of 27 /27
Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΛΛΟΥ Die Bedeutung des Phallus LA SIGNIFICATION DU PHALLUS Die Bedeutung des Phallus Ζακ ΛΑΚΑΝ Το παρόν έντυπο προορίζεται για αποκλειστική χρήση των μελών των Φόρουμ του λακανικού Πεδίου Document interne aux Forums du Champ Lacanien et déstiné à ses membres

La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

  • Upload
    others

  • View
    17

  • Download
    0

Embed Size (px)

Citation preview

Page 1: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΛΛΟΥ

Die Bedeutung des Phallus

LA SIGNIFICATION DU PHALLUS

Die Bedeutung des Phallus

Ζακ ΛΑΚΑΝ

Το  παρόν  έντυπο  προορίζεται  για  αποκλειστική  χρήση  των  μελών  των  Φόρουμ  του  λακανικού  Πεδίου  

Document interne aux Forums du Champ Lacanien et

déstiné à ses membres

Page 2: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,
Page 3: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

3

Jacques Lacan �

LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS

Écrits, pp. 685-695,

Éditions du Seuil, 1966, Paris

Ζακ Λακάν

� Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΛΛΟΥ DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS

Γραπτά, σελ. 685-695,

Εκδόσεις Seuil, 1966, Paris

Page 4: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

4

Page 5: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

5

 

 

Η  μετάφραση  του  κειμένου  αυτού  πραγματοποιήθηκε  στο  πλαίσιο  της  Σχολής  Ψυχανάλυσης  των  Φόρουμ  του  Λακανικού  Πεδίου  Γαλλίας  από  

τους  Καλλιόπη  ΚΟΥΚΟΥΛΑΚΗ  και  Νίκο  ΖΟΡΜΠΑ.  

Ευχαριστούμε  θερμά  όλους  όσους  μας  βοήθησαν  με  τις  παρατηρήσεις  και  τις  αναγνώσεις  τους  στη  σύνταξη  της  τελικής  μορφής  του  ελληνικού  

κειμένου.  

 

 

 

 

 

La  présente  traduction  a  été  effectuée  dans  le  cadre  de  l’École  de  Psychanalyse  des  Forums  du  Champ  Lacanien  –  France    

par  Calliopé  KOUKOULAKIS  et  Nicolas  ZORBAS.  

Nous  remercions  tous  ceux  qui  nous  ont  permis,  avec  leurs  observations,  leurs  suggestions  et  leur  deuxième  lecture,  l’amélioration  de  la  forme  

finale  du  texte  grec.  

           

Page 6: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

6

   

Page 7: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

7

Η  Σημασία  του  Φαλλού  

Die  Bedeutung  des  Phallus  

 (1958)                    

La  Signification  du  Phallus  

Die  Bedeutung  des  Phallus  

(1958)          

Page 8: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

LA SIGNIFICATION DU PHALLUS

8

LA  SIGNIFICATION  DU  PHALLUS  DIE  BEDEUTUNG  DES  PHALLUS  

       

Nous  donnons  ici  sans  modification  de  texte  la  conférence  que  nous  avons  prononcée  en  allemand  le  9  mai  1958  à  l’Institut  Max-­‐Planck  de  Munich  où  le  professeur  Paul  Matussek  nous  avait  invité  à  parler.  

On   y   mesurera,   à   condition   d’avoir   quelques   repères   sur   les   modes  mentaux   régissant   des   milieux   pas   autrement   inavertis   à   l’époque,   la   façon  dont  les  termes  que  nous  étions  le  premier  à  avoir  extraits  de  Freud,  «  l’autre  scène  »  pour  en  prendre  un  ici  cité,  pouvaient  y  résonner.  

Si   l’après-­‐coup   (Nachtrag),   pour   reprendre   un   autre   de   ces   termes   du  domaine  du  bel  esprit  où  ils  courent  maintenant,  rend  cet  effort  impraticable,  qu’on  l’apprenne  :  ils  y  étaient  inouïs.  

           

On  sait  que  le  complexe  de  castration  inconscient  a  une  fonction  de  nœud  :  1°  dans  la  structuration  dynamique  des  symptômes  au  sens  analytique  du  terme,  nous  

voulons  dire  de  ce  qui  est  analysable  dans  les  névroses,  les  perversions  et  les  psychoses  ;  2°dans  une  régulation  du  développement  qui  donne  sa  ratio  à  ce  premier  rôle  :  à  savoir  

l’installation   dans   le   sujet   d’une  position   inconsciente   sans   laquelle   il   ne   saurait   s’identifier   au  type   idéal  de  son  sexe,  et  même  répondre  sans  de  graves  aléas  aux  besoins  de  son  partenaire  dans  la  relation  sexuelle,  voire  accueillir  avec  justesse  ceux  de  l’enfant  qui  s’y  procrée.  

Il   y   a   là   une   antinomie   interne   à   l’assomption   par   l’homme   (Mensch)   de   son   sexe  :  pourquoi   doit-­‐il   n’en   assumer   les   attributs   qu’à   travers   une  menace,   voire   sous   l’aspect   d’une  privation  ?   On   sait   que   Freud,   dans   La   malaise   de   la   civilisation,   a   été   jusqu’à   suggérer   un  dérangement  non  pas  contingent,  mais  essentiel  de  la  sexualité  humaine  et  qu’un  de  ses  derniers  articles  porte  sur   l’irréductibilité  à   toute  analyse   finie   (endliche),  des  séquelles  qui   résultent  du  complexe  de  castration  dans  l’inconscient  masculin,  du  penisneid  dans  l’inconscient  de  la  femme.    

 

Page 9: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΛΛΟΥ

9

Η  σημασία  του  φαλλού    Die  Bedeutung  des  Phallus    

   

Παραθέτουμε   εδώ,   αμετάβλητο,   το   κείμενο   της   διάλεξης   που   είχαμε  παρουσιάσει  στα  γερμανικά  την  9η  Μαΐου  1958  στο  Ινστιτούτο  Μαρξ  Πλανκ  του  Μονάχου   όπου   μάς   είχε   προσκαλέσει   ο   Καθηγητής   Πολ   Μάτουσεκ   [Paul  Matussek]  για  να  μιλήσουμε.    Μπορεί  κανείς  να  αξιολογήσει   τον   ιδιαίτερο  απόηχο  που  προσέλαβαν  οι  όροι  του   Φρόυντ   τους   οποίους   εμείς   πρώτοι   αναδείξαμε   (χαρακτηριστικό  παράδειγμα   αποτελεί   «η   άλλη   σκηνή»),   με   την   προϋπόθεση   βέβαια   να   έχει  κανείς  εξοικειωθεί  κατά  κάποιον  τρόπο  με  τους  τρόπους  σκέψης  που  δέσποζαν  εκείνη   την   εποχή   στους   κύκλους   που   κατά   τα   άλλα   δεν   ήταν   άσχετοι   με   το  αντικείμενο.  Αν   το   εκ   των  υστέρων   (Nachtrag),   για   να   χρησιμοποιήσουμε  άλλον   έναν  από  εκείνους   τους   όρους   από   το   πεδίο   του   πνεύματος   όπου   σήμερα   πια  χρησιμοποιούνται  κατά  κόρον,  καθιστά  την  προσπάθεια  αυτή  αδύνατη,  μάθετέ  το  λοιπόν:  οι  όροι  αυτοί  ήταν  τότε  ανήκουστοι.  

   Γνωρίζουμε  ότι  το  ασυνείδητο  σύμπλεγμα  του  ευνουχισμού  έχει  κομβική  λειτουργία:  Πρώτον,  στη  δυναμική  δόμηση  των  συμπτωμάτων  με  την  αναλυτική  έννοια  του  όρου,  και  εννοώ  εδώ  ό,τι  μπορεί  να  αναλυθεί  στις  νευρώσεις,  τις  διαστροφές  και  τις  ψυχώσεις.    Δεύτερον,  σε  μια  ρύθμιση  της  ανάπτυξης  που  αποδίδει  στον  εξής  πρώτο  ρόλο  το  μέρος  που  του  αναλογεί:   δηλαδή   την   εγκαθίδρυση   στο   υποκείμενο   μια   ασυνείδητης   τοποθέτησης   δίχως   την  οποία   δεν   θα   μπορούσε   να   ταυτιστεί   με   τον   ιδανικό   τύπο   του   φύλου   του,   ούτε   καν   να  απαντήσει   χωρίς   σοβαρότατες,   απρόοπτες   συνέπειες   στις   ανάγκες   του   παρτενέρ   του   στη  σεξουαλική   σχέση,   και   μάλιστα   ούτε   και   να   υποδεχθεί   με   αρτιότητα   τις   ανάγκες   του   παιδιού  που  γεννιέται  από  την  εν  λόγω  σχέση.    Εδώ   υπάρχει   μια   εσωτερική   αντινομία   που   σχετίζεται   με   το   πώς   ο   άνθρωπος   (Mensch)  επωμίζεται  το  φύλο  του:  γιατί  άραγε  οφείλει  να  επωμιστεί  τα  γνωρίσματα  του  φύλου  του  μόνο  μέσω   μίας   απειλής,   ή   και   ακόμη   υπό   τη   μορφή   στέρησης;   Γνωρίζουμε   ότι   ο   Φρόυντ   στη  «Δυσφορία  του  πολιτισμού1»  έφτασε  σε  σημείο  να  προτείνει  ότι  υπάρχει  μια  διαταραχή  η  οποία  δεν  είναι  ενδεχόμενη,  αλλά  ουσιαστικής  σημασίας  στην  ανθρώπινη  σεξουαλικότητα  και,  σε  ένα  από   τα   τελευταία   του   άρθρα,   πραγματεύεται   τη   μη-­‐αναγωγιμότητα   των   αντίκτυπων   που  απορρέουν   σε   κάθε   ολοκληρωμένη   (endliche)   ανάλυση,   από   το   σύμπλεγμα   του   ευνουχισμού  στο  ανδρικό  ασυνείδητο,  από  το  penisneid  στο  ασυνείδητο  της  γυναίκας.    

1 [Σ.τ.Μ.] Πρόκειται για µεταφραστική απόδοση του Λακάν, του βιβλίου του Φρόυντ «Η δυσφορία µέσα στον πολιτισµό» (Das Unbehagen in der Kultur), 1930.

Page 10: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

LA SIGNIFICATION DU PHALLUS

10

Cette  aporie  n’est  pas  la  seule,  mais  elle  est  la  première  que  l’expérience  freudienne  et  la  métapsychologie  qui  en   résulte,  aient   introduite  dans  notre  expérience  de   l’homme.  Elle  est  insoluble  à  toute  réduction  à  des  données  biologiques  :  la  seule  nécessité  du  mythe  sous-­‐jacent  à  la  structuration  du  complexe  d’Œdipe,  le  démontre  assez.  

Ce   n’est   qu’un   artifice   d’invoquer   à   cette   occasion   un   acquis   amnésique   héréditaire,  non   pas   seulement   parce   que   celui-­‐ci   est   en   lui   même   discutable,   mais   parce   qu’il   laisse   le  problème   intact  :   quel   est   le   lien   du  meurtre   du   père   au   pacte   de   la   loi   primordiale,   s’il   y   est  inclus  que  la  castration  soit  la  punition  de  l’inceste  ?  

C’est   seulement   sur   la   base   des   faits   cliniques   que   la   discussion   peut   être   féconde.  Ceux-­‐ci   démontrent   une   relation   du   sujet   au   phallus   qui   s’établit   sans   égard   à   la   différence  anatomique  des   sexes  et  qui  est  de  ce   fait  d’une   interprétation   spécialement  épineuse  chez   la  femme  et  par  rapport  à  la  femme,  nommément  sur  les  quatre  chapitres  suivants  :  

1°   de   ce   pourquoi   la   petite   fille   se   considère   elle-­‐même,   fût-­‐ce   pour   un   moment,  comme   castrée,   en   tant   que   ce   terme   veut   dire  :   privée   du   phallus,   et   par   l’opération   de  quelqu’un,   lequel  est  d’abord   sa  mère,  point   important,  et  ensuite   son  père,  mais  d’une   façon  telle  qu’on  doive  y  reconnaître  un  transfert  au  sens  analytique  du  terme  ;  

2°  de  ce  pourquoi  plus  primordialement,  dans   les  deux  sexes,   la  mère  est  considérée  comme  pourvue  du  phallus,  comme  mère  phallique  ;  

3°   de   ce   pourquoi   corrélativement   la   signification   de   la   castration   ne   prend   de   fait  (cliniquement  manifeste)  sa  portée  efficiente  quant  à  la  formation  des  symptômes,  qu’à  partir  de  sa  découverte  comme  castration  de  la  mère  ;  

4°ces  trois  problèmes  culminant  dans  la  question  de  la  raison,  dans  le  développement,  de  la  phase  phallique.  On  sait  que  Freud  spécifie  sous  ce  terme  la  première  maturation  génitale  :  en  tant  d’une  part  qu’elle  se  caractérisait  par  la  dominance  imaginaire  de  l’attribut  phallique,  et  par  la  jouissance  masturbatoire,  ⎯    que  d’autre  part  il  localise  cette  jouissance  chez  la  femme  au  clitoris,  promu  par   là  à   la   fonction  du  phallus,  et  qu’il   semble  exclure  ainsi  dans   les  deux  sexes  jusqu’au  terme  de  cette  phase,  c’est-­‐à-­‐dire  jusqu’au  déclin  de  l’Œdipe,  tout  repérage  instinctuel  du  vagin  comme  lieu  de  la  pénétration  génitale.    

Cette  ignorance  est  très  suspecte  de  méconnaissance  au  sens  technique  du  terme,  et  d’autant  plus  qu’elle  est  parfois  controuvée.  Ne  s’accorderait-­‐elle  qu’à   la   fable  où  Longus  nous  montre  l’initiation  de  Daphnis  et  Chloë  subordonnée  aux  éclaircissements  d’une  vieille  femme  ?  

   

 

Page 11: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΛΛΟΥ

11

Το  συγκεκριμένο  λογικό  παράδοξο  δεν  είναι  και  το  μοναδικό,  αλλά  είναι  το  πρώτο  που  η  φροϋδική  εμπειρία,  και  η  μεταψυχολογία  που  απορρέει  από  αυτήν,  εισήγαγαν  στην  εμπειρία  που  έχουμε  σε  σχέση  με  τον  άνθρωπο.  Δεν  μπορεί  να  επιλυθεί  με  καμία  αναγωγή  σε  βιολογικά  δεδομένα:  περίτρανη  απόδειξη  τούτου  αποτελεί  από  μόνη  της  η  αναγκαιότητα  (εισαγωγής)  του  λανθάνοντα  μύθου  για  τη  δόμηση  του  οιδιπόδειου  συμπλέγματος.    

Το   να   επικαλεστεί   κανείς,   επ’   ευκαιρία,   ένα   επίκτητο,   κληρονομικό,   αμνησιακό  χαρακτηριστικό  δεν  θα  συνιστούσε  παρά  τέχνασμα.  Όχι  μόνο  γιατί  το  εν  λόγω  χαρακτηριστικό  είναι   αυτό   καθεαυτό   αμφίβολο,   αλλά   γιατί   αφήνει   το   πρόβλημα   άλυτο:   ποια   η   σχέση   της  δολοφονίας   του   πατέρα   με   το   συμβόλαιο   που   θεσμοθετεί   ο   πρωταρχικός   νόμος,   αν   σε   αυτό  ενέχεται  ότι  ο  ευνουχισμός  είναι  η  τιμωρία  της  αιμομιξίας;  

Η   συζήτηση   μπορεί   να   αποδειχτεί   γόνιμη   μόνο   επί   της   βάσης   των   γεγονότων   που  παρατηρούνται   στην   κλινική.   Τα   γεγονότα   αυτά   δείχνουν   μια   σχέση   του   υποκειμένου   με   τον  φαλλό  που  εδραιώνεται  ανεξάρτητα  από  την  ανατομική  διαφορά  των  φύλων  και  ως  εκ  τούτου    η  ερμηνεία  στη  γυναίκα  και  σε  σχέση  με  τη  γυναίκα  είναι  ιδιαίτερα  ακανθώδης,  και  ειδικότερα  στα  τέσσερα  σημεία  που  ακολουθούν:    

1) Σχετικά  με  το  γιατί  το  μικρό  κορίτσι  θεωρεί  τον  εαυτό  του,  έστω  και  για  μια  στιγμή,  ως  ευνουχισμένο,   εφόσον   ο   συγκεκριμένος   όρος   σημαίνει:   αποστερημένη   από   το   φαλλό,  και  μάλιστα  λόγω  της  παρέμβασης  κάποιου,  ο  οποίος  αρχικά  είναι  η  μητέρα  της,  σημείο  σημαντικό,   και   που   μετέπειτα   είναι   ο   πατέρας   της,   αλλά   κατά   τρόπο   τέτοιο   που  οφείλουμε  να  αναγνωρίσουμε  μια  μεταβίβαση,  με  την  αναλυτική  έννοια  του  όρου.    

2) Το  γιατί  προγενέστερα,  και  στα  δύο  φύλα,  η  μητέρα  θεωρείται  ως  κάτοχος  του  φαλλού,  ως  φαλλική  μητέρα.  

3) Το  γιατί,  σε  σχέση  με  τα  προηγούμενα,  η  σημασία  του  ευνουχισμού  δεν  αποκτά  εκ  των  πραγμάτων  το  βεληνεκές   της  ως  προς   την  διαμόρφωση  των  συμπτωμάτων,  παρά  μόνο  από   την   στιγμή   της   ανακάλυψής   του   ως   ευνουχισμού   της   μητέρας   (κάτι   που   είναι  φανερό  στην  κλινική).    

4) Τα   τρία   αυτά   προβλήματα   κορυφώνονται   μέσα   στο   ερώτημα   του   λόγου   ύπαρξης   της  φαλλικής  φάσης  στην  ανάπτυξη.  Γνωρίζουμε  ότι  ο  Φρόυντ  διατυπώνει  συγκεκριμένα  με  αυτόν   τον  όρο   την  πρώτη  γενετήσια  ωρίμανση:  αφενός,  ως  εκείνη  που  χαρακτηρίζεται  από   τη  φαντασιακή   κυριαρχία   του  φαλλικού   προσαρτήματος   και   από   την   αυνανιστική  απόλαυση,   και,   αφετέρου,   ότι   εντοπίζει,   στη   γυναίκα,   την   απόλαυση   αυτή   στην  κλειτορίδα,   που   προβιβάζεται   κατ’   αυτόν   τον   τρόπο   στη   λειτουργία   του   φαλλού,   και  φαίνεται  πως  αποκλείει  έτσι  και  στα  δύο  φύλα,  μέχρι  την  ολοκλήρωση  της  φάσης  αυτής,  δηλαδή  μέχρι   την  πτώση   του  οιδιπόδειου,   κάθε   ενστικτώδη   εντοπισμό   του   κόλπου  ως  τόπο  της  γενετήσιας  διείσδυσης.    

Η  εν  λόγω  άγνοια  είναι  εξαιρετικά  ύποπτη  παραγνώρισης  με  την  τεχνική  σημασία  του  όρου,  κι  ακόμη  περισσότερο  που  είναι  μερικές  φορές  επίπλαστη.  Μήπως  βρίσκεται  σε  αρμονία  μόνο  με  τον  μύθο  σύμφωνα  με  τον  οποίο  ο  Λόγγος  μάς  εξιστορεί  τη  μύηση  –  υπό  τη  διαφώτιση  μιας  γηραιάς  γυναίκας  –  του  Δάφνη  και  της  Χλόης;  

 

Page 12: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

LA SIGNIFICATION DU PHALLUS

12

C’est  ainsi  que  certains  auteurs  ont  été  amenés  à  considérer  la  phase  phallique  comme  l’effet   d’un   refoulement,   et   la   fonction   qu’y   prend   l’objet   phallique   comme   un   symptôme.   La  difficulté   commence   quand   il   s’agit   de   savoir  quel   symptôme  :   phobie,   dit   l’un,   perversion,   dit  l’autre,  et  parfois  le  même.  Il  apparaît  à  ce  dernier  cas  que  rien  ne  va  plus  :  non  pas  qu’il  ne  se  présente  d’intéressantes  transmutations  de  l’objet  d’une  phobie  en  fétiche,  mais  précisément  si  elles  sont   intéressantes,  c’est  pour   la  différence  de   leur  place  dans   la  structure.  Demander  aux  auteurs  de  formuler  cette  différence  dans  les  perspectives  présentement  en  faveur  sous  le  titre  de  la  relation  d’objet,  serait  prétention  vaine.  Ceci  en  la  matière,  faute  d’autre  référence  que  la  notion  approximative  d’objet  partiel,  jamais  critiquée  depuis  que  Karl  Abraham  l’introduisit,  bien  malheureusement  pour  les  aises  qu’elle  offre  à  notre  époque.  

Il   reste  que   la   discussion  maintenant  délaissée   sur   la   phase  phallique,   à   en   relire   les  textes  subsistants  des  années  1928-­‐1932,  nous  rafraîchit  par  l’exemple  d’une  passion  doctrinale,  à  laquelle  la  dégradation  de  la  psychanalyse,  consécutive  à  sa  transplantation  américaine,  ajoute  une  valeur  de  nostalgie.  

A   seulement   en   résumer   le   débat,   on  ne  pourrait   qu’altérer   la   diversité   authentique  des   positions   prises   par   une   Hélène   Deutsch,   une   Karen   Horney,   un   Ernest   Jones,   pour   nous  limiter  aux  plus  éminents.  

La  succession  des   trois  articles  que  ce  dernier  a  consacrés  au  sujet,  est   spécialement  suggestive  :  ne  serait-­‐ce  que  de  la  visée  première  sur  laquelle  il  bâtit  et  que  signale  le  terme  par  lui  forgé  d’aphanisis.  Car  posant  très  justement  le  problème  du  rapport  de  la  castration  au  désir,  il  y  rend  patente  son  incapacité  à  reconnaître  ce  que  pourtant  il  serre  de  si  près  que  le  terme  qui  nous  en  donnera  tout  à  l’heure  la  clef,  semble  y  surgir  de  son  défaut  lui-­‐même.  

On   s’y   amusera   surtout   de   sa   réussite   à   articuler   sous   le   chef   de   la   lettre  même  de  Freud  une  position  qui  lui  est  strictement  opposée  :  vrai  modèle  en  un  genre  difficile.  

Le  poisson  ne  se  laisse  pas  noyer  pour  autant,  semblant  narguer  en  Jones  sa  plaidoirie  pour  rétablir  l’égalité  des  droits  naturels  (ne  l’emporte-­‐t-­‐elle  pas  au  point  de  la  clore  du  :  Dieu  les  créa  homme  et  femme,  de   la  Bible  ?)  De  fait  qu’a-­‐t-­‐il  gagné  à  normaliser   la  fonction  du  phallus  comme  objet   partiel,   s’il   lui   faut   invoquer   sa   présence   dans   le   corps   de   la  mère   comme  objet  interne,   lequel   terme   est   fonction   des   fantasmes   révélés   par   Mélanie   Klein,   et   s’il   ne   peut  d’autant   se   séparer  de   la  doctrine  de  cette  dernière,   rapportant  ces   fantasmes  à   la   récurrence  jusqu’aux  limites  de  la  prime  enfance,  de  la  formation  œdipienne.    

 

Page 13: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΛΛΟΥ

13

Κατ’   αυτόν   τον   τρόπο   ορισμένοι   συγγραφείς   οδηγήθηκαν   στο   να   θεωρούν   το  φαλλικό  στάδιο  ως  αποτέλεσμα  μιας  απώθησης  και  τη  λειτουργία  που  έχει  στο  στάδιο  αυτό  το   φαλλικό   αντικείμενο,   ως   σύμπτωμα.   Τα   δύσκολα   αρχίζουν   όταν   πρέπει   κανείς   να  αποσαφηνίσει  για  ποιο  σύμπτωμα  πρόκειται:  φοβία,  λέει  ο  ένας,  διαστροφή,  λέει  ο  άλλος,  και  καμιά   φορά   ο   ίδιος   λέει   και   τα   δύο.   Στην   τελευταία   περίπτωση   φαίνεται   πως   όλα   πάνε  στραβά:   όχι   ότι   δεν   παρουσιάζονται   ενδιαφέρουσες   μεταλλάξεις   του   αντικειμένου   μιας  φοβίας   σε   φετίχ,   αλλά,   αν   όντως   παρουσιάζουν   κάποιο   ενδιαφέρον,   αυτό   οφείλεται   στη  διαφορά  της  θέσης  που  έχουν  στη  δομή.  Το  να  ζητηθεί  από  τους  συγγραφείς  να  διατυπώσουν  αυτήν   τη   διαφορά   υπό   την   προοπτική   που   σήμερα   ευνοείται   με   την   ονομασία   «σχέση  αντικειμένου»   δεν   θα   ήταν   παρά   μάταιος   κόπος.   Αυτά   λοιπόν,   ως   προς   την   ουσία   του  θέματος,  απουσία  άλλης  αναφοράς  εκτός  εκείνης  που  μας  προσφέρει  η  αόριστη  έννοια  του  μερικού   αντικειμένου,   έννοια   στην   οποία   δεν   ασκήθηκε   ποτέ   κριτική   από   τότε   που   την  εισήγαγε  ο  Καρλ  Άμπραχαμ,  πολύ  δυστυχώς  δεδομένης  της  «ευκολίας»  που  προσφέρει  στους  αναλυτές  στην  εποχή  μας.    

Τελικά   ξαναδιαβάζοντας   κανείς   τα   διασωθέντα   κείμενα   της   περιόδου   1928-­‐1932  συμπεραίνει   ότι   το   θέμα   της   συζήτησης   –   συζήτηση  η   οποία   έχει   εγκαταλειφθεί   στις   μέρες  μας  –  περί  του  φαλλικού  σταδίου,  μας  δροσίζει  με  το  παράδειγμα  ενός  θεωρητικού  πάθους,  στο   οποίο   όμως   η   υποβάθμιση   της   ψυχανάλυσης,   συνέπεια   της   μεταφύτευσής   της   στην  αμερικανική  ήπειρο,  προσθέτει  μια  νοσταλγική  νότα.        

Αν   αποπειραθεί   κανείς   να   παρουσιάσει   συνοπτικά   και   μόνο   την   συγκεκριμένη  διαμάχη,  το  μόνο  που  θα  καταφέρει  είναι  να  αλλοιώσει  τη  γνήσια  ποικιλομορφία  των  θέσεων  μιας   Έλεν   Ντόιτς   [Helen   Deutsch],   μιας   Κάρεν   Χόρνεϊ   [Karen   Horney],   ενός   Έρνεστ   Τζόουνς  [Ernest  Jones],  για  να  περιοριστώ  στους  πιο  γνωστούς.  

Η  διαδοχική  δημοσίευση   των   τριών  άρθρων  που  ο   Έρνεστ   Τζόουνς  αφιέρωσε  στο  θέμα  είναι  ιδιαίτερα  ενδεικτική,  πρώτα  και  κύρια  ξεκινώντας  από  το  πεδίο  και  μόνο  πάνω  στο  οποίο   εδραίωσε   τον   όρο   «αφάνιση»   που   ο   ίδιος   δημιούργησε   και   ό,τι   ο   εν   λόγω   όρος  σηματοδοτεί.   Γιατί,   θέτοντας   με   περίσσεια   ακρίβεια   το   πρόβλημα   της   σχέσης   του  ευνουχισμού   με   την   επιθυμία,   ο   Τζόουνς   καθιστά   προφανή   την   ίδια   του   την   αδυναμία   να  αναγνωρίσει   εκείνο   που   παρ’όλα   αυτά   προσεγγίζει   τόσο   πολύ,   ώστε   ο   όρος   που   λίγο  παρακάτω  στο  παρόν  κείμενο  θα  μας  δώσει  το  κλειδί,  φαίνεται  να  ξεπηδά  από  την  ίδια  του  την  έλλειψη.    

Θα  μας  διασκέδαζε  κυρίως  η  επιτυχία  με  την  οποία  αρθρώνει,  υπό  την  αιγίδα  του  ιδίου  του  γράμματος  του  Φρόυντ,  μια  θέση  που  είναι  εκ  διαμέτρου  αντίθετη  από  εκείνη  του  Φρόυντ:  πραγματικό  υπόδειγμα  σε  μία  δύσκολη  άσκηση.    

Ωστόσο,  το  θόλωμα  των  νερών  δεν  μπερδεύει  το  ψάρι  μας.  Φαίνεται  μάλιστα  πως  το  ψάρι  εμπαίζει  τον  Τζόουνς  ο  οποίος  αγορεύει  υπέρ  της  αποκατάστασης  της  ισότητας  των  φυσικών  δικαιωμάτων  (μήπως  άραγε  δεν  παρασέρνεται  τόσο  από  την  αγόρευσή  του  ώστε  να  συμπεράνει   αναφερόμενος   στο   παράδειγμα   της   Βίβλου:   Ο   Θεός   τους   έπλασε,   άνδρα   και  γυναίκα   ;)   Εκ   των  πραγμάτων,   τι  μπορεί   να  κέρδισε  ο  Τζόουνς  με   το  να  κανονικοποιήσει   τη  λειτουργία   του   φαλλού   ως   μερικό   αντικείμενο,   αφού   χρειάστηκε   να   επικαλεστεί   την  παρουσία  του  μέσα  στο  σώμα  της  μητέρας  ως  εσωτερικό  αντικείμενο,  όρος  που  βρίσκεται  σε  συνάρτηση  με   τις  φαντασιώσεις  που  αποκάλυψε  η  Μέλανι  Κλάιν.  Πολύ  περισσότερο  που  ο  ίδιος   δεν   μπόρεσε   να   διαχωρίσει   τη   θέση   του   από   τη   θεωρία   της   Κλάιν,   δεδομένου   ότι  απέδωσε  αυτές  τις  φαντασιώσεις  στην  επαναληπτική  εμφάνιση  του  οιδιπόδειου  μορφώματος  μέχρι  τα  όρια  της  πρώιμης  παιδικής  ηλικίας  ;  

 

Page 14: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

LA SIGNIFICATION DU PHALLUS

14

On   ne   se   trompera   pas   à   reprendre   la   question   en   se   demandant   ce   qui   pouvait  imposer  à  Freud  le  paradoxe  évident  de  sa  position.  Car  on  sera  contraint  d'admettre  qu'il  était  mieux  qu'aucun  guidé  dans  sa  reconnaissance  de  l'ordre  des  phénomènes  inconscients  dont  il  était   l'inventeur,  et  que,   faute  d'une  articulation  suffisante  de   la  nature  de  ces  phénomènes,  ses  suiveurs  étaient  voués  à  s'y  fourvoyer  plus  ou  moins.  

C'est  à  partir  de  ce  pari  -­‐  que  nous  mettons  au  principe  d'un  commentaire  de  l'œuvre  de   Freud   que   nous   poursuivons   depuis   sept   ans   -­‐   que   nous   avons   été   amené   à   certains  résultats   :   au   premier   chef,   à   promouvoir   comme   nécessaire   à   toute   articulation   du  phénomène  analytique  la  notion  du  signifiant,  en  tant  qu'elle  s'oppose  à  celle  du  signifié  dans  l'analyse  linguistique  moderne.  De  celle-­‐ci,  née  depuis  Freud,  Freud  ne  pouvait  faire  état,  mais  nous  prétendons  que   la  découverte  de  Freud  prend  son  relief   justement  d'avoir  dû  anticiper  ses  formules,  en  partant  d'un  domaine  où  l'on  ne  pouvait  s'attendre  à  reconnaître  son  règne.  Inversement  c'est  la  découverte  de  Freud  qui  donne  à  l'opposition  du  signifiant  et  du  signifié  la  portée  effective  où  il  convient  de  l'entendre  à  savoir  que  le  signifiant  a  fonction  active  dans  la  détermination  des  effets  où   le  signifiable  apparaît  comme  subissant  sa  marque,  en  devenant  par  cette  passion  le  signifié.  

Cette  passion  du  signifiant  dès   lors  devient  une  dimension  nouvelle  de  la  condition  humaine  en  tant  que  ce  n'est  pas  seulement  l'homme  qui  parle,  mais  que  dans  l'homme  et  par  l'homme  ça  parle,  que  sa  nature  devient  tissée  par  des  effets  où  se  retrouvent  la  structure  du  langage   dont   il   devient   la  matière,   et   que   par   là   résonne   en   lui,   au-­‐delà   de   tout   ce   qu'a   pu  concevoir  la  psychologie  des  idées,  la  relation  de  la  parole.  

C'est  ainsi  qu'on  peut  dire  que   les   conséquences  de   la  découverte  de   l'inconscient  n'ont  même  pas  encore  été  entrevues  dans  la  théorie,  si  déjà  son  ébranlement  s'est  fait  sentir  dans  la  praxis  plus  loin  qu'on  ne  le  mesure  encore,  même  à  se  traduire  en  effets  de  reculs.  

Précisons  que  cette  promotion  de  la  relation  de  l'homme  au  signifiant  comme  telle  n'a   rien  à   faire  avec  une  position  "culturaliste"  au  sens  ordinaire  du  terme,  celle  sur   laquelle  Karen   Horney   par   exemple   se   trouvait   anticiper   dans   la   querelle   du   phallus   par   sa   position  qualifiée  par  Freud  de  féministe.  Ce  n'est  pas  du  rapport  de  l'homme  au  langage  en  tant  que  phénomène  social  qu'il   s'agit,  n'étant  même  pas  question  de  quelque  chose  qui   ressemble  à  cette   psychogenèse   idéologique   qu'on   connaît,   et   qui   n'est   pas   dépassée   par   le   recours  péremptoire  à  la  notion  toute  métaphysique,  sous  sa  pétition  de  principe  d'appel  au  concret,  que  véhicule  dérisoirement  le  nom  d'affect.  

   

 

Page 15: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΛΛΟΥ

15

Δεν  θα  ήταν  λάθος  μας  η  εκ  νέου  εισαγωγή  του  ερωτήματος:  τι  να  ήταν  εκείνο  που  επέβαλε   στον   Φρόυντ   το   προφανές   παράδοξο   της   θέσης   του;   Γιατί   θα   υποχρεωθούμε   να  παραδεχτούμε   ότι   εκείνος,   καλύτερα   από   οποιονδήποτε   άλλο,   προσανατολιζόταν   στην  αναγνώριση  της  τάξης  των  ασυνείδητων  φαινομένων  τα  οποία  ο   ίδιος  είχε  ανακαλύψει,  και  ότι,   ελλείψει   επαρκούς  άρθρωσης   της  φύσης   των  φαινομένων  αυτών,   οι   μαθητές   του  ήταν  καταδικασμένοι  να  παραπλανιούνται  λίγο  ως  πολύ.    

Λαμβάνοντας  ως  αφετηρία  λοιπόν  το  εν  λόγω  στοίχημα,  το  οποίο  θέτουμε  επί  της  αρχής   ενός   σχολιασμού   του   έργου   του  Φρόυντ,   και   στον   οποίο   επιδιδόμαστε   τα   τελευταία  εφτά   χρόνια,   οδηγηθήκαμε   σε   ορισμένα   συμπεράσματα:   αρχικά,   στην   προώθηση,   ως  απαραίτητης  για  κάθε  άρθρωση  του  αναλυτικού  φαινομένου,   της  έννοιας   του  σημαίνοντος,  στο  μέτρο  που  αντιτίθεται  σε  αυτήν  του  σημαινόμενου  στη  σύγχρονη  γλωσσολογική  ανάλυση.  Για   την   τελευταία,   που   γεννήθηκε   μετά   τον   Φρόυντ,   ο   Φρόυντ   δεν   μπορούσε   να   μιλήσει,  ισχυριζόμαστε   όμως   ότι   η   ανακάλυψη   του  Φρόυντ   εμφανίζει   όλο   της   το   ανάγλυφο   από   το  γεγονός  ακριβώς  ότι  χρειάστηκε  να  προβλέψει   τις  διατυπώσεις,   ξεκινώντας  από  έναν  τομέα  όπου   δεν   μπορούσε   κανείς   να   αναμένει   πως   θα   αναγνωριζόταν   η   κυριαρχία   της.   Και  αντιστρόφως,   η   ανακάλυψη   του   Φρόυντ   είναι   εκείνη   που   προσδίδει   στην   αντίθεση   του  σημαίνοντος   και   του   σημαινόμενου   την   πραγματική   της   εμβέλεια,   όπου   αρμόζει   να   την  κατανοήσουμε  ως  εξής:  δηλαδή  ότι  το  σημαίνον  έχει  λειτουργία  ενεργή  στον  καθορισμό  των  συνεπειών,   στο   πεδίο   των   οποίων   οτιδήποτε   μπορεί   να   σημαινοποιηθεί   (signifiable)  εμφανίζεται  ως  να  υφίσταται  το  σημάδι  του,  και  μετατρέπεται,  λόγω  αυτού  του  παθήματος,  σε  σημαινόμενο.    

Αυτό   το  πάθος   του  σημαίνοντος  μετατρέπεται   εφεξής  σε  μια   καινούρια  διάσταση  της  ανθρώπινης  κατάστασης  εφόσον  δεν  είναι  μόνο  ο  άνθρωπος  που  μιλάει,  αλλά  μέσα  στον  άνθρωπο  και  μέσα  από  τον  άνθρωπο,  αυτό  μιλάει,  εφόσον  η  φύση  του  μετατρέπεται  σε  φύση  υφασμένη   από   αποτελέσματα   στα   οποία   συναντιούνται   η   δομή   της   γλώσσας   της   οποίας  γίνεται   η   ύλη,   και   εφόσον   απ’   εκεί   αντηχεί   σε   αυτόν,   πέρα   από   οτιδήποτε   μπόρεσε   να  συλλάβει  η  ψυχολογία  των  ιδεών,  η  σχέση  της  ομιλίας.    

Κατ’  αυτόν  τον  τρόπο  μπορούμε  να  πούμε  ότι  δεν  έχουμε  ακόμα  ούτε  καν  διακρίνει  τις  συνέπειες  της  ανακάλυψης  του  ασυνειδήτου  στη  θεωρία,  αν  θεωρήσουμε  ότι  ένα  ισχυρό  τράνταγμα   έχει   ήδη   γίνει   αισθητό   στην   πρακτική   με   προεκτάσεις   που   φτάνουν   πολύ   πιο  μακριά  απ’  ότι  μπορούμε  να  υπολογίσουμε,  ακόμα  και  όταν  μεταφράζονται  σε  αποτελέσματα  αποστασιοποίησης.  

Ας  διευκρινιστεί  ότι  η  εν  λόγω  προαγωγή  της  σχέσης  του  ανθρώπου  με  το  σημαίνον,  δεν   έχει   καμία  σχέση  αυτή   καθεαυτή  με  μια  «κουλτουραλιστική»  θέση,  με   τη  συνηθισμένη  έννοια   του   όρου,   εκείνη   δηλαδή   που   η   Κάρεν   Χόρνεϊ   [Karen   Horney],   για   παράδειγμα,  βρέθηκε  να  προάγει  ως  προς  τη  διαμάχη  του  φαλλού,  μέσω  της  θέσης  της  που  ο  Φρόυντ  είχε  χαρακτηρίσει  φεμινιστική.  Εδώ  δεν  πρόκειται  για  τη  σχέση  του  ανθρώπου  με  τη  γλώσσα  ως  κοινωνικό  φαινόμενο.  Δεν  πρόκειται  επίσης  ούτε  για  κάτι  που  μοιάζει  με  τη  γνωστή  σε  όλους  ιδεολογική  ψυχογένεση,   και   το  οποίο  δεν   ξεπεράστηκε  με   την  ανενδοίαστη  προσφυγή,  υπό  την  μορφή  petitio  principii2  της  «αναφοράς  στο  απτό»,  στην  καθόλα  μεταφυσική  έννοια  που  διακινεί  γελοιωδώς  η  ονομασία  «συναισθηματική  κατάσταση»  (affect).    

 

2  [Σημ.τ.Επ.]:  Κυκλικός  Συλλογισμός  :  Χρησιµοποίηση  µιας  αναπόδεικτης  ακόµη  πρότασης,  που  πρέπει  να  αποδειχθεί,  ως  αποδεικτικό  λόγου  για  άλλη  πρόταση,  "σόφισμα  εκ  λήψεως  του  ζητουμένου"  ή  "αιτήσεως  του  εν  αρχή"  (σημείο  που  αναδείχθηκε  από  τους  Λατίνους  Σχολαστικούς  και  το  οποίο  έχει  ήδη  υπογραμμισθεί  από  τον  Αριστοτέλη).  

Page 16: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

LA SIGNIFICATION DU PHALLUS

16

Il   s'agit   de   retrouver   dans   les   lois   qui   régissent   cette   autre   scène   (eine   andere  Schauplatz)  que  Freud  à  propos  des  rêves  désigne  comme  étant  celle  de  l'inconscient,  les  effets  qui  se  découvrent  au  niveau  de  la  chaîne  d'éléments  matériellement  instables  qui  constitue  le  langage   :  effets  déterminés  par   le  double   jeu  de   la  combinaison  et  de   la  substitution  dans   le  signifiant,  selon   les  deux  versants  générateurs  du  signifié  que  constituent   la  métonymie  et   la  métaphore  ;  effets  déterminants  pour  l'institution  du  sujet.  A  cette  épreuve  une  topologie,  au  sens  mathématique  du  terme,  apparaît,  sans  laquelle  on  s'aperçoit  bientôt  qu'il  est  impossible  de  seulement  noter  la  structure  d'un  symptôme  au  sens  analytique  du  terme.  

Ça  parle  dans  l'Autre,  disons-­‐nous,  en  désignant  par  l'Autre  le  lieu  même  qu'évoque  le  recours  à  la  parole  dans  toute  relation  où  il  intervient.  Si  ça  parle  dans  l'Autre,  que  le  sujet  l'entende  ou  non  de   son  oreille,   c'est  que  c'est   là  que   le   sujet,  par  une  antériorité   logique  à  tout   éveil   du   signifié,   trouve   sa   place   signifiante.   La   découverte   de   ce   qu'il   articule   à   cette  place,  c'est-­‐à-­‐dire  dans  l'inconscient,  nous  permet  de  saisir  au  prix  de  quelle  division  (Spaltung)  il  s'est  ainsi  constitué.  

Le  phallus  ici  s'éclaire  de  sa  fonction.  Le  phallus  dans  la  doctrine  freudienne  n'est  pas  un  fantasme,  s'il   faut  entendre  par   là  un  effet   imaginaire.   Il  n'est  pas  non  plus  comme  tel  un  objet  (partiel,  interne,  bon,  mauvais  etc.)  pour  autant  que  ce  terme  tend  à  apprécier  la  réalité  intéressée   dans   une   relation.   Il   est   encore   bien   moins   l'organe,   pénis   ou   clitoris,   qu'il  symbolise.  Et  ce  n'est  pas  sans  raison  que  Freud  en  a  pris  la  référence  au  simulacre  qu'il  était  pour  les  Anciens.  

Car   le   phallus   est   un   signifiant,   un   signifiant   dont   la   fonction,   dans   l'économie  intrasubjective  de   l'analyse,  soulève  peut-­‐être   le  voile  de  celle  qu'il   tenait  dans   les  mystères.  Car  c'est  le  signifiant  destiné  à  désigner  dans  leur  ensemble  les  effets  de  signifié,  en  tant  que  le  signifiant  les  conditionne  par  sa  présence  de  signifiant.  

Examinons  dès  lors  les  effets  de  cette  présence.  Ils  sont  d'abord  d'une  déviation  des  besoins  de  l'homme  du  fait  qu'il  parle,  en  ce  sens  qu'aussi  loin  que  ses  besoins  sont  assujettis  à  la  demande,  ils  lui  reviennent  aliénés.  Ceci  n'est  pas  l'effet  de  sa  dépendance  réelle  (qu'on  ne  croie  pas  retrouver  là  cette  conception  parasite  qu'est  la  notion  de  dépendance  dans  la  théorie  de  la  névrose),  -­‐  mais  bien  de  la  mise  en  forme  signifiante  comme  telle  et  de  ce  que  c'est  du  lieu  de  l'Autre  qu'est  émis  son  message.  

   

Page 17: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΛΛΟΥ

17

Το   θέμα   είναι   εδώ   να   ξαναβρούμε,   στους   νόμους   που   διέπουν   αυτήν   την   άλλη  σκηνή   (eine   andere   Schauplatz),   και   την   οποία   ο  Φρόυντ   ορίζει,   αναφορικά   στα   όνειρα,  ως  εκείνη   του   ασυνειδήτου,   τα   αποτελέσματα   που  αποκαλύπτονται   στο   επίπεδο   της   αλυσίδας  στοιχείων   που   είναι   καθ’   ύλην   ασταθή   και   που   δομούν   τη   γλώσσα:   αποτελέσματα   που  καθορίζονται  από  το  διπλό  παιχνίδι  του  συνδυασμού  και  της  υποκατάστασης  στο  σημαίνον,  σύμφωνα   με   τις   δύο   γενεσιουργές   όψεις   που   γεννούν   το   σημαινόμενο,   και   που   είναι   η  μετωνυμία  και  η  μεταφορά.  Αποτελέσματα  καθοριστικά  για  την  εδραίωση  του  υποκειμένου.  Κατά  τη  διάρκεια  αυτής  της  δοκιμασίας  εμφανίζεται  μια  τοπολογία,  με  τη  μαθηματική  έννοια  του   όρου,   χωρίς   την   οποία   αντιλαμβάνεται   κανείς   γρήγορα   ότι   είναι   αδύνατη   ακόμα   και   η  απλή  καταγραφή  της  δομής  ενός  συμπτώματος  με  την  αναλυτική  σημασία  του  όρου.    

Αυτό  μιλάει  μέσα  στον  Άλλο,   λέμε,   εννοώντας  με   τον  όρο  ο  «Άλλος»   τον   ίδιο   τον  τόπο  τον  οποίο  επικαλείται  η  προσφυγή  στην  ομιλία  σε  κάθε  σχέση  όπου  αυτή  διαδραματίζει  έναν  ρόλο.  Αν  αυτό  μιλάει  μέσα  στον  Άλλο,  είτε  το  υποκείμενο  το  ακούει  είτε  όχι  με  τα  ίδια  του   τ’   αυτιά,   αυτό   οφείλεται   στο   ότι   το   υποκείμενο   βρίσκει   εκεί   τη   σημαίνουσα   θέση   του,  μέσω  μιας  λογικής  προτεραιότητας  ως  προς  την  ανάδυση  του  σημαινομένου.  Η  ανακάλυψη  εκείνου   που   αρθρώνει   σε   αυτήν   τη   θέση,   δηλαδή   στο   ασυνείδητο,   μάς   επιτρέπει   να  συλλάβουμε   με   το   τίμημα   ποιας   διαίρεσης   (Spaltung)   συγκροτήθηκε   το   υποκείμενο   κατ’  αυτόν  τον  τρόπο.    

Ο  φαλλός:  εδώ  φωτίζεται  από  τη  λειτουργία  του.  Ο  φαλλός  στη  φροϋδική  θεωρία  δεν   αποτελεί   φαντασίωση,   αν   θα   έπρεπε   να   τον   αντιληφθούμε   ως   εικονοφαντασιακή  επίπτωση.  Δεν  αποτελεί   επίσης  αντικείμενο  αυτό   καθεαυτό   (μερικό,   εσωτερικό,   καλό,   κακό  κ.ο.κ.)   εφόσον   ο   όρος   αυτός   τείνει   στο   να   αναγνωρίζει   την   πραγματικότητα   που   μας  ενδιαφέρει   μέσα   από   το   πρίσμα   μιας   σχέσης.   Αποτελεί   ακόμα   λιγότερο   το   όργανο,   πέος   ή  κλειτορίδα,  που  συμβολίζει.  Δεν  είναι  τυχαία  η  επιλογή  του  Φρόυντ  να  αντλήσει  την  αναφορά  του  φαλλού  από  το  ομοίωμα  που  εκπροσωπούσε  αυτός  για  τους  Αρχαίους.    

Γιατί   ο   φαλλός   είναι   ένα   σημαίνον,   ένα   σημαίνον   η   λειτουργία   του   οποίου,   στην  ενδοϋποκειμενική   οικονομία   της   ανάλυσης,   πιθανώς   να   αφαιρεί   το   πέπλο   της   λειτουργίας  που   κατείχε   στα   μυστήρια.   Γιατί   πρόκειται   για   το   σημαίνον   το   οποίο   προορίζεται   να  καθορίσει,   στο   σύνολό   τους,   τα   αποτελέσματα   του   σημαινόμενου,   εφόσον   το   σημαίνον   τα  ρυθμίζει  μέσω  της  παρουσίας  του  ως  σημαίνον.      

Ας   εξετάσουμε   λοιπόν   τα   αποτελέσματα   της   συγκεκριμένης   παρουσίας.   Αρχικά  συνιστούν  εκτροπή  των  αναγκών  του  ανθρώπου  εκ  του  γεγονότος  ότι  μιλά,  με  την  έννοια  ότι  όσο   οι   ανάγκες   του   υπόκεινται   στο   αίτημα,   τού   επιστρέφουν   αλλοτριωμένες.   Εδώ   δεν  πρόκειται   για   το   αποτέλεσμα   της   πραγματικής   του   εξάρτησης   (ας   μην   θεωρήσουμε   ότι  αναφερόμαστε  σε  εκείνη  την  παρασιτική  σύλληψη,  που  αποτελεί  η  έννοια  της  εξάρτησης  στη  θεωρία  της  νεύρωσης),  αλλά  πρόκειται  για  τη  σημαίνουσα  μορφοποίηση  ως  τέτοιας  και  για  το  ότι  το  μήνυμά  του  εκπέμπεται  από  τον  τόπο  του  Άλλου.    

 

Page 18: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

LA SIGNIFICATION DU PHALLUS

18

Ce  qui  ainsi  se  trouve  aliéné  dans  les  besoins  constitue  une  Urverdrängung  de  ne  pouvoir,  par  hypothèse,  s'articuler  dans  la  demande  mais  qui  apparaît  dans  un  rejeton,  qui  est  ce  qui  se  présente  chez  l'homme  comme  le  désir  (das  Begehren).  La  phénoménologie  qui  se  dégage  de  l'expérience  analytique,  est  bien  de  nature  à  démontrer  dans  le  désir  le  caractère  paradoxal,  déviant,  erratique,  excentré,  voire  scandaleux,  par  où  il  se  distingue  du  besoin.  C'est  même  là  un  fait  trop  affirmé  pour  ne  pas  s'être  imposé  de  toujours  aux  moralistes  dignes  de  ce  nom.  Le  freudisme  d'antan  semblait  devoir  donner  à  ce  fait  son  statut.  Paradoxalement  pourtant  la  psychanalyse  se  retrouve  en  tête  de  l'obscurantisme  de  toujours  et  plus  endormant  à  dénier  le  fait  dans  un  idéal  de  réduction  théorique  et  pratique  du  désir  au  besoin.  

C'est  pourquoi  il  nous  faut  articuler  ici  ce  statut  en  partant  de  la  demande  dont  les  caractéristiques  propres  sont  éludées  dans  la  notion  de  frustration  (que  Freud  n'a  jamais  employée).  

La  demande  en  soi  porte  sur  autre  chose  que  sur  les  satisfactions  qu'elle  appelle.  Elle  est  demande  d'une  présence  ou  d'une  absence.  Ce  que  la  relation  primordiale  à  la  mère  manifeste,  d'être  grosse  de  cet  Autre  à  situer  en  deçà  des  besoins  qu'il  peut  combler.  Elle  le  constitue  déjà  comme  ayant  le  "privilège"  de  satisfaire  les  besoins,  c'est-­‐à-­‐dire  le  pouvoir  de  les  priver  de  cela  seul  par  quoi  ils  sont  satisfaits.  Ce  privilège  de  l'Autre  dessine  ainsi  la  forme  radicale  du  don  de  ce  qu'il  n'a  pas,  soit  ce  qu'on  appelle  son  amour.  

C'est  par  là  que  la  demande  annule  (aufhebt)  la  particularité  de  tout  ce  qui  peut  être  accordé  en  le  transmuant  en  preuve  d'amour,  et  les  satisfactions  même  qu'elle  obtient  pour  le  besoin  se  ravalent  (sich  erniedrigt)  à  n'être  plus  que  l'écrasement  de  la  demande  d'amour  (tout  ceci  parfaitement  sensible  dans  la  psychologie  des  premiers  soins,  à  quoi  nos  analystes-­‐nurses  se  sont  attachés).  

Il  y  a  donc  une  nécessité  à  ce  que  la  particularité  ainsi  abolie  reparaisse  au-­‐delà  de  la  demande.  Elle  y  reparaît  en  effet,  mais  conservant  la  structure  que  recèle  l'inconditionné  de  la  demande  d'amour.  Par  un  renversement  qui  n'est  pas  simple  négation  de  la  négation,  la  puissance  de  la  pure  perte  surgit  du  résidu  d'une  oblitération.  A  l'inconditionné  de  la  demande,  le  désir  substitue  la  condition  "absolue"  :  cette  condition  dénoue  en  effet  ce  que  la  preuve  d'amour  a  de  rebelle  à  la  satisfaction  d'un  besoin.  C'est  ainsi  que  le  désir  n'est  ni  l'appétit  de  la  satisfaction,  ni  la  demande  d'amour,  mais  la  différence  qui  résulte  de  la  soustraction  du  premier  à  la  seconde,  le  phénomène  même  de  leur  refente  (Spaltung).  

On  conçoit  comment  la  relation  sexuelle  occupe  ce  champ  clos  du  désir,  et  va  y  jouer  son   sort.   C'est   qu'il   est   le   champ   fait   pour   que   s'y   produise   l'énigme   que   cette   relation  provoque  dans  le  sujet  à  la  lui  "signifier"  doublement  retour  de  la  demande  qu'elle  suscite,  en  demande  sur  le  sujet  du  besoin  ;  ambiguïté  présentifiée  

     

Page 19: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΛΛΟΥ

19

Αυτό  που  κατ’  αυτόν  τον  τρόπο  βρίσκουμε  αλλοτριωμένο  στις  ανάγκες  αποτελεί  μια  Urverdrängung3  εφόσον   δε   μπορεί,   μέσω   υπόθεσης,   να   αρθρωθεί   στο   αίτημα:   αναδύεται  όμως  σε   ένα  βλαστάρι   που  παρουσιάζεται   στον  άνθρωπο  ως  η   επιθυμία   (das  Begehren).   Η  φαινομενολογία   που   απορρέει   από   την   αναλυτική   εμπειρία   είναι   της   φύσης   τού   να  καταδεικνύει   στην   επιθυμία   τον   παράδοξο,   αποκλίνοντα,   ασταθή,   έκκεντρο,   ακόμη   και  σκανδαλώδη   χαρακτήρα   δια   του   οποίου   διακρίνεται   από   την   ανάγκη.   Αποτελεί   μάλιστα  γεγονός   υπερβολικά   εξακριβωμένο   το   οποίο   επιβαλλόταν   πάντοτε   σε   κάθε   ηθικολόγο   που  σεβόταν  τον  εαυτό  του.  Ο  πάλαι  ποτέ  φροϋδισμός  έμοιαζε  σαν  να  όφειλε  να  αποδώσει  στο  εν  λόγω   γεγονός   το   καθεστώς  που   του  άρμοζε.  Παραδόξως  όμως  η  ψυχανάλυση  βρίσκεται   να  ηγείται   του   σκοταδισμού   που   ανέκαθεν   υπήρχε,   και   ενός   σκοταδισμού   μάλιστα   που   είναι  ακόμη  πιο  αποκοιμιστικός  εφόσον  αρνείται  το  γεγονός  αυτό  μέσω  ενός  ιδεώδους  θεωρητικής  και  πρακτικής  αναγωγής  της  επιθυμίας  στην  ανάγκη.    

Γι  αυτόν  τον  λόγο  είναι  απαραίτητο  να  επιχειρήσουμε  την  άρθρωσή  μας  σχετικά  με  αυτό   το   καθεστώς   με   αφετηρία   το   αίτημα,   τα   ιδιαίτερα   χαρακτηριστικά   του   οποίου  αποφεύγει  να  θέσει  η  έννοια  της  ματαίωσης  (την  οποία  ο  Φρόυντ  ποτέ  δεν  χρησιμοποίησε).  

Το   ίδιο   το   αίτημα   έχει   να   κάνει   με   κάτι   άλλο,   πέρα   από   τις   ικανοποιήσεις   που  εγκαλεί.  Είναι  αίτημα  μιας  παρουσίας  ή  μιας  απουσίας.  Πράγμα  που  η  πρωταρχική  σχέση  με  τη   μητέρα   καθιστά   έκδηλο,   η   οποία   κυοφορεί   αυτόν   τον   Άλλον   που   τοποθετείται   εντεύθεν  των  αναγκών  που  μπορεί  να  πληρώσει.  Εκείνη  τον  συγκροτεί  ήδη  ως  έχοντα  το  «προνόμιο»  να  ικανοποιήσει  τις  ανάγκες,  δηλαδή  την  εξουσία  να  τις  στερήσει  από  το  μόνο  που  μπορεί  να  τις  ικανοποιήσει.   Το   εν   λόγω  προνόμιο   του  Άλλου  σκιαγραφεί   έτσι   τη  ριζοσπαστική  μορφή   της  δωρεάς  με  την  οποία  χαρίζει  αυτό  που  δεν  έχει,  δηλαδή  εκείνο  που  ονομάζουμε  «την  αγάπη  του».    

Κατ’  αυτόν  τον  τρόπο  το  αίτημα  ακυρώνει   (aufhebt)   την   ιδιαιτερότητα  για  κάθε  τι  που  μπορεί  να  παραχωρηθεί,  μεταποιώντας  το  σε  απόδειξη  αγάπης,  έτσι  λοιπόν  ακόμα  και  οι  ικανοποιήσεις   που   επιτυγχάνονται   από   το   αίτημα   για   την   ανάγκη,   υποβιβάζονται   (sich  erniedrigt)  στο  να  μην  είναι  πλέον  παρά  μόνο  η  σύνθλιψη  του  αιτήματος  αγάπης  (όλα  αυτά  καθίστανται   απόλυτα   κατανοητά   στην   ψυχολογία   των   πρώτων   φροντίδων   στις   οποίες  επιδόθηκαν  οι  αναλυτές-­‐βρεφοκόμοι  μας).    

Προκύπτει   λοιπόν   η   αναγκαιότητα   να   επανεμφανιστεί   πέρα   από   το   αίτημα   η  ιδιαιτερότητα   που   έχει   καταργηθεί   κατ’   αυτόν   τον   τρόπο.   Πράγματι,   επανεμφανίζεται,  διατηρώντας  όμως  τη  δομή  που  εμπεριέχει  το  «άνευ  όρων»  του  αιτήματος  αγάπης.  Η  δύναμη  της  καθαρής  απώλειας  ξεπροβάλλει  από  το  υπόλειμμα  μιας  απάλειψης  μέσω  μιας  ανατροπής  που   δεν   αποτελεί   απλή   άρνηση   της   άρνησης.   Στο   «άνευ   όρων»   του   αιτήματος,   η   επιθυμία  υποκαθιστά   την   «απόλυτη»  συνθήκη:   αυτή  η   συνθήκη  φωτίζει   πράγματι   το   στοιχείο   εκείνο  της  απόδειξης  αγάπης  που  παραμένει   ανυπότακτο  ως  προς   την   ικανοποίηση  μιας  ανάγκης.  Κατ’   αυτόν   τον   τρόπο   η   επιθυμία   δεν   είναι   ούτε   η   όρεξη   για   ικανοποίηση,   ούτε   το   αίτημα  αγάπης,   αλλά   η   διαφορά   που   προκύπτει   από   την   αφαίρεση   της   πρώτης   από   το   δεύτερο,  δηλαδή  το  ίδιο  το  φαινόμενο  της  σχάσης  τους  (Spaltung).    

Αντιλαμβάνεται   κανείς   τον   τρόπο  με   τον  οποίο  η  διάφυλη  σχέση  εγκαθίσταται  σε  αυτό  το  κλειστό  πεδίο  της  επιθυμίας  και  πώς  διακυβεύεται  εκεί  η  τύχη  της.  Γιατί  το  εν  λόγω  πεδίο  είναι  φτιαγμένο  ώστε  να  λάβει  εκεί  χώρα  το  αίνιγμα  που  προκαλείται  στο  υποκείμενο  από  αυτήν  τη  σχέση,  «σημαινοποιώντας»  την  γι’  αυτό  διπλά:  επιστροφή  του  αιτήματος  που  προκαλεί,  ως  αίτημα  επί  του  υποκειμένου  της  ανάγκης,  αφενός·∙  αμφισημία  που    

 

3 [Σ.τ.Επ.]: Urverdrängung : πρωταρχική απώθηση.

Page 20: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΛΛΟΥ

20

sur  l'Autre  en  cause  dans  la  preuve  d'amour  demandée.  La  béance  de  cette  énigme  avère  ce  qui  la  détermine,  dans  la  formule  la  plus  simple  à  la  rendre  patente,  à  savoir  que  le  sujet  comme  l'Autre,  pour  chacun  des  partenaires  de  la  relation,  ne  peuvent  se  suffire  d'être  sujets  du  besoin,  ni  objets  de  l'amour,  mais  qu'ils  doivent  tenir  lieu  de  cause  du  désir.  Cette  vérité  est  au  cœur,  dans  la  vie  sexuelle,  de  toutes  malfaçons  qui  soient  du  champ  de  la  psychanalyse.  Elle  y  fait  aussi  la  condition  du  bonheur  du  sujet  et  camoufler  sa  béance  en  s'en  remettant  à  la  vertu  du  "génital"  pour  la  résoudre  par  la  maturation  de  la  tendresse  (c'est-­‐à-­‐dire  du  seul  recours  à  l'Autre  comme  réalité),  toute  pieuse  qu'en  soit  l'intention,  n'en  est  pas  moins  une  escroquerie.  Il  faut  bien  dire  ici  que  les  analystes  français,  avec  l'hypocrite  notion  d'oblativité  génitale,  ont  ouvert  la  mise  au  pas  moralisante,  qui  au  son  d'orphéons  salutistes  se  poursuit  désormais  partout.  

De  toute  façon,  l'homme  ne  peut  viser  à  être  entier  (à  la  "personnalité  totale",  autre  prémisse  où  se  dévie  la  psychothérapie  moderne),  dès  lors  que  le  jeu  de  déplacement  et  de  condensation  où  il  est  voué  dans  l'exercice  de  ses  fonctions,  marque  sa  relation  de  sujet  au  signifiant.  

Le  phallus  est  le  signifiant  privilégié  de  cette  marque  où  la  part  du  logos  se  conjoint  à  l'avènement  du  désir.  

On  peut  dire  que  ce  signifiant  est  choisi  comme  le  plus  saillant  de  ce  qu'on  peut  attraper  dans  le  réel  de  la  copulation  sexuelle,  comme  aussi  le  plus  symbolique  au  sens  littéral  (typographique)  de  ce  terme,  puisqu'il  y  équivaut  à  la  copule  (logique).  On  peut  dire  aussi  qu'il  est  par  sa  turgidité  l'image  du  flux  vital  en  tant  qu'il  passe  dans  la  génération.  

Tous  ces  propos  ne  font  encore  que  voiler  le  fait  qu'il  ne  peut  jouer  son  rôle  que  voilé,  c'est-­‐à-­‐dire  comme  signe  lui-­‐même  de  la  latence  dont  est  frappé  tout  signifiable,  dès  lors  qu'il  est  élevé  (aufgehoben)  à  la  fonction  de  signifiant.          

Page 21: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΛΛΟΥ

21

παρουσιάζεται  επικαιροποιημένη  στον  Άλλο  τον  οποίο  αφορά  η  αιτηθείσα  απόδειξη  αγάπης,  αφετέρου.  Το  χάσμα  αυτού  του  αινίγματος  επιβεβαιώνει  εκείνο  που  το  καθορίζει,  μέσω  της  απλούστερης   διατύπωσης   που   την   καθιστά   έκδηλη,   δηλαδή:   ότι   το   υποκείμενο   όπως   και   ο  Άλλος,   για   τον   καθένα   από   τους   παρτενέρ   της   σχέσης,   δεν   μπορούν   να   αρκεσθούν   στο   να  είναι   υποκείμενα   της   ανάγκης,   ούτε   αντικείμενα   της   αγάπης,   αλλά   ότι   οφείλουν   να   έχουν  θέση  αιτίου  της  επιθυμίας.  

Στον  ερωτικό  βίο,  η  αλήθεια  αυτή  βρίσκεται  στην  καρδιά  όλων  των  «κακοτεχνιών»  που  μπορεί  να  άπτονται  του  πεδίου  της  ψυχανάλυσης.  Αποτελεί  επίσης  και   τη  συνθήκη  για  την  ευτυχία  του  υποκειμένου:  και  το  να  καμουφλάρει  κανείς  το  χάσμα  του  βασιζόμενος  στην  αρετή  του  «γενετήσιου»  για  να  το  επιλύσει  μέσω  της  ωρίμανσης  της  τρυφερότητας  (δηλαδή  ο  μόνος   τρόπος   να   καταφύγει   στον   Άλλο   ως   πραγματικότητα),   όσο   ευλαβής   και   να’   ναι   η  πρόθεση,  δεν  αλλάζει  το  γεγονός  ότι  πρόκειται  για  απάτη.  Και  σε  αυτό  το  σημείο  οφείλουμε  να   παραδεχτούμε   ότι   οι   Γάλλοι   αναλυτές,   με   την   υποκριτική   έννοια   της   γενετήσιας  «αυταπάρνησης»4,  άνοιξαν  τον  δρόμο  στην  ηθικολογική  ευθυγράμμιση,  η  οποία  υπό  τον  ήχο  σωτήριων  φανφάρων  συνεχίζεται  έκτοτε  παντού.    

Όπως  και   να   ‘χει,   ο  άνθρωπος  δε  μπορεί   να  στοχεύει  στο   να   είναι  ολόκληρος   (με  «ολική   προσωπικότητα»,   άλλη   μία   βασική   παραδοχή   στην   οποία   παρεκκλίνει   η   μοντέρνα  ψυχοθεραπεία)   από   τη   στιγμή   που   το   παιχνίδι   της   μετάθεσης   και   της   συμπύκνωσης,   στο  οποίο   προορίζεται   ο   άνθρωπος   μέσα   από   την   άσκηση   των   λειτουργιών   του,   σημαδεύει   τη  σχέση  του  ως  υποκείμενο  με  το  σημαίνον.  

Ο  φαλλός  είναι  το  προνομιούχο  σημαίνον  αυτού  του  σημαδιού  όπου  το  μέρος  του  Λόγου  (logos)  συζεύγεται  με  την  έλευση  της  επιθυμίας.    

Μπορεί  κανείς  να  πει  ότι  το  εν  λόγω  σημαίνον  επιλέχτηκε  ως  το  πιο  εξέχον  από  ό,τι  μπορούμε   να   αδράξουμε   στο   πραγματικό   της   σεξουαλικής   σύνδεσης,   και   επίσης  ως   το   πιο  συμβολικό   κατά   την   κυριολεκτική   (τυπογραφική)   έννοια   αυτού   του   όρου,   δεδομένου   ότι  ισούται  με  τη  σύνδεση  (στη  Λογική)5.  Επίσης,  μπορεί  κανείς  να  πει  ότι  δια  του  γεγονότος  ότι  διογκώνεται,  αποτελεί  την  απεικόνιση  της  ζωτικής  ροής  που  μεταδίδεται  μεταξύ  των  γενεών.    

Όλα   τα   παραπάνω   λεγόμενα,   δεν   κάνουν   τίποτε   άλλο   από   το   να   καλύπτουν   το  γεγονός  ότι  ο  φαλλός  δε  μπορεί   να  παίξει   το  ρόλο   του  παρά  μόνο  καλυμμένος,  δηλαδή  ως  σημείο,  ο  ίδιος,  της  λανθάνουσας  κατάστασης  που  χτυπά  κάθε  σημάνσιμο,  από  τη  στιγμή  που  υψώνεται  (aufgehoben)  στη  λειτουργία  του  σημαίνοντος.    

 

4 [Σ.τ.Μ] Ο γαλλικός όρος είναι oblativité: ψυχαναλυτικός όρος αναφορικά στη σχέση αντικειµένου που εισήγαγε ο Γάλλος ψυχαναλυτής Λαφόργκ [Laforgue]. Βλέπε το γραπτό του Λακάν «Η διεύθυνση της θεραπείας». Πρόκειται για όρο που περιγράφει την τάση ορισµένων υποκειµένων να προσφέρονται στον άλλο ή στον Θεό χωρίς ανταλλάγµατα. 5 [Σ.τ.Επ.]: O συγγραφέας κάνει χρήση ενός ρητορικού σχήµατος όπου συνδυάζει δύο όρους: «σεξουαλική συνουσία» (copulation sexuelle, στα γαλλικά) και «λογική-συντακτική σύνδεση» (copule, στα γαλλικά είναι το συνδετικό, αυτό που ενώνει στην πρόταση το υποκείµενο µε το κατηγορούµενο).

Page 22: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

LA SIGNIFICATION DU PHALLUS

22

Le  phallus  est  le  signifiant  de  cette  Aufhebung  elle-­‐même  qu'il  inaugure  (initie)  par  sa  disparition.  C'est  pourquoi  le  démon  de  l'Aïdos  (Scham)  1  surgit  dans  le  moment  même  où  dans  le  mystère  antique,  le  phallus  est  dévoilé  (cf.  la  peinture  célèbre  de  la  Villa  de  Pompéi).  

Il   devient   alors   la   barre   qui   par   la   main   de   ce   démon   frappe   le   signifié,   le  marquant  comme  la  progéniture  bâtarde  de  sa  concaténation  signifiante.  

C'est   ainsi   que   se   produit   une   condition   de   complémentarité   dans  l'instauration   du   sujet   par   le   signifiant   laquelle   explique   sa   Spaltung   et   le   mouvement  d'intervention  où  elle  s'achève.  

A  savoir  :  1.  que  le  sujet  ne  désigne  son  être  qu'à  barrer  tout  ce  qu'il  signifie,  comme  il  

apparaît  en  ce  qu'il  veut  être  aimé  pour  lui-­‐même,  mirage  qui  ne  se  réduit  pas  à  être  dénoncé  comme  grammatical  (puisqu'il  abolit  le  discours)  ;  

2.  que  ce  qui  est  vivant  de  cet  être  dans   l'urverdrängt   trouve  son  signifiant  à  recevoir  la  marque  de  la  Verdrängung  du  phallus  (par  quoi  l'inconscient  est  langage).  

Le   phallus   comme   signifiant   donne   la   raison   du   désir   (dans   l'acception   où   le  terme  est  employé  comme  "moyenne  et  extrême  raison"  de  la  division  harmonique).  

Aussi  bien  est-­‐ce  comme  un  algorithme  que  je  vais  maintenant  l'employer,  ne  pouvant   sans   gonfler   indéfiniment  mon   exposé,   faire   autrement   que   de  me   fier   à   l'écho   de  l'expérience  qui  nous  unit,  pour  vous  faire  saisir  cet  emploi.  

Que  le  phallus  soit  un  signifiant,  impose  que  ce  soit  à  la  place  de  l'Autre  que  le  sujet   y   ait   accès.  Mais   ce   signifiant  n'y   étant  que   voilé   et   comme   raison  du  désir   de   l'Autre,  c'est  ce  désir  de  l'Autre  comme  tel  qu'il  est  imposé  au  sujet  de  reconnaître,  c'est-­‐à-­‐dire  l'autre  en  tant  qu'il  est  lui-­‐même  sujet  divisé  de  la  Spaltung  signifiante.    

     

Page 23: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΛΛΟΥ

23

Ο  φαλλός  είναι  το  σημαίνον  αυτής  της   ίδιας  της  Aufhebung   την  οποία  καθιερώνει  (εισαγάγει)   μέσω   της   εξαφάνισης   του.   Αυτός   είναι   και   ο   λόγος   που   η   θεότητα   της   Αιδούς  (Scham)6  προβάλει   τη   στιγμή  ακριβώς  που,   στα  αρχαία  μυστήρια,   ο  φαλλός  αποκαλύπτεται  (βλέπε  την  περίφημη  τοιχογραφία  της  Βίλας  της  Πομπηίας7).  

Μετατρέπεται  τότε  στην  μπάρα  εκείνη  που,  μέσω  του  χεριού  της  εν  λόγω  θεότητας,  χτυπά   το   σημαινόμενο,   σημαδεύοντάς   το   ως   το   μπάσταρδο   παιδί   της   σημαίνουσας  συναλύσωσής  του.  

Κατ’  αυτόν  τον  τρόπο  λαμβάνει  χώρα  μια  συνθήκη  συμπληρωματικότητας  κατά  την  εδραίωση  του  υποκειμένου  από  το  σημαίνον:  γεγονός  που  εξηγεί  την  Spaltung  του  καθώς  και  την  κίνηση  παρέμβασης  μέσα  από  την  οποία  ολοκληρώνεται.    

Δηλαδή:  1. Ότι  το  υποκείμενο  δεν  προσδιορίζει  το  είναι  του  παρά  μόνο  διαγράφοντας  ό,τι  

σημαινοποιεί,  όπως  καθίσταται  εμφανές  από  το  ό,τι  θέλει  να  το  αγαπούν  γι’  αυτό  που  είναι,  πλάνη  που  δεν  μειώνεται  με  το  να  την  καταγγέλλουμε  ως  γραμματικής  τάξης  [δεδομένου  ότι  καταργεί  τον  λόγο  (discours)].  

2. Πως   ό,τι   είναι   ζωντανό   από   αυτό   το   είναι   στην   urverdrängt 8  βρίσκει   το  σημαίνον  του  με  το  να  σημαδεύεται  από  την  Verdrängung9  του  φαλλού  (διαδικασία  μέσω  της  οποίας  το  ασυνείδητο  είναι  γλώσσα).  

Ο  φαλλός  ως  σημαίνον  καταδεικνύει  την  αιτία  της  επιθυμίας   (μέσω  της  αποδοχής  με  την  οποία  χρησιμοποιείται  ο  όρος  ως  «μέση  και  ακραία  αιτία»  της  αρμονικής  διαίρεσης).    

Και   έτσι,   τώρα,  θα   τον   χρησιμοποιήσω  εδώ  ως  αλγόριθμο,  αδυνατώντας   να   κάνω  κάτι  άλλο  –  και  χωρίς  να  φουσκώνω  επ’  αόριστον  το  κείμενό  μου  –  από  το  να  αφεθώ  στην  ηχώ  της  εμπειρίας  που  μας  ενώνει,  για  να  σας  δώσω  να  καταλάβετε  την  εν  λόγω  χρήση.    

Ότι  ο  φαλλός  είναι  σημαίνον  επιβάλλει   το  υποκείμενο  να  έχει  πρόσβαση  σε  αυτό  από  τη  θέση  του  Άλλου.  Όμως,  εφόσον  το  συγκεκριμένο  σημαίνον  δεν  υφίσταται  παρά  μόνο  καλυμμένο   και   ως   αιτία   της   επιθυμίας   του   Άλλου,   το   υποκείμενο   πρέπει   να   αναγνωρίσει  αυτήν   την   επιθυμία   του  Άλλου  ως   τέτοια,   δηλαδή   τον  άλλο  στο  μέτρο  που   είναι   και   αυτός  διχασμένο  υποκείμενο  από  τη  σημαίνουσα  Spaltung.  

 

6 Στα αρχαία ελληνικά στο πρωτότυπο: Αἰδως 7 [Σ.τ.Επ.]: Ο Λακάν αναφέρεται στην τοιχογραφία της µεγάλης αίθουσας της Βίλας των Μυστηρίων που βρίσκεται στην Ποµπηία. Διατηρώντας κάθε επιφύλαξη, αφού οι σύγχρονες ερµηνείες της τοιχογραφίας διαφέρουν (περισσότερες από τριάντα διαφορετικές), αυτή µοιάζει να απεικονίζει αρχικά µία γαµήλια τελετή στην οποία στη συνέχεια συµµετέχουν ο Διόνυσος και η ακολουθία του (Μαινάδες και Σάτυροι). Στην έκτη σκηνή (ή λεπτοµέρεια αρ. 8) µπορούµε να δούµε µία νέα γυναίκα που µυείται στα διονυσιακά µυστήρια και µία φτερωτή θεότητα, πιθανών η Αιδώς. Η γυναίκα προσπαθεί να αποκαλύψει, τραβώντας το κάλυµµα, ένα µυστικιστικό αντικείµενο που βρίσκεται µέσα σε ένα λίκνο. Το αντικείµενο αυτό υποθέτουµε ότι είναι ένας φαλλός. Μία ιέρεια, σε δεύτερο πλάνο, προσπαθεί να εµποδίσει την αποκάλυψη τείνοντας ένα ραβδί ανάµεσα στη γυναίκα και το λίκνο. Πώς όµως µπορεί να αποκαλυφθεί το αντικείµενο ταµπού; Σύµφωνα µε την ερµηνεία του Ζιλ Σορόν [Gilles Sauron] αυτό επιτυγχάνεται σύµφωνα µε την απεικόνιση µε το να είναι το αντικείµενο (ο φαλλός. Μια ιέρεια, σε δεύτερο πλάνο, προσπαθεί να εµποδίσει την αποκάλυψη τείνοντας ένα ραβδί ανάµεσα στη γυναίκα και το λίκνο. Πώς όµως µπορεί να αποκαλυφθεί το αντικείµενο ταµπού; Σύµφωνα µε την ερµηνεία του Ζιλ Σορόν [Gilles Sauron] αυτό επιτυγχάνεται σύµφωνα µε την απεικόνιση όντας το αντικείµενο (ο φαλλός) καλυµµένο και αποκαλυµµένο ταυτόχρονα. Ακόµα κι αν τα ιερά δοχεία απεικονίζονται, το µυστικό αντικείµενο, ο φαλλός, παραµένει καλυµµένος για τα µάτια του θεατή. Αντίθετα, για τον Πολ Βέιν [Paul Veyne], µία τέτοια παράβαση του απαγορευµένου είναι αδύνατη. Γι’ αυτό, η Αιδώς, η φτερωτή µορφή, κοιτώντας προς την αντίθετη κατεύθυνση του λίκνου ετοιµάζεται να χτυπήσει τη γυναίκα µε ένα µαστίγιο. 8 [Σ.τ.Επ.]: urverdrängt : πρωταρχική απώθηση. 9 [Σ.τ.Επ.]: Verdrängung : απώθηση.

Page 24: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

LA SIGNIFICATION DU PHALLUS

24

Les  émergences  qui  apparaissent  dans  la  genèse  psychologique,  confirment  cette  fonction  signifiante  du  phallus.  

Ainsi  d'abord  se  formule  plus  correctement  le  fait  kleinien  que  l'enfant  appréhende  dès  l'origine  que  la  mère  "contient"  le  phallus.  

Mais  c'est  dans  la  dialectique  de  la  demande  d'amour  et  de  l'épreuve  du  désir  que  le  développement  s'ordonne.  

La  demande  d'amour  ne  peut  que  pâtir  d'un  désir  dont  le  signifiant  lui  est  étranger.  Si  le  désir  de  la  mère  est  le  phallus,  l'enfant  veut  être  le  phallus  pour  le  satisfaire.  Ainsi  la  division  immanente  au  désir  se  fait  déjà  sentir  d'être  éprouvée  dans  le  désir  de  l'Autre,  en  ce  qu'elle  s'oppose  déjà  à  ce  que  le  sujet  se  satisfasse  de  présenter  à  l'Autre  ce  qu'il  peut  avoir  de  réel  qui  réponde  à  ce  phallus,  car  ce  qu'il  a  ne  vaut  pas  mieux  que  ce  qu'il  n'a  pas,  pour  sa  demande  d'amour  qui  voudrait  qu'il  le  soit.  

Cette  épreuve  du  désir  de  l'Autre,  la  clinique  nous  montre  qu'elle  n'est  pas  décisive  en  tant  que  le  Sujet  y  apprend  si  lui-­‐même  a  ou  non  un  phallus  réel,  mais  en  tant  qu'il  apprend  que  la  mère  ne  l'a  pas.  Tel  est  le  moment  de  l'expérience  sans  lequel  nulle  conséquence  symptomatique  (phobie)  ou  structurale  (Penisneid)  qui  se  réfère  au  complexe  de  castration  ne  prend  effet.  Ici  se  signe  la  conjonction  du  désir  en  tant  que  le  signifiant  phallique  en  est  la  marque,  avec  la  menace  ou  nostalgie  du  manque  à  avoir.  

Bien  sûr,  c'est  de  la  loi  introduite  par  le  père  dans  cette  séquence  que  dépend  son  avenir.  

Mais  on  peut,  à  s'en  tenir  à  la  fonction  du  phallus,  pointer  les  structures  auxquelles  seront  soumis  les  rapports  entre  les  sexes.  

Disons  que  ces  rapports  tourneront  autour  d'un  être  et  d'un  avoir  qui,  de  se  rapporter  à  un  signifiant,  le  phallus,  ont  l'effet  contrarié  de  donner  d'une  part  réalité  au  sujet  dans  ce  signifiant,  d'autre  part  d'irréaliser  les  relations  à  signifier.  

Ceci  par  l'intervention  d'un  paraître  qui  se  substitue  à  l'avoir,  pour  le  protéger  d'un  côté,  pour  en  masquer  le  manque  dans  l'autre,  et  qui  a  pour  effet  de  projeter  entièrement  les  manifestations  idéales  ou  typiques  du  comportement  de  chacun  des  sexes,  jusqu'à  la  limite  de  l'acte  de  la  copulation,  dans  la  comédie.  

Ces  idéaux  prennent  vigueur  de  la  demande  qu'ils  sont  en  pouvoir  de  satisfaire,  qui  est  toujours  demande  d'amour,  avec  son  complément  de  la  réduction  du  désir  à  la  demande.  

Si  paradoxale  que  puisse  sembler  cette  formulation,  nous  disons  que  c'est  pour  être  le   phallus,   c'est-­‐à-­‐dire   le   signifiant   du   désir   de   l'Autre,   que   la   femme   va   rejeter   une   part  essentielle   de   la   féminité,   nommément   tous   ses   attributs   dans   la  mascarade.   C'est   pour   ce  qu'elle  n'est  pas  qu'elle  entend  être  désirée  en  même  temps  qu'aimée.  Mais  son  désir  à  elle,  elle   en   trouve   le   signifiant  dans   le   corps  de   celui   à  qui   s'adresse   sa  demande  d'amour.   Sans  doute  ne  faut-­‐il  pas  oublier  que  de  cette  fonction  signifiante,  l'organe  qui  en  est  revêtu,  prend  valeur  de  fétiche.  

 

Page 25: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΛΛΟΥ

25

Τα  φαινόμενα    που  εμφανίζονται  κατά  την  ψυχολογική  γένεση,  επιβεβαιώνουν  την  εν  λόγω  σημαίνουσα  λειτουργία  του  φαλλού.    

Κατ’  αυτόν  τον  τρόπο,  αρχικά  διατυπώνεται  ορθότερα  το  κλαϊνικό  γεγονός  πως  το  παιδί  αντιλαμβάνεται  με  ανησυχία  εξαρχής  ότι  η  μητέρα  «περιέχει»  το  φαλλό.    

Όμως  η  ανάπτυξη  διατάσσεται  μέσα  στη  διαλεκτική  του  αιτήματος  αγάπης  και  της  δοκιμασίας  της  επιθυμίας.    

Το   αίτημα   αγάπης   δε   μπορεί   παρά   να   πάσχει   από   μια   επιθυμία   της   οποίας   το  σημαίνον   τού   είναι  άγνωστο.  Αν  η   επιθυμία   της  μητέρας  είναι   ο  φαλλός,   το  παιδί   θέλει   να  είναι   ο   φαλλός   για   να   ικανοποιήσει   αυτήν   την   επιθυμία.   Κατ’   αυτόν   τον   τρόπο   ο   εγγενής  διχασμός   της   επιθυμίας   γίνεται   ήδη   αισθητός   εφόσον   βιώνεται   μέσα   στην   επιθυμία   του  Άλλου,   στο   μέτρο   που   ο   διχασμός   αντίκειται   ήδη   στο   να   ικανοποιείται   το   υποκείμενο  παρουσιάζοντας  στον  Άλλο  ό,τι  το  πραγματικό  μπορεί  να  έχει  που  απαντά  σε  αυτόν  το  φαλλό,  γιατί  αυτό  που  έχει  δεν  αξίζει  περισσότερο  από  αυτό  που  δεν  έχει,  για  το  αίτημα  αγάπης  του  που  θα  ήθελε  το  υποκείμενο  να  είναι  ο  φαλλός.  

Η  κλινική  μάς  δείχνει  ότι  η  εν  λόγω  δοκιμασία  της  επιθυμίας   του  Άλλου  δεν  είναι  αποφασιστικής  σημασίας,  στο  μέτρο  που  μαθαίνει  το  υποκείμενο  μέσω  αυτής  αν  το  ίδιο  έχει  ή  δεν  έχει  πραγματικό  φαλλό,  αλλά  στο  μέτρο  που  μαθαίνει  ότι  η  μητέρα  δεν  τον  έχει.  Ιδού  η  στιγμή   της   εμπειρίας   χωρίς   την   οποία   καμία   συνέπεια,   συμπτωματική   (φοβία)   ή   δομική  (Penisneid)10,   που   αναφέρεται   στο   σύμπλεγμα   του   ευνουχισμού   δε   μπορεί   να   ισχύει.   Εδώ  σφραγίζεται   η   σύνδεση   μεταξύ   της   επιθυμίας   της   οποίας   το   σημάδι   είναι   το   φαλλικό  σημαίνον,  και  της  απειλής  ή  της  νοσταλγίας  της  έλλειψης  του  έχειν.    

Το  μέλλον  της,  βεβαίως,  εξαρτάται  από  τον  νόμο  που  εισάγεται  σε  αυτήν  τη  σειρά  από  τον  πατέρα.    

Μπορούμε  όμως,  αν  περιοριστούμε  στη  λειτουργία  του  φαλλού,  να  αναδείξουμε  τις  δομές  στις  οποίες  θα  υποβληθούν  οι  σχέσεις  μεταξύ  των  φύλων.    

Ας  πούμε  λοιπόν  ότι  οι  εν  λόγω  σχέσεις  θα  περιστρέφονται  γύρω  από  ένα  είναι  και  ένα  έχειν  που,  αναφερόμενα  σε  ένα  σημαίνον,  τον  φαλλό,  έχουν  το  αντιθετικό  αποτέλεσμα  να  προσδίδουν,  από  τη  μια,  πραγματικότητα  στο  υποκείμενο  μέσα  σε  αυτό  το  σημαίνον,  και  από  την  άλλη  να  καθιστούν  μη-­‐πραγματοποιήσιμες  τις  σχέσεις  προς  σημαινοποίηση.    

Η  ανωτέρω  διαδικασία  λαμβάνει  χώρα  μέσω  της  διαμεσολάβησης  ενός  φαίνεσθαι  που  υποκαθίσταται  στο  έχειν,  αφενός  για  να  το  προστατέψει  ,  αφετέρου  για  να  καλύψει  την  έλλειψη  του  έχειν  στον  άλλο,  και  που  έχει  ως  αποτέλεσμα  να  προβάλλει  καθ’  ολοκλήρου  τις  ιδανικές  ή  τυπικές  εκδηλώσεις  της  συμπεριφοράς  του  κάθε  φύλου,  μέχρι  τα  όρια  της  πράξης  της  συνουσίας,  στη  θεατρική  κωμωδία.  

Τα   συγκεκριμένα   ιδεώδη   λαμβάνουν   ισχύ   από   το   αιτήμα   που   είναι   σε   θέση   να  ικανοποιήσουν,   που   συνιστά   πάντοτε   αίτημα  αγάπης,   με   το   συμπλήρωμά   του   που   έγκειται  στην  αναγωγή  της  επιθυμίας  στο  αίτημα.    

Όσο   παράδοξη   και   αν   φαίνεται   η   ανωτέρω   διατύπωση,   λέμε   ότι   για   να   είναι   ο  φαλλός,   δηλαδή   το   σημαίνον   της   επιθυμίας   του   Άλλου,   η   γυναίκα   θα   απορρίψει   ένα  ουσιαστικό   μέρος   της   θηλυκότητας,   και   ιδιαίτερα   όλα   της   τα   χαρακτηριστικά   μέσα   στη  μασκαράτα.  Θέλει  να  την  επιθυμούν,  και  να  την  αγαπούν  ταυτόχρονα,  για  ό,τι  δεν  είναι.  Όσο  για  τη  δική  της  επιθυμία,  βρίσκει  το  σημαίνον  της  στο  σώμα  εκείνου  στον  οποίο  απευθύνεται  το   αίτημα   αγάπης   της.   Αναμφίβολα,   δεν   πρέπει   εδώ   να   ξεχνάμε   ότι   από   τη   συγκεκριμένη  σημαίνουσα  λειτουργία,  το  όργανο  που  την  ενδύεται,  παίρνει  την  αξία  φετίχ.  

 

10 [Σ.τ.Επ.]: Penisneid : φθόνος του πέους.

Page 26: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

LA SIGNIFICATION DU PHALLUS

26

Mais  le  résultat  pour  la  femme  reste  que  convergent  sur  le  même  objet  une  expérience  d'amour  qui  comme  telle  (cf.  plus  haut)  la  prive  idéalement  de  ce  qu'il  donne,  et  un  désir  qui  y  trouve  son  signifiant.  C'est  pourquoi  on  peut  observer  que  le  défaut  de  la  satisfaction  propre  au  besoin  sexuel,  autrement  dit  la  frigidité,  est  chez  elle  relativement  bien  tolérée,  tandis  que  la  Verdrängung  inhérente  au  désir  est  moindre  que  chez  l'homme.  

Chez  l'homme  par  contre,  la  dialectique  de  la  demande  et  du  désir  engendre  les  effets  dont  il  faut  admirer  une  fois  de  plus  avec  quelle  sûreté  Freud  les  a  situés  aux  joints  mêmes  dont  ils  relevaient  sous  la  rubrique  d'un  ravalement  (Erniedrigung)  spécifique  de  la  vie  amoureuse.  

Si  l'homme  trouve  en  effet  à  satisfaire  sa  demande  d'amour  dans  la  relation  à  la  femme  pour  autant  que  le  signifiant  du  phallus  la  constitue  bien  comme  donnant  dans  l'amour  ce  qu'elle  n'a  pas,  -­‐  inversement  son  propre  désir  du  phallus  fera  surgir  son  signifiant  dans  sa  divergence  rémanente  vers  "une  autre  femme"  qui  peut  signifier  ce  phallus  à  divers  titres,  soit  comme  vierge,  soit  comme  prostituée.  Il  en  résulte  une  tendance  centrifuge  de  la  pulsion  génitale  dans  la  vie  amoureuse,  qui  rend  chez  lui  l'impuissance  beaucoup  plus  mal  supportée,  en  même  temps  que  la  Verdrängung  inhérente  au  désir  est  plus  importante.  

Il  ne  faut  pas  croire  pour  autant  que  la  sorte  d'infidélité  qui  apparaîtrait  là  constitutive  de  la  fonction  masculine,  lui  soit  propre.  Car  si  l'on  y  regarde  de  près  le  même  dédoublement  se  retrouve  chez  la  femme,  à  ceci  près  que  l'Autre  de  l'Amour  comme  tel,  c'est-­‐à-­‐dire  en  tant  qu'il  est  privé  de  ce  qu'il  donne,  s'aperçoit  mal  dans  le  recul  où  il  se  substitue  à  l'être  du  même  homme  dont  elle  chérit  les  attributs.  

On  pourrait  ici  ajouter  que  l'homosexualité  masculine  conformément  à  la  marque  phallique  qui  constitue  le  désir,  se  constitue  sur  son  versant,  -­‐  que  l'homosexualité  féminine  par  contre,  comme  l'observation  le  montre,  s'oriente  sur  une  déception  qui  renforce  le  versant  de  la  demande  d'amour.  Ces  remarques  mériteraient  d'être  nuancées  d'un  retour  sur  la  fonction  du  masque  pour  autant  qu'elle  domine  les  identifications  où  se  résolvent  les  refus  de  la  demande.  

Le  fait  que  la  féminité  trouve  son  refuge  dans  ce  masque  par  le  fait  de  la  Verdrängung  inhérente  à  la  marque  phallique  du  désir,  a  la  curieuse  conséquence  de  faire  que  chez  l'être  humain  la  parade  virile  elle-­‐même  paraisse  féminine.  

Corrélativement  s'entrevoit  la  raison  de  ce  trait  jamais  élucidé  où  une  fois  de  plus  se  mesure  la  profondeur  de  l'intuition  de  Freud  :  à  savoir  pourquoi  il  avance  qu'il  n'y  a  qu'une  libido,  son  texte  montrant  qu'il  la  conçoit  comme  de  nature  masculine.  La  fonction  du  signifiant  phallique  débouche  ici  sur  sa  relation  la  plus  profonde  :  celle  par  où  les  Anciens  y  incarnaient  le  Nous  et  le  Logos.  

   

Page 27: La signification du phallus mise en page signification du phallus.pdf · 3 Jacques Lacan LA SIGNIFICATION DU PHALLUS DIE BEDEUTUNG DES PHALLUS Écrits, pp. 685-695, Éditions du Seuil,

Η ΣΗΜΑΣΙΑ ΤΟΥ ΦΑΛΛΟΥ

27

Το   αποτέλεσμα   όμως   για   τη   γυναίκα   παραμένει   ότι   συγκλίνουν   στο   ίδιο   αντικείμενο   μια  εμπειρία   αγάπης   η   οποία  ως   τέτοια   (βλέπε   παραπάνω)   την   αποστερεί   ιδανικά   από   ό,τι   (το  αντικείμενο)   δίνει,   και   μια   επιθυμία   που   βρίσκει   εκεί   το   σημαίνον   της.   Για   αυτό   άλλωστε  μπορούμε   να   παρατηρήσουμε   ότι   η   απουσία   της   ικανοποίησης   της   σεξουαλικής   ανάγκης,  δηλαδή  η  ψυχρότητα,  είναι  σχετικά  καλά  ανεκτή  στη  γυναίκα,  ενώ  η  συμφυής  στην  επιθυμία  Verdrängung  είναι  μικρότερη  απ’  ότι  στον  άντρα.    

Στον   άντρα,   αντίθετα,   η   διαλεκτική   του   αιτήματος   και   της   επιθυμίας   προξενεί   τα  αποτελέσματα   για   τα   οποία   οφείλουμε   να   θαυμάσουμε   για   μια   ακόμη   φορά   με   πόση  σιγουριά   τα   τοποθέτησε   ο  Φρόυντ   στις   ζεύξεις   από   τις   οποίες   εξαρτώνται   αυτά,   εντός   της  θεματικής  μιας  υποβάθμισης  (Erniedrirung)  ιδιαίτερης  του  ερωτικού  βίου.    

Εάν   ο   άντρας   καταφέρνει   πράγματι   να   ικανοποιήσει   το   αίτημα   αγάπης   του   στη  σχέση  με  τη  γυναίκα  στο  μέτρο  που  το  σημαίνον  του  φαλλού  την  καθιστά  ορθά  ως  εκείνη    που  δίνει  μέσα  στην  αγάπη  αυτό  που  δεν  έχει,  αντίστροφα,  η  δική  του  επιθυμία  για  τον  φαλλό  θα  προκαλέσει  την  ανάδυση  του  σημαίνοντός  του  στην  εμμένουσα  απόκλισή  του  προς  «μια  άλλη  γυναίκα»  που  μπορεί  να  σημάνει  τον  φαλλό  αυτό  με  διάφορους  τρόπους,  είτε  ως  παρθένα,  είτε  ως  πόρνη.  Απορρέει  μια  κεντρόφυγος  τάση  της  γενετήσιας  ενόρμησης  στον  ερωτικό  βίο,  η   οποία   έχει   ως   αποτέλεσμα   ο   άντρας   να   ανέχεται   πολύ   λιγότερο   (απ’   ότι   η   γυναίκα)   την  ανικανότητα,   ενώ   ταυτόχρονα   η   ενδογενής   στην   επιθυμία   Verdrängung   να   είναι   πιο  σημαντική.    

Δεν   πρέπει   εδώ   να   νομίσουμε   εντούτοις   ότι   το   είδος   της   απιστίας   που   θα  διαφαινόταν   εδώ   να   συγκροτεί   την   ανδρική   λειτουργία,   αποτελεί   ιδιαίτερο   χαρακτηριστικό  του.  Γιατί  αν  κοιτάξουμε  καλύτερα,  ο  ίδιος  αναδιπλασιασμός  βρίσκεται  και  στη  γυναίκα,  με  τη  διαφορά  ότι   ο  Άλλος   της  Αγάπης  ως   τέτοιος,   δηλαδή  ως  αποστερούμενος  αυτού  που  δίνει,  δεν   γίνεται   καλά   αντιληπτός   λόγω   της   οπισθοδρόμησης   όπου   αυτός   ο   Άλλος   της   Αγάπης  υποκαθίσταται  στο  ον  του  ίδιου  του  άντρα  τού  οποίου  τα  χαρίσματα  εκείνη  αγαπά.    

Θα  μπορούσαμε  εδώ  να  προσθέσουμε  ότι  η  ανδρική  ομοφυλοφιλία,  σύμφωνα  με  το  φαλλικό  σημάδι  που  συγκροτεί  την  επιθυμία,  διαμορφώνεται  στην  άλλη  της  εκδοχή,  και  ότι  η  γυναικεία  ομοφυλοφιλία,  αντίθετα,  όπως  το  καταδεικνύει  η  παρατήρηση,  προσανατολίζεται  επί   μιας   απογοήτευσης   που   ενδυναμώνει   την   πτυχή   του   αιτήματος   αγάπης.   Οι   εν   λόγω  παρατηρήσεις   θα   έπρεπε   να   τύχουν   ευρύτερης   αποσαφήνισης   μέσω   μίας   επιστροφής   στη  λειτουργία   της   μάσκας,   εφόσον   κυριαρχεί   στις   ταυτίσεις   όπου   ανάγονται   οι   αρνήσεις   του  αιτήματος.    

Το  γεγονός  ότι  η  θηλυκότητα  βρίσκει  το  καταφύγιό  της  σε  αυτήν  τη  μάσκα  μέσω  της  Verdrängung   που   είναι   εγγενής   στο   φαλλικό   σημάδι   της   επιθυμίας,   έχει   το   περίεργο  αποτέλεσμα,  στον  άνθρωπο,  η  αρσενική  επίδειξη  να  μοιάζει  θηλυκή.    

Σε  συσχέτιση  με  τα  ανωτέρω,  διαφαίνεται  η  αιτία  αυτού  του  χαρακτηριστικού  που  ποτέ  δε  διευκρινίστηκε,  όπου  για  μια  ακόμη  φορά  μπορούμε  να  αξιολογήσουμε  το  βάθος  της  διορατικότητας   του  Φρόυντ:  δηλαδή,  ποιος  είναι  ο  λόγος  που   ισχυρίζεται  ότι  υπάρχει  μόνο  μία  λίμπιντο,  την  οποία  στο  κείμενό  του  συλλαμβάνει  ως  ανδρικής  φύσης.  Η  λειτουργία  του  φαλλικού  σημαίνοντος  καταλήγει  εδώ  στη  βαθύτερη  της  σχέση:  εκείνη  στην  οποία  οι  Αρχαίοι  ενσάρκωναν  τον  Νοῦ  και  τον  Λόγο11.  

   

 

11 [Σ.τ.Μ.] Στα αρχαία ελληνικά στο γαλλικό πρωτότυπο.