Prirodni Monopol

  • View
    414

  • Download
    18

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Prirodni monopol

Text of Prirodni Monopol

1

SVEUILITE U ZAGREBU

EKONOMSKI FAKULTET-ZAGREB

PRIRODNI MONOPOL I GENERIRANJE ELEKTRINE ENERGIJE

SEMINARSKI RADKolegij: Ekonomika energetikeMentor: Mr. Sc. Tomislav GeloStudenti: Andreja poljarec

Marina Coli

Mirta Zlatar

Tomislav Tinodi

Zagreb, oujak 2008.SADRAJ1. UVOD..............................................................................................................................3

2. PRIRODNI MONOPOL.................................................................................................4

2.1. Monopol...................................................................................................................4

2.2. Podjela monopola.....................................................................................................5

2.3. Definicija prirodnog monopola................................................................................5

2.3.1. Regulacija.................................................................................................................7

2.3.2. Franiza..........................................................................................................7

2.3.3. Zajedniki nositelj..........................................................................................7

2.3.4. Izlazak na burzu.............................................................................................8

2.3.5. Javno vlasnitvo.............................................................................................8

2.3.6. Ne initi nita.................................................................................................8

3. ELEKTRINA ENERGIJA KAO PRIRODNI MONOPOL..........................................93.1. Proizvodnja elektine energije..................................................................................93.2. Svojstva elektine energije........................................................................................93.3. Potronja elektine energije u svijetu........................................................................103.4. Potronja elektrine energije u Hrvatskoj..................................................................123.5. Prirodni monopol i elektrina energija.......................................................................134. LIBERALIZACIJA(DEREGULACIJA) I KONKURENCIJA NA TRITIMA ELEKTRINE ENERGIJE...............................................................................................155. HEP D.O.O KAO PRIRODNI MONOPOL.....................................................................201. UVOD

Cilj ovog seminarskog rada je objasniti te definirati pojam i osobine prirodnog monopola, razloge zato se pojavljuje te naine na koje se regulira. Takoer, pojam prirodnog monopola u sluaju ove seminarske teme, objasnit emo na primjeru trita elektrine energije, koje se zahvaljujui svojim posebnim svojstvima najee javlja upravo u obliku prirodnog monopola. Nekoliko stranica posveeno je i temi regulacije i konkurencije na tritima elektrine energije, kao i prirodnom monopolistu na domaem tritu, a to je HEP d.o.o..

2.PRIRODNI MONOPOL2.1. Monopol

Svijet u kojem danas ivimo je svijet nesavrene konkurencije koji se odlikuje cijenama viim i proizvodnjom niom od savrene. Kao osnovne tipove nesavrene konkurencije moemo izdvojiti: monopolistiku konkurenciju, oligopol te najekstremniji sluaj, sluaj monopola. Upravo zadnji sluaj, tonije njegov specifian oblik, jedna je od komponenta koju emo obraditi kroz ovaj rad.Rije monopol dolazi od gr. rijei monos, to znai jedan i grki polein, to znai prodavati. Trajna situacija kada na tritu cjelokupnu ponudu kontrolira samo jedno poduzee, dakle postoji samo jedan prodava te mnogo kupaca, definira se kao monopol. Uglavnom se javlja u proizvodnji onih dobra koja nemaju supstitute, odnosno gdje ne postoji zamjenska roba. U tom sluaju, zbog odsustva konkurenata na tritu te oteavanja njihova ulaska, javlja se mogunost utjecaja na cijenu dobara. Po svojim svojstvima, monopol je ista suprotnost savrene konkurencije, ali na dugi rok nije osiguran od napada konkurenata. Osnovni razlog pojave monopola moe se prepoznati u trokovnim uvijetima te postojanju zapreka slobodnom ulasku u odreenu granu. U svojoj poslovnoj politici, monopol je motiviran maksimizacijom profita, koja se ostvaruje na dva naina, i to tako da se:

razlika izmeu ukupnog prihoda (TR) i ukupnog rashoda (TC) maksimizira odabere onaj obujam proizvodnje te ona cijena pri kojoj je granini prihod (MR) jednak graninom troku (MC), odnosno MR=MC, kao to je vidljivo na grafikonu I.Graf 1. : Monopol

Izvor: ''www.images.google.hr''2.2. Podjela monopola

Osnovne vrste monopola su slijedee: zakonski monopol- nastaje kada se posebnim dravnim propisima proizvodnja pojedinih dobara i usluga monopolizira sam za odreeno poduzee

ekonomski monopol- nastaje centralizacijom te koncentracijom kapitala

oktopodski monopol- kombinacija ekonomskog i prirodnog monopola, kod kojeg zbog veliine opreme nije povoljno postojanje veeg broja poduzea

prirodni monopolPosljednji sluaj je ono to elimo definirati.

Vano je takoer naglasiti da monopol i prirodni monopol nisu sinonimi. Dok prirodni monopol opisuje strukturu trokova poduzea, monopol predstavlja trini udio te trinu mo.2.3. Definicija prirodnog monopola

Koncept prirodnog monopola esto se pripisuje Johnu Stuartu Millu koji je tvrdio kako je beskorisno postojanje veeg broja pruatelja odreene usluge, iako on sam nikada nije koristio termin ''prirodni monopol''.

U ekonomiji prirodni monopol predstavlja poduzee koje eljeni output proizvodi pri niem drutvenom troku i efikasnije nego to bi se to moglo oekivati u sluaju postojanja konkurencije. Postoji ekonomija razmjera koja znai da se prosjeni trokovi smanjuju s poveanjem obujma proizvodnje uslijed ega poduzee s velikim obujmom proizvodnje moe pokriti trokove uz niu cijenu od malog poduzea. Kada u odreenoj grani konkurencija nije odriva, a monopol predstavlja najjeftiniji oblik proizvodnje, prirodno je da se odri monopol, odakle i dolazi naziv ''prirodni monopol''. U takvim sluajevima drava svojom regulacijom nadzire takvo poduzee kako ono ne bi iskoritavalo svoju mo.

Ulazak u neku industriju karakteriziraju znaajni trokovi, koji se uglavnom odnose na investicije te poetna ulaganja. Prirodni monopol se zbog toga esto javlja u sluaju velikih proizvoaa, koji se na nekom tritu javljaju kao prvi, a ija industrija zahtjeva visoke fiksne trokove i pridonosi pojavi ekonomije razmjera. Ovdje se danas uglavnom radi o poduzeima za opskrbu vodom ili elektrinom energijom. Pojavu konkurencije spreavaju visoki trokovi poetnog ulaganja i ulaska na monopolistiko trite.

Ovu problematiku najlake je objasniti na primjeru prvih eljeznica ili telefonskih kompanija. U njihovom sluaju nije bilo straha od konkurencije jer konkurencija bi morala graditi nove eljeznike pruge te postavljati nove telefonske kablove, paralelno s postojeim, ime bi drutveni troak bio viestruko vei od ostvarive koristi. Dvostruko ulaganje ne bi znailo i dvostruko veu uinkovitost. Na ovom primjeru, odmah moemo objasniti i kako je najbolje rijeenje za konkuriranje prirodnom monopolu inovacija odnosno pojava dotad nepoznatih supstituta. Tako je npr. eljeznica izgubila svoju ekskluzivnost i monopol pojavom automobila kao supstituta, a telefonske kompanije pojavom beinog telefoniranja.

Zakljuujemo da prirodni monopol karakteriziraju visoki fiksni te mali granini troak, dakle troak dodatne proizvedene jedinice dobra, odnosno dodatnog usluenog potroaa neke usluge. Kada se na tritu ne radi o prirodnom monopolu, dakle postoji dovoljan broj konkurentskih poduzea, granini troak opada s ekonomijom razmjera, a zatim raste. Prosjeni troak slijedi istu putanju. Prirodni monopol ima drugaiju trokovno kretanje. Fiksni trokovi su izrazito visoki te ne ovise o outputu, no granini troak dodatne proizvodnje je otprilike konstantan i malen. Poduzee sa visokim fiksnim trokom, zahtjevat e vei broj kupaca kako bi osiguralo povrat na ulaganje. Ovdje ekonomja razmjera stupa na scenu. Poto svako poduzee ima visoke poetne trokove, poveanjem svog trinog udjela odnosno proizvodnje, fiksni troak se dijeli na sve vei broj kupaca. Zbog toga, kod prirodnog monopola prosjeni ukupni troak (ATC) opada s porastom outputa. Ukratko reeno, prirodni monopol uiva takve razmjere ekonomije tako da jedno poduzee moe ispuniti svu potranju na tritu i jo uvijek ne postii svoju najefikasniju ekonomiju razmjera (ATC jo uvijek pada).Graf 2. : Ponaanje prirodnog monopola u njegovu okruenju

Izvor: ''www.images.google.hr''

Graf 2. prikazuje sljedee: za monopol vrijedi da je krivulja MR (graninog prihoda) dvostruko strmija od krivulje D (potranje). Krivulja troka po dodanoj jedinici (MC) uvijek je ispod krivulje prosjenih trokova(ATC) koja je padajua. ATC je padajua iz razloga to firma koja je prirodni monopol na tritu moe ispuniti svu potranju i jo uvijek ne dostii najefikasniju ekonomiju razmjera.2.4. Regulacija

Poduzee koje se na tritu pozicioniralo kao prirodni monopol moe svoj poloaj iskoristiti na tetu potroaa, te povienjem cijene ostvariti abnormalno visok profit. Zbog toga potroai mogu zahtijevati vladinu regulaciju. Vlada moe uiniti sljedee: postaviti zakonska ogranienja ponaanja poduzea, direktno ili preko regulacijske agencije

omoguiti nadmetanje za trite putem franizinga

uspostaviti konkurenciju u obliku zajednikog nositelja

uspostaviti zamjensku konkurenciju

zahtjevati kotiranje poduzea na burzi

javno vlasnitvo ne uiniti nita 2.4.2. Franiza

Iako je konkurencija unutar prirodnog monopola skupa, mogue ju je postii, kao to je vidljivo na primjeru Francuske, koja ima tri velika kon