Melancholia i depresja w literaturze pisanej przez kobiety ...· po części autobiograficznej powieści

Embed Size (px)

Text of Melancholia i depresja w literaturze pisanej przez kobiety ...· po części autobiograficznej...

Urszula Chowaniec-Pozo

Melancholia i depresja w literaturzepisanej przez kobiety po 1989 rokuAnnales Universitatis Paedagogicae Cracoviensis. Studia Historicolitteraria 9,129-143

2009

Annales Universitatis Paedagogicae CracoviensisStudia Historicolitteraria IX (2009)

FolIA 67

Urszula Chowaniec-Pozo

Melancholia i depresja w literaturze pisanej przez kobiety po 1989 roku

Nazywanie cierpienia, drobiazgowe jego roztrzsanie w najmniejszych szczegach jest bez wtpienia rodkiem na powcignicie aoby

Kobietom trudniej wydosta si z pieka. Orfeuszowi si to udaje, Eurydyce nie.

Julia Kristeva1

Wstyd, poczucie winy, zaenowanie, rozpacz, bl ludzkiej egzystencji. Takie uczucia nade wszystko towarzysz prozie kobiet ostatniego dwudziestolecia. Pisarki wsp-czesne zainteresowane swoj kobiecoci i jej statusem w polskim spoeczestwie rekonstruuj polski patriarchalizm, przygldaj si i sprzeciwiaj si mu, ironizuj, buntuj si wobec niego, wreszcie de-konstruuj go. W ten sposb ich proza zblia si do politycznych zaoe feminizmu. Przygldajc si bliej, ma si wraenie, e to niczym melancholia pokonanego czy kliniczny, depresyjny stan kogo, kto utraci nadziej na lepsze jutro. Literatura kobiet zatem pogra si w pesymizmie. Kobiecy charakter tej prozy wyuskiwany jest przez czytelnika wanie z jej melancholijnych, pesymistycznych fragmentw, bo wedle koncepcji filozofki Julii Kristevej, za ktrej ladem w niniejszym tekcie pjd w ekonomii spoeczestwa monoteistycznego, w ktrym Ojcem, Prawem, Bogiem jest Mczyzna, ekstaza i melancholia to dwa ekstremalne moliwoci pozyskania przez kobiety dostpu do porzdku spoeczne-go (do porzdku symbolicznego, wadzy, wiedzy)2.

Melancholia i kobiece pisanie (Joanna Bator)Zacznijmy od krtkiej charakterystyki melancholii i literatury kobiecej. Melancho-lia to tsknota za strat, ale nie jest to tsknota, ktr mona opowiedzie, uj w sowa. To al, aoba za czym, czego do koca nie moemy ani zrozumie, ani wyrazi3. Smutek jest dol czowieka. Tak zaczyna swoj ksik Antoni Kpiski,

1 J. Kristeva, Czarne soce: depresja i melancholia, Krakw 2007, s. 101; zob. te The Kristeva Reader, red. T. Moi, Oxford, Basil Blackwell, 1986.

2 Por. J. Kristeva, About Chinese Women, [w:] The Kristeva Reader, op. cit., s. 148.3 W ostatnich latach wydano wiele polskich pozycji powiconych melancholii, wrd

nich: wznowienie ksiki A. Kpiskiego, Melancholia, Krakw 2001; M. Bieczyka, Melan-cholia: o tych, co nigdy nie odnajd straty, Warszawa 1998; W. Bausi, Mundus melancholicus: melancholiczny wiat w zwierciadle sztuki, Krakw 1996; A. Kuczyskiej, Pikny stan melan-cholii: filozofia niedosytu i sztuka, Warszawa 1999.

[130] Urszula Chowaniec-Pozo

autor wanego polskiego dziea na temat melancholii (Melancholia, pierwsze wy-danie w 1974 roku). Kpiski uywa staroytnego, jak je nazywa, pojcia melan-cholia dla swojego szczegowego opisu rnych stanw depresyjnych (na przy-kad depresja endogenna, inwolucyjna, poogowa, starcza). Staroytne pojcie melancholia, ktre dopiero w drugiej poowie XIX wieku zostao stopniowo wy-parte przez termin depresja, obejmowao szeroki wachlarz rnorodnych stanw patologicznego obnienia nastroju4, pisze Kpiski. Melancholia jako termin nigdy nie znikna zupenie, zawajc swj szeroki wachlarz semantyczny. Melancholia staa si stanem przedchorobowym, przeddepresyjnym, a Freud po raz pierwszy potraktowa melancholi jako nieprzepracowan aob po utraconym obiekcie5. Melanie Klein nazwie depresj melancholi in statu nascendii6. Podobnie ujmuje melancholi Julia Kristeva (La Rvolution du langage potique, 1974; Czarne so-ce, 2007)7, za jej rdo uznaje tsknot za utraconym zwizkiem z semiotyczn harmoni midzy dzieckiem a Matk, za matczyn Rzecz8 (La Chose maternelle). W Czarnym socu Kristeva rozwaa konsekwencje niezakoczonej pierwotnej re-lacji z matk dla podmiotu kobiecego i heteroseksualnego. Kristeva dowodzi, e kobiecy heteroseksualny podmiot dowiadcza impresywnej formy melancholii pisze Trigo Benigno. Dowiadcza identyfikacji z matk, ktra jest natychmiastowa poprzez ich analogiczn seksualno (wedug Kristevej) oraz na mocy spoecznej konwencji9 (wedle Oliver10). Joanna Bator, kulturoznawczymi i filozofka, w swojej po czci autobiograficznej powieci o wspczesnej kobiecie Kobieta (2002) wg-bia si w intertekstualnych fragmentach swojej ksiki w istot melancholii, ktrej symboliczn realizacj odnajduje w Ekstazie w. Teresy Berniniego11 oraz we wo-skim belcanto, jako najdoskonalszej reprezentacji melancholii, na jak zdobya si

4 A. Kpiski, Melancholia..., op. cit., s. 11.5 M.P. Markowski, Wstp [do:] J. Kristeva, Czarne soce..., op. cit., s. XXVII. 6 M. Klein, aoba i jej zwizek ze stanami maniakalno-depresyjnymi, prze. A. Czowicka,

[w:] Depresja. Ujcie psychoanalityczne, red. K. Walewska, J. Pawlik, Warszawa 1992, s. 43. Zob. take: M.P. Markowski, Wstp, op. cit.

7 W niniejszym opracowaniu korzystam take z ksiek: K. Oliver, Reading Kristeva: Unravelling the Double-bind, Bloomington: Indiana University Press 1993 oraz J. Lechte, M. Margaroni, J. Kristeva, Live Theory, London 2004.

8 Modalno semiotycznoci reprezentuje chora z Platoskiego Timajosa: idzie o ru-chome miejsce poczenia i sprzecznoci, ktre poprzedza wszechwiat, nazw, a nawet sy-lab. Jest ono naczyniem (chypodocheion) stawania si o konotacjach materialnych (tithene), przestrzeni artykulacji prowizorycznej, konstytuujcej si w poruszeniach i efemerycznych zastojach, amorficzn, opart na rytmicznoci (T. Kitliski, Obcy jest w nas. Kocha wedug Kri-stevej, Krakw 2001, s. 229); P. Dybel, Zagadka Drugiej pci, Krakw 2006, s. 5961.

9 T. Benigno, Remembering Maternal Bodies: Melancholy in Latina and Latin American Womens Writing, Gordonsville, VA, USA, Palgrave Macmillan 2006, p. 7.

10 K. Oliver, The Colonization of Psychic Space, Minneapolis, University of Minnesota Press 2006.

11 Ekstaza witej Teresy barokowa rzeba stworzona przez Giovanni Lorenzo Berni-niego w latach 16451652, przedstawiajca wit Teres z Avila i anioa. Obecnie znajduje si w kaplicy Cornaro (rodziny fundatorw) w kociele Santa Maria della Vittoria w Rzymie. Rzeba przedstawia dwie postaci: w. Teres i anioa stojcego nad ni, trzymajcego w rce strza.

Melancholia i depresja w literaturze pisanej przez kobiety po 1989 roku [131]

kultura Zachodu. piew jako znak niemoliwy, piew w miejsce tego, co niewypo-wiadalne, cakowite podporzdkowanie narracji gosowi12. Gos z Lemianowskiej ballady o Dziewczynie13 to take gos melancholiczki. To czysty niezaporedniczony afekt, pozbawiony komunikacyjnej potencjalnoci14. To gos, ktry w sobie zawiera element kobiecy, bo nade wszystko to tsknota za jednoci, harmonijn rzeczywi-stoci jedni z archaiczn Matk.

Melancholik zamyka si w sobie, albowiem nie zgadza si na utrat matczynej mioci. Rezygnuje ze wiata, albowiem nie ma ju w nim jego obiektu, ktry tymczasem zagnie-dzi si w nim, tyle e jako obiekt nienawici [] Milczca nienawi do wiata: oto de-finicja melancholii, na ktr istniej tylko dwie odpowiedzi: mio i jzyk wyjania stanowisko Kristevej Micha Pawe Markowski15.

Aby uchroni si przed melancholi i jej klinicznym obrazem depresj nale-y opowiedzie swoj nienawi, a zatem usensowni j poprzez narracj, da jej symboliczny wymiar. Jzyk czy twrczo artystyczna w istocie rzeczy jest form mioci. Mio, co w poetycki sposb wyjania nam Kristeva, zastpuje utracon Matk. Jest zwrceniem si ku Drugiemu, a zatem zgod na symboliczne umierce-nie archaicznej Matki. Pisanie o tym jest w gruncie rzeczy pisaniem melancholijnym. Idc ladami francuskich filozofek, Julii Kristevej, Hlne Cixous oraz Luce Irigaray16, podsumowuje to Joanna Bator, przedstawiajc krtk psychoanalityczn genealogi melancholii poprzez pocztki psychologicznego rozwoju mczyzny i kobiety:

Krtka genealogia mczyzny: oczy chopca podniesione na Ojca, matkobjstwo, ao-ba. Jestem usprawiedliwiony, przecie musiaem si uratowa! Teraz bd poet. Opa-cz j, wyprowadz Eurydyk z pieka melancholii. Kobieta nie moe usprawiedliwi matkobjstwa tak atwo. Moja symboliczna metamorfoza jest o wiele blisza mierci, uciekajca Dafne zmienia si w drzewo aby ocali siebie matk, ktra mi zagraa, za-mieniam w sam mier, pacz po niej/po sobie, umieram, ja/melancholiczka. criture feminine jest zawsze criture melancholique17.

Kobieta, ktra nie dokonuje symbolicznego matkobjstwa, skazuje si na konsekwencje nieudanej aoby, czyli na cig konfrontacj ze strachem przed mierci. Pisanie kobiece zatem zawsze jest naznaczone t nieprzebyt aob. To take pisanie, ktre naraone jest na niezrozumienie, na pozaznakowe kanie.

12 J. Bator, Kobieta, Warszawa 2002, s. 178.13 Ze zbioru Napj cienisty (1936). Fragment: I run mur, tysicem ech wstrzsajc

wzgrza i doliny!/ Lecz poza murem nic i nic! Ni ywej duszy, ni Dziewczyny!// Niczyich oczu ani ust! I niczyjego w kwiatach losu!/ Bo to by gos i tylko gos, i nic nie byo oprcz gosu! Z biblioteki internetowej Uniwersytetu Gdaskiego, http://univ.gda.pl/~literat/ lesman/dziewcz.htm

14 M.P. Markowski, Wstp, op. cit., s. XXVIII.15 Ibidem, s. XXVII.16 Na przykad: L. Irigaray, Speculum of the Other Woman, prze. G.C. Gill, Ithaca, Cornell

UP, 1999.17 J. Bator, op. cit., s. 183184.

[132] Urszula Chowaniec-Pozo

Gdy Cixous swoj teori pisarstwa kobiecego nazywa czarnym ldem18, a Nancy K. Miller okrela teori/strategi czytania literatury kobiecej za pomoc katachrezy jako arachnologia19, oba te terminy odwouj si do problemw nazywania tego, co w jzyku nowe, niezbadane, nieskodyfikowane. Podobnie jest z okreleniem pisania kobiecego jako pisania melancholicznego, ktre zawsze naraone jest na niebezpie-czestwo zaguszenia, niezrozumienia czy po prostu zignorowania.

***

Bohaterka Bator, nowoczesna kobieta sukcesu, podrniczka, znajca wiat, erudyt-ka, feministka bawi si swoj kobiecoci, ktra podporzdkowana jest mskiemu podan