoby ograniczonej i pretensjonalnej. Samouszkodzenia s wyrazem przeciwdziaania zoci i wysikiem komunikowania niewypowiedzianych uczu. </p> <p>Kolejny typ funkcjonowania masochistycznego okrelany jest przez Piersa jako pragnienie niewraliwoci (the wish for invulnerability) i dotyczy pacjentw, doko-nujcych samouszkodze w nastpstwie takich dowiadcze, jak bycie poruszonym, doknitym lub pozostawanie w prawdziwym zwizku z drug osob. Wyej wymienio-ne sytuacje stymuluj ich pasywne pragnienia i tsknoty, ktre przeywaj jako utrat kontroli. Samookaleczenie za pomaga im odzyska poczucie kontroli i kierowania sob, poprzez opanowanie egodystonicznych stanw emocjonalnych oraz narzucenie sobie poczucia niewraliwoci i dyscypliny. </p> <p>Ostatni, czwarty z typw masochizmu, opisanych przez Piersa, to podtrzymywane i samopodtrzymujce si poczucie krzywdy (the sustained and self-systining grievance). Pacjenci z tym typem masochizmu wydaj si niepocieszeni, skonni do zagbiania si w sobie, irytacji i rozdrapywania starych ran. Samookaleczanie jest wyrazem ich oglnego funkcjonowania lub sposobu istnienia (way of being). </p> <p>Charakterystyka przedstawiona przez Piersa nie jest zdaniem autora ostateczna i zamknita. Jej celem jest uwzgldnienie potrzeby badania stanw emocjonalnych pacjenta, stojcych za aktami samookalecze. Akty te s wyrazem przeciwdziaania trudnym do zniesienia emocjom i w tym sensie mog by naturalnym wyrazem samo-regulacyjnych aspektw funkcjonowania dynamicznego ukadu psychicznego. </p> <p>Tatuae i piercing (kolczykowanie) w adolescencji</p> <p>Nieco odmienne motywy i treci psychiczne przejawiaj si w zrytualizowanych i kulturowo akceptowanych formach samookalecze, jakimi s tatuae i kolczykowa-nie (tzw. piercing). Debra S. Rosenblum i wsp. [18] przedstawiaj psychoanalityczn interpretacj tego rodzaju samookalecze dokonywanych przez modzie. Zauwaaj, e tatuowanie i kolczykowanie si jest na og demonizowane w literaturze medycznej i psychologicznej, podczas gdy w niektrych krgach modziey jest tak powszechne, jak noszenie dinsw, zwyczajnych kolczykw czy makijau. Takie wycznie nega-tywne traktowanie tych zjawisk odzwierciedla postaw obronn, dystansujc si, i jest sposobem radzenia sobie z wasnymi, silnymi emocjami. Emocje te zdaniem tych autorw s pomieszaniem szacunku, odrazy i zachwytu, co jest trudne do uwiado-mienia w momencie ich dowiadczania. Odporno na nie i gotowo do zrozumienia potrzeby tatuowania si u modziey jest, wedug nich, otwarciem drogi do kontaktu z pacjentem i porozumiewania si z nim w jego jzyku. Ten jzyk to niejako jzyk powierzchni skry. </p> <p>Autorzy zauwaaj, e tatuae pojawiaj si na granicy zewntrznego z we-wntrznym, odrniaj modego czowieka nie tylko od rodziny, ale i wikszoci rwienikw. Przez to buduj te granic wok rozproszonego poczucia wasnego ja. W okresie kryzysu adolescencji mog stawa si szybko dostpnym rodkiem </p> <p>Cezary echowski, Irena Namysowska6...</p>

Recommended

View more >