perpjekja_05

  • View
    209

  • Download
    6

Embed Size (px)

DESCRIPTION

magazine albania

Text of perpjekja_05

Prpjekja

1

LNDAEditorial Mbi dashurin pr atdheun Ese dhe komente Shqiptart dhe Evropa nga Shklzen Maliqi Nga Bota Demokracia dhe politika e identitetit kombtar nga Juli Mostov Nga jeta shkencore Mbi seminarin XVII ndrkombtar pr gjuhn, letrsin dhe kulturn shqipe Kritika revists Kritika dhe vijat nervoze t lapsit nga Bashkim Shehu Edhe vepra e Kadares duhet par nn dritn e s vrtets replik nga F. Lubonja Nga jeta kulturore Rron o rron, nuk vdes shqiptari nga Edi Rama (mbi Festivalin e Kulturs Shqiptare n Die t Francs) Jubilare, Shpeshher ndrra, asti i rrezikshm nga vllimi poetik i Pre Zogajt "Terre sans Continent", botuar n Franc, prkthyer nga Elisabeth Chabuel Sot sht e shtun botohet libri76

2 8

me poezi i Jamarbr Markos "Rastsisht me Dashje" Letra Shqipe Nga Baneasa pr n Kishnjev: nj rrug!, Tymi tregime nga Fron Nazi Shqiprime Augsburg nga Drago Jonar (shqiproi Virgjil Mui) Ndrgjegje historike Periudha e hershme shqiptare (600 - 1018) nga Georg Stadtmller Zogu, Noli dhe fatet e nj qeverie shqiptare n mrgim (1941-1944) (pjesa e dyt, prgatiti Artan Puto) Autor q duhen njohur Mbi Tocquevill-in dhe veprn e tij "Demokracia n Fabian Kati Amerik" ngaFabian Kati Rrnjt intelektuale t nazizmit nga William L. Shirer, pjesa e dyt Dekarti nga Alfred Veber, Denis Hyisman

19

81

36

89 104

44 48

129

52

68

133 142

73

PERPJEKJAE prtremuajshme kulturore Drejtor FATOS T. LUBONJA Viti II Nr 5 Tiran, dhjetor, 1995

Prpjekja

Editorial

2 2

MBI DASHURIN PR ATDHEUNPatriott, n kuptimin e mirfillt t fjals, ishin e kundrta e atyre q thonin: besoj n vendin tim qoft kur ky ka t drejt, qoft kur nuk ka t drejt. Ata ishin pikrisht... prarsit ngatrrestar q i kundrviheshin qeveris. Duke u shprehur m seriozisht mund t themi se Revolucioni Francez, i cili e ka prdorur kt term ashtu si e patn prdorur m s pari amerikant, dhe sidomos revolucioni hollandez i vitit 1783 quante patriot ata q e shfaqnin dashurin pr vendin e tyre duke u prpjekur ta prtrinin at nprmjet reformave apo revolucioneve. Eric J. HobsbawnNations and Nationalism since 1780 Programme, Myth, Reality.

Sipas nj legjende t vjetr, q tregohet nga Jugu, ata q len atdheun e jetojn n dh t huaj, mbasi vdesin shndrrohen n re, ngaq ndjejn nevojn t kthehen, ta shohin e t qajn nga malli i pashuar pr t... kurse ata q vdesin n atdhe, shndrrohen n gur dhe bhen kshtu pjes e toks s tij. Kjo metafor, t ciln e ndjen thell cilido q ka pasur rastin t jetoj edhe jasht, edhe brenda vendit flet shum pr at q quhet atdhedashuri. Po ta vsh re, ajo ngrthen n vetvete simbolikn e dy lloj ndjenjash pr atdheun, q do ti quanim dashuria prej reje dhe ajo prej guri... Dashuria prej reje na duket se simbolizon nj nostalgji romantike apo nj ndrrim platonik, kurse ajo prej guri, nj lidhje m t qndrueshme, m t afrt me vendin, pr t mos thn nj shkrirje me t, si e shpreh edhe njesimi, pas vdekjes, me gurt e vendit. Ajo simbolizon, si t thuash, ann materiale, t prekshme t dashuris. Po sht dashuria pr atdheun, po t shprehemi pr t n terma m racional? Tomas Mani, n esen mbi Shilerin, kur flet pr miqsin e tij me Gten thot se thellimi n psikologjin e nj fenomeni mund t na oj leht n mosnderim. Vese kjo sht e pashmangshme, shton ai, pasi psikologjia

Prpjekja

Editorial

3 3

sht nj nga faqet e s vrtets, si t thuash, faqja e saj natyraliste. Duke trajtuar nj tem kaq komplekse si sht dashuria pr atdheun (nprmjet nj qasjeje kryesisht shqiptare), do t prpiqemi t hedhim nj vshtrim mbi faqen psikologjike t ksaj ndjenje dhe do t rrekemi t zbulojm shkaqet e ndrdyshjes q na del kur shohim se shqiptari, nga njra an, i ka knduar dhe i kndon aq shum dashuris pr baltn e vendit t tij dhe, nga ana tjetr, kjo balt sht m e shmtuar se kudo atje ku ka vn dor vet "dashnori" i saj, shqiptari. Dashuria prej reje Eqrem abej thot diku se kultura shqiptare sht nj kultur e krijuar kryesisht prej mrgimtarsh (kuptohet se ky sht nj konstatim i br n nj koh kur nuk kishte filluar t kultivohej kultura e re socialiste n Shqipri.) Pasi lexon thnien e tij t vijn menjher ndrmend Naimi, Samiu, Konica, Noli etj. dhe i jep t drejt, pasi kta apostuj t Shqipris shumicn e veprs s tyre e kan krijuar jasht. Po ashtu, kur e sjellim ndrmend kt vepr, kujtohemi se ajo m s pari na shfaqet e mbushur plot me ndrrime, emocione dhe dashuri t ekzaltuar pr Shqiprin. Nse do t kthehemi ta analizojm kt dashuri nprmjet vshtrimit zhbirilues t psikologjis, do t vem re se, q nga Naimi, ajupi e deri von, ajo shpesh, pr t mos thn gjithher, sht produkt ose i mallit pr nj vend, t cilin m shum e kan ndrruar, sesa e kan shkelur, ose i nj fantazie t ndezur romantike, nprmjet s cils kan evokuar legjendat e mitet e s kaluars, kan krijuar heronjt, kan poetizuar malet, fushat dhe baltn e Shqipris. Kemi t bjm, pra, me nj fenomen tipik romantik. Jeta sht nj ndrr - ndrra bhet realitet, thon mjeshtrit e romantizmi, mjafton t besosh tek kjo ndrr. Kur Pashko Vasa thoshte Feja e shqiptarit sht shqiptaria, krkonte pikrisht q nevojn e njeriut pr t besuar diku apo, le ta quajm, ndjenjn e tij fetare, ta projektonte tek atdheu pr ta lidhur shqiptarin me vendin e tij. U prket historianve t prcaktojn se pesh ka pasur kjo ndjenj romantike e rilindasve dhe pesh rrathana t tjera n brjen e Shqipris, por fakti sht se ndrra e rilindasve na shfaqet gjithmon n themelet shpirtrore t Shqipris s sotme. Ka nj thnie sipas s cils Njeriu ka nder vetm n vendin e vet. Po ta interpretosh kt nder nga nj pikpamje psikologjike mund t zbulosh se qniet njerzore kan nevoj pr grupe konkrete referimi, n mnyr q t ndjejn individualitetin dhe identitetin e tyre dhe ky nder sht tejet i lidhur me kto grupe dhe ndjenja. Duke shkuar jasht shtetit njeriu shpesh ndjen pikrisht humbjen e identitetit. Thuajse t gjith shqiptart, edhe ata m intelektualt e m t mirpriturit n Evrop, dje dhe sot, duket se e kan ndjer at q quhet fenomen i akulturimit si pasoj e rnies n nj mjdis tjetr kulturor, i cili, edhe

Prpjekja

Editorial

4 4

n mos qoft superiore, thjesht pr faktin se sht tjetr, t krijon vshtirsin e e tij dhe n kulturn e ktij. Malet dhe gurt e vendit t tij nuk jan thjesht tjetr vese nevoja pr kta simbole. Prandaj, thot ajupi, n atdhe edhe balta duket m e mbl se mjalta, pasi kjo balt nuk sht thjesht prej dheu, por prej nj materiali shpirtror. Malet dhe gurt, prrenjt dhe bregdeti jan pikturuar, fotografuar, atyre u sht knduar dhe kshtu ata jan transmetuar n kulturn e vendit s bashku me personalitetet m t shquara, me poezit dhe muzikn m t bukur, me fjalt dhe tingllimn e gjuhs etj. etj., duke shrbyer si simbole identiteti. Kur e pyetn Lasgushin prse nuk ndenjti n Grac, n Katedrn e Albanologjis, pas mbrojtjes s doktorats, ai u prgjegj: Po atje, n Grac, un do t haja pak m shum buk e djath, por nuk do ti shkelja dot gurt e Pogradecit tim t dashur... Na duket se me frymn romantike t rilindasve sht ushqyer bota shpirtrore shqiptare dhe, s bashku me t edhe dashuria pr atdheun, jo vetm para ardhjes n pushtet t komunistve, por edhe m pas. Vese propaganda komuniste shtoi edhe dika tjetr. Duke u nisur nga ideja se komunizmi kishte pr detyr ta transformonte botn, ka e onte vshtrimin e tij drejt t ardhmes, atdhedashuria n propagandn komuniste mori edhe trajtat e nj romantike revolucionare. Pra, gjith duke ruajtur substratin rilindas, romantika komuniste shpallte se Atdheu, t cilit i knduan rilindasit, ishte ln n balt nga forcat e s keqes. Se ai, si nj vargmal kreshnik i mbetur n errsir, priste dik q ta printe dhe se m n fund ky prijs/shptimtar (partia) kishte mbrritur pr ta uar drejt horizonteve t komunizmit... Fenomene t tilla, si ndjenja e mallit pr atdheun, ajo e fantazimit t tij, ajo e nevojs pr identitet apo pamja e Atdheut si nj tok e premtuar nuk mund midis shum ndjenjash t tjera t shpirtit njerzor. Si deviacione t ksaj romantike apo si forma forma malinje t dashuris prej reje do t prmendnim ato dashuri pr atdheun q jo rrall kan marr trajta t rrezikshme delirante, ndr t cilat deliri i madhshtis sht m i prhapuri. Po t vesh re, ndjenjat nacionaliste q i ushqejn shpesh kto delire, jan shfaqur tek disa individ q, dora-dors, duke uzurpuar pushtetin politik dhe duke shtn vese kan knaqur "kafshzat" e uritura t inkoshientit t tyre. Ka t ngjar q kta individ n rinin e tyre t ken qn rebel ndaj shoqris dhe, bash kompensojn komplekset e krijuara. Poende, jo rrall tek nj pjes individsh t alienuar sht bash impotenca pr t dashuruar vrtet ajo q ua kanalizon instiktet

Prpjekja

Editorial

5

e frustruara n drejtim t nj dashurie nacionaliste pr atdheun. N kt rast ideologjia nacionaliste nuk sht tjetr vese mjeti pr ti shkatrruar t tjert, kurse dashuria pr atdheun nj poz apo prdorim i tij, nj dashuri pr qnien abstrakte atdhe, pr t urryer individin konkret q e banon at. Kto do t ishin disa nga pamjet e dashuris pr atdheun, e nj dashurie t ciln e quajtm prej reje dhe q jo rrall meriton t quhet vetm e rrejshme. N trsi mund t themi se kjo dashuri, edhe n rastin m t mir, pra kur ka qen frymzuese dhe ndrtuese, nuk i ka shptuar dot thelbit t romantizmit si munges e ndjenjs s realitetit, si arratisje n nj t kaluar t lavdishme ose n nj t ardhme t lumtur apo si ndrtim i nj jete ideale pikrisht atje ku nuk ka jet reale. Dashuria prej guri Do t dua m mir/kur t jesh e lir, thoshte ajupi, i cili duket se ka pasur nj sens m t fort realist se rilindasit e tjer. A u b ndonjher realitet kjo dashuri e ajupit? Nuk mund t mohohet q, nse shqiptart modern kan br nj her t vetme sadopak luft n emr t atdheut, kt e bn gjat Lufts s Dyt Botrore. A e bn at n saj t fryms nacional-romantike t rilindasve, me t ciln u edukua rinia npr shkollat e shtetit t par shqiptar? Sigurisht edhe ajo ka ndikuar, por jo vetm. Nga ana tjetr, t mos harrojm se krahas studentve me ndjenja t larta patriotike, kishte edhe mjaft shqiptar q i pritn italiant me lule. Kjo pjes, kuptohet, ka qn m pak e