Click here to load reader

Poremećaji autističnog spektra

  • View
    222

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Poremećaji autističnog spektra

  • POREMEAJI AUTISTINOG SPEKTRA1

    Tatjana Gaji2

    JU Centar Zatiti me, Banjaluka

    Poremeaji autistinog spektra (ASD)3 podrazumijevaju neurorazvojne poremeaje za koje je

    karakteristian deficit u razvoju komunikacije i socijalnih vjetina i prisutnost repetitivnih i

    restriktivnih obrazaca ponaanja. DSM-5 (American Psychiatric Association, 2013, p. 53)4 navodi:

    Poremeaj autistinog spektra obuhvata poremeaje koji su ranije nazivani rani infantilni autizam,

    djeiji autizam, Kanerov autizam, visoko-funkcionalni autizam, atipini autizam, nespecifikovani

    pervazivni razvojni poremeaj, dezintegrativni poremeaj koji se javlja u djetinjstvu i Aspergerov

    poremeaj. Retov sindrom, koji je pored navedenih bio uvrten u DSM-4 (American Psychiatric

    Association, 2000), sad vie ne pripada autistinom spektru. Poremeaji koji su poznati po ranijim

    nazivima (Slika 1) se od 2013. dijagnostikuju iskljuivo kao ASD, uz specifikaciju osobina i nivoa

    ozbiljnosti oteenja. Tako bi i osoba koja bi ranije dobila dijagnozu autizam i osoba koja bi ranije

    dobila dijagnozu Aspergerov sindrom danas dobile istu dijagnozu: ASD. S tim da bi u prvom sluaju

    dijagnostiari imali zadatak da naglase postoji li i koliko je intelektualno oteenje, kao i kolika potpora

    je toj osobi potrebna. U drugom sluaju, dijagnoza bi bila ASD bez intelektualnih i jezikih oteenja.

    Slika 1. Poremeaji koji ulaze u sastav ASD-a.

    Razliitosti djece i odraslih s ASD-om u odnosu na (statistiki) normalnu populaciju u

    posljednje vrijeme se objanjava time da oni nemaju razvijenu teoriju uma (Woolfolk, 2010). Teorija

    uma je sposobnost identifikovanja mentalnih stanja, ukljuujui namjere, uvjerenja, elje i emocije,

    1 Ovaj radni dokument kreiran je za potrebe gostujueg predavanja odranog na PIM Univerzitetu, Banjaluka, 9.4.2015.

    godine u okviru predmeta Psihologija djece s posebnim potrebama (odgovorni predmetni nastavnik: doc. dr Sinia

    Suboti), koji se realizuje u sklopu prvog ciklusa studijskog programa Psihologija. Dokument je interno recenziran i ulazi

    u sastav obavezne ispitne literature na navedenom predmetu za kolsku 2014/2015. godinu. 2 Adresa e-pote autora: [email protected]

    3 ASD je akronim od Autistic Spectrum Disorders (poremeaji autistinog spektra) i koristiu ga u nastavku rada, kako zbog

    opte prihvaenosti ove skraenice, tako i zbog utede prostora i bolje preglednosti. 4

    DSM je skraenica od The Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders koji objavljuje Amerika psihijatrijska asocijacija. Trenutno je aktuelan DSM-5, objavljen u maju 2013 (American Psychiatric Association, 2013).

    autizam Aspergerov sindrom

    djeiji dezintegrativni poremeaj

    pervazivni razvojni nespecifikovani poremeaj

    ASD

  • 2

    kako svoje tako i drugih ljudi, te razumijevanja kako su ta unutranja iskustva povezana sa spoljanjim

    ponaanjem (O'Brien, Slaughter, & Peterson, 2011, p. 713).

    Dijadna priroda ASD-a ilustrovana je na Slici 2.

    Slika 2. Dijadna priroda ASD-a.

    SOCIJALNA KOMUNIKACIJA

    Ovaj pojam objedinjuje dvije povezane oblasti koje su u DSM-4 (American Psychiatric

    Association, 2000) predstavljala dva kriterijuma: 1) komunikacija, sa naglaskom na razvoj jezika i 2)

    socijalna interakcija.

    Usvajanje govora kod djece sa ASD-om kasni u odnosu na vrnjake, dok odreeni broj djece

    govor uopte ne usvoji. Usvajanje prvih rijei do tree godine (nije bitno da li sa 12, 18 ili 24 mjeseca),

    kod djece s ASD-om u odnosu na djecu s ASD-om koja ovim vjetinama ne ovladaju, poveava ansu

    za usvajanjem irokog spektra adaptivnih ponaanja, kao to su higijenske navike ili smanjena

    frustracija na osujeenje ili neugodu (jer dijete moe saoptiti da neto eli ili da ga neto boli) (Mayo,

    Chlebowski, Fein, & Eigsti, 2013). Treba imati u vidu da i kada se govor razvije, obino je rije o

    nefunkcionalnom govoru, ali s obzirom na to da dijete ima vjetinu imitacije i motivisano je da

    reprodukuje zvukove, postoji temelj za uenje i razvijanje interpersonalne komunikacije.

    Nefunkcionalnim smatramo onaj govor koji je sam sebi svrha, tanije vrsta je stereotipije5, tako da iako

    dijete formalno govori, one ne vri interpersonalnu komunikacijsku razmjenu, tj. esto nije u stanju da

    nam odgovori na pitanje (obino i ako da odgovor, rije je o eholaliji), niti da verbalno trai neto to

    eli (npr. da mu se uspe sok, da gleda crtani). Djeca sa manjim stepenom oteenja imaju funkcionalniji

    5 Na primjer, dijete u roku od sat vremena tridesetak puta ponovi neku rije ili frazu (Dobro vee, dobro doli.; Monkey

    see, monkey do.; speluje engleski alfabet, nabraja po redu televizijske kanale nekoliko puta zaredom). Pri tome, ne obraa

    se nikome, esto daje do znanja da mu smeta ako neko s njim (na primjer) zapjeva ili ponavlja fraze.

    deficit socijalne interakcije i

    komunikacije

    restriktivno i repetitivno ponaanje

  • 3

    govor, ali on je uglavnom agramatian i upotreba linih zamjenica im predstavlja posebnu tekou,

    naroito kad treba da pitanje sa drugim licem jednine preformuliu u odgovor u prvom licu jednine. Na

    primjer, na pitanje ta hoe?, odgovaraju sa Hoe sok., umjesto Hou sok..

    Socijalni deficit i okrenutost ka sebi, koji su karakteristini za ASD, sami po sebi negativno

    djeluju na razvoj govora. Pored deficita verbalnog, otean je (ili se ne razvija) ni neverbalni govor,

    djeca ne pokazuju eljeno rukom i kaiprstom, nerazvijena je sposobnost imitacije i nema zajednike

    panje (npr. ne gledaju ta im se pokazuje). Da postoje genetski inioci koji utiu na javljanje

    socijalnog deficita, sugerie i nalaz da roaci osoba sa specifinim jezikim oteenjem (eng. specific

    language impairment, SLI) pokazuju veu stopu komunikacijskog deficita, a manju stopu socijalnog

    deficita, dok je obrnuto stanje kod roaka osoba sa ASD (Pickles, St Clair, & Conti-Ramsden, 2012).

    Iako se dugo mislilo da djeca sa ASD-om nisu u stanju prepoznati emocije na licima drugih

    ljudi, noviji nalazi to opovrgavaju. Prema Tanaka et al. (2012), djeca sa ASD mogu da prepoznaju

    osnovne facijalne emocije kao i njihovi vrnjaci istog IQ-a, osim facijalne ekspresije za ljutnju.

    Objanjenje za to autori nalaze u injenici da se djeca sa ASD koncentriu na gledanje donjeg dijela

    lica i da pokret i oblik usana prepoznaju holistiki, a oi kao izolovani dio. Za razliku od ostalih

    emocija, ljutnju uglavnom pokazujemo gornjim dijelom lica (stisnute oi, nabrane obrve).

    RESTRIKTIVNO I REPETITIVNO PONAANJE (RRP)

    RRP je drugi kriterijum za dijagnostiku ASD-a i predstavlja iroku kategoriju razliitog

    ponaanja, poevi od privrenosti ritualima i rutini, preko motornih stereotipija, pa do neuobiajenih

    preokupacija. Bishop, Richler i Lord (2006) su dobili nalaze koji idu u prilog tezi da postoje razliite

    klase RRP. Utvrdili su da razlike zavise i od neverbalnog koeficijenta inteligencije, kao i od uzrasta

    djece (mlaa djeca imaju vie senzomotornih RRP, a starija vie insistiranja na istovjetnosti). Bishop et

    al. (2013) takoe potvruju da postoje najmanje dvije podkategorije RRP: 1) repetitivno senzomotorno

    i 2) insistiranje na istovjetnosti, odnosno jednolinosti.

    Iako RRP moe biti evidentirano i kod djece koja nemaju ASD (npr. kod djece sa intelektualnim

    disabilitetom, kod osoba sa opsesivno-kompulzivnim poremeajem, pa i kod djece normalnog razvoja u

    ranom uzrastu od 2 do 4 godine), Matson, Dempsey i Fodstad (2009) su dobili nalaze koji

    nedvosmisleno pokazuju da se i na ranom uzrastu (17-37 mjeseci) jasno vidi razlika u uestalosti RRP

    kod djece koja imaju dijagnozu autizam, pervazivni nespecifikovani poremeaj, i kod djece bez

    dijagnoze, ali pod rizikom (sumnjom) za dobijanje iste. Prema Barber, Wetherby i Chambers (2012), na

  • 4

    ranom uzrastu, razlika izmeu djece sa ASD i djece normalnog razvoja nije toliko u frekvenciji RRP

    koliko u kategoriji koju preferiraju; tako se djeca sa ASD vie ljuljaju, okreu, rolaju i trljaju predmete,

    dok djeca normalnog razvoja predmete vie tresu, redaju u linije i skupljaju. Prema nekim autorima, u

    osnovi javljanja RRP lei specifian kognitivni stil koji je karakteristian za djecu sa ASD-om, a to je

    fokusiranje na detalje (Chen, Rodgers, & McConachie, 2008).

    Na Slici 3 su jasno ilustrovane karakteristike socijalne komunikacije i RRP-a (s tim to su

    socijalna interakcija i komunikacija posebno prikazane).

    Slika 3. Karakteristike osoba sa ASD-om (izvor: http://goo.gl/sH2OKM).

    Pored kognitivnog stila, za RRP je vezana i anksioznost. Rodgers, Glod, Connoly i McConachie

    (2012) podijelili su prema nivou anksioznosti, 67-oro djece sa ASD-om na dvije grupe: grupu sa

    visokim i grupu sa niskim nivoom anksioznosti. Nalazi sugeriu da djeca u grupi sa povienim nivoom

    anksioznosti imaju vii nivo insistiranja na istovjetnosti, dok u grupi djece s niskim nivoom

    anksioznosti, ista je asocirana sa senzomotornim repetitivnim pokretima. Odnosno, visina anksioznosti

    je u vezi sa drugaijim vrstama stereotipnog ponaanja.

    http://goo.gl/sH2OKM

  • 5

    DIJAGNOSTIKOVANJE I PREVALENCIJA ASD-a

    Dijagnostikovanje ASD-a je zasnovano jedino na bihejvioralnim znakovima, samim tim,

    promjene u definisanju ponaanja u dijagnostikim prirunicima znaajno utiu na dijagnozu (Barton,

    Robins, Jashar, Brennan, & Fein, 2013). Pored promjena sistema klasifikacije

Search related