Słowiańskie powinowactwa kulturowe w kontekście symboli i ...

  • Published on
    11-Jan-2017

  • View
    214

  • Download
    1

Embed Size (px)

Transcript

  • Artur Bracki

    Sowiaskie powinowactwakulturowe w kontekcie symboli imagicznych przedmiotwutrwalonych w ukraiskich ikaszubskich pieniach ludowychActa Polono-Ruthenica 13, 29-41

    2008

  • UWM w Olsztynie Acta Polono-Ruthenica XIII, 2008 ISSN 1427-549X

    Artur Bracki Gdask

    Sowiaskie powinowactwa kulturowe w kontekcie symboli i magicznych przedmiotw

    utrwalonych w ukraiskich i kaszubskich pieniach ludowych

    1. Zagadnienia wstpne

    Niniejszy artyku skupia si na paralelach w wybranych obrazach zaczerpnitych z kaszubskich i ukraiskich pieni ludowych, w ktrych elementem budujcym s symbole i magiczne przedmioty1. Dla pojcia symbol przyjto zakres semantyczny2 ograniczony do znakw czy poj umownych, czytelnych w peni tylko przez czonkw danej spoecznoci; drugie tytuowe pojcie, jak si wydaje, nie wymaga ucile.

    Ukraiski folklor od dawna jest przedmiotem analiz. Rwnie liczne s ukraiskie zbiory pieni ludowych, co poniekd potwierdza niniejsza praca wykorzystujca antologi3 bdc swoistym podsumowaniem czci tekstw zawartych w kilkunastu innych podobnych publikacjach4.

    1 Kompleksowe zestawienie elementw jzykowego obrazu wiata w tekstach kaszubskich i ukraiskich pieni ludowych byo przedmiotem mojej rozprawy doktorskiej Jzykowy obraz cwiata w piecniach ludowych na materiale wschodnio- i zachodniosowiaskim.

    2 Np. Sownik Jzyka Polskiego [CD 1,0] PWN 2004 podaje nastpujc definicj tego pojcia: symbol 1. znak umowny, wystpujcy zwykle w formie wizualnej, penicy funkcj zastpcz wobec pewnego przedmiotu (pojcia, stanu rzeczy itp.) i przywodzcy w przedmiot na myl (budzcy zwizane z nim reakcje). Niejasny, wyrany symbol. Symbol poetycki. Symbol przyjani, sprawiedliwoci. Czer jest symbolem aoby. Kto uchodzi za symbol czego. Przedstawi co za pomoc symboli. Posugiwa si symbolami w malarstwie. Traktowa co jako symbol. 2. okrelony znak literowy lub cyfrowy stosowany do oznaczania wielkoci, jednostek miar, artykuw handlowych; w chemii do oznaczania pierwiastkw chemicznych; w matematyce do oznaczania zbiorw, ich elementw oraz dziaa .

    3 Por. H. fflyMaa, 3aKyeana 303yneHbKa. Anmonozin yKpaincbKoi Hapodnoi noemuunoi meopnocmi, Khib 1998 [dalej cyt. jako 33].

    4 Patrz literatura przedmiotu w bibliografii na kocu niniejszego artykuu.

  • 30 Artur Bracki

    Nieco inaczej przedstawiaj si badania nad folklorem kaszubskim, bo chocia prowadzono je jeszcze w XIX wieku, to efekty dogbnej analizy kultury ludowej Kaszub stay si widoczne dopiero w latach osiemdziesitych ubiegego stulecia, kiedy to przerwano jaow dyskusj o statusie jzyka/dialektu kaszubskiego, a do gosu Alfreda Majewicza5 doczyli inni polscy jzykoznawcy, budujc zrby naszej wiedzy o kaszubszczynie jako samodzielnym bycie jzykowym. Niema rol dla samego okrelenia specyfiki kaszubskiej kultury ludowej odegraa akcja zbierania folkloru wznowiona po II wojnie wiatowej, ktrej plonem jest m.in. zbir pieni6 wykorzystany w niniejszej pracy.

    2. Dobr i charakterystyka materiaw rdowych

    W niniejszej pracy przyjto zasad preferowania zbiorw pieni, ktre w moliwie najpeniejszy sposb oddaj zarwno stan wiedzy o rodzimym folklorze, jak i stanowi reprezentatywne rdo samych tekstw pieni. Std te ze strony ukraiskiej analizie poddany zosta szereg tematycznych zbiorw, czego konsekwencj by wybr wspomnianej ju jednej przekrojowej pracy, a ze strony kaszubskiej - kompletny zbir pieni w opracowaniu Ludwika Bielawskiego i Aurelii Mioduchowskiej. W artykule zrezygnowano z podawania tytuw pieni, w rzeczy samej bdcych ich incipitami, a zastpiono je odsyaczami. Wychwycone obrazy zostay scharakteryzowane i opisane kontekstualnie w kocowym zestawieniu. Mimo i wspomniany wyej sposb prezentacji utworw rni si w podanych publikacjach, w toku pracy okazao si, e te odmiennoci miay marginalne znaczenie dla wnioskw wynikajcych z analizy porwnawczej wychwyconych obrazw.

    Niewtpliwie taki stan rzeczy mia wpyw na caociowy odbir palety obrazw wiata typowych dla danego folkloru. Na potwierdzenie wystarczy wspomnie, e w adnym z ukraiskich zbiorw pieni wykorzystanych w niniejszym artykule nie ma utworu z wystpujc w nim postaci K 03aK a-xapaK m epnuK a, co sugerowaoby celowe usunicie postaci Kozaka, ktry zaprzeda dusz diabu, by moliwe stao si przedstawienie jego obrazu odpowiadajcej ukraiskiemu patrio

    5 Wskazany badacz proponuje kaszubski okreli mianem etnolektu - por. A. F. Majewicz, Jzyki wiata i ich klasyfikowanie, Warszawa 1989, s. 14-15.

    6 L. Bielawski, A. Mioduchowska, Polska pie i muzyka ludowa. rda i materiay, t. 2, Kaszuby, cz. I: Pieni obrzdowe, Warszawa 1997 [dalej cyt. jako K I]; cz. II: Pieni powszechne, Warszawa 1998 [dalej cyt. jako K II]; cz. III: Pieni powszechne i zawodowe, Warszawa 1998 [dalej cyt. jako K III].

  • Sowiaskie powinowactwa kulturowe w kontekccie symboli. 31

    tycznemu stereotypowi Kozaka - obrocy ludu i uosobienia szlachetnoci. Z kolei w kaszubskim zbiorze, o dziwo, stykamy si z zaskakujco du liczb pieni i hejnaw pasterskich, a pieni o morzu - zdawaoby si typowych dla Kaszub - praktycznie nie ma; nawet utwr e g l r z jest z pochodzenia pieni weseln, a inne utwory o tematyce marynistycznej nosz wyrane lady odautorskiej korekty [por. K II, 238; K III, 199-201, 201]. W tym jednak wypadku moemy mie do czynienia z prawd o Kaszubach, ktr oni sami wypiewali przed osobami zbierajcymi utwory. Prawdziwego morza moe by niewiele w pieniach kaszubskich, poniewa nie wszyscy Kaszubi mieszkaj bezporednio nad morzem, a rybowstwo to take, a raczej - przede wszystkim - owienie ryb w jeziorach (co ciekawe, wiksze spord nich take nazywane s morzami i nie dotyczy to samych Kaszub. Dla przykadu wystarczy wspomnie o morzu - Jeziorze ywieckim czy w folklorze rosyjskim o morzu - Bajkale). Brak morza w pieniach kaszubskich moe by wreszcie rezultatem tabu - morze jest tak straszne, nieokieznane i potne, e nie wolno o nim mwi, ale zaprzecza temu tre legend kaszubskich.

    Widzimy zatem, e rny sposb doboru materiau pieniowego (w wypadku publikacji ukraiskich - nowych redakcji z istniejcych ju wczeniej zbiorw pieni, a w przypadku publikacji kaszubskiej - rezultatu bezporedniej pracy zbierackiej) moe powodowa nie tylko odczytanie innego obrazu wiata (czsto, niestety, retuszowanego), ale rwnie daje moliwo wniknicia w istot postrzegania rodzimej twrczoci ludowej oczami osb j utrwalajcych.

    Co wicej, przegld zbiorw ludowych gatunkw prozatorskich i literatury popularyzujcej wiedz o tradycyjnym wiatopogldzie danej spoecznoci kreli nam zupenie inny obraz - tu mistyka i irracjonalno przeplataj si z codziennymi realiami ycia, a niesamowite zdarzenia dziej si w dobrze znanych i jak najbardziej prawdziwych miejscach.

    Taki stan rzeczy nasuwa wniosek o istnieniu w twrczoci ludowej dwch czynnikw dystrybuujcych zawarto treciow w obrbie konkretnych gatunkw.

    Pierwszy z nich to wyznaczenie funkcji, jakie ma peni dany gatunek. Pieni zwykle opowiadaj o wydarzeniu nie tylko w sposb lakoniczny, ale te przy uyciu skondensowanych i schematycznych obrazw-symboli, co poniekd spowodowane jest koniecznoci zachowania melicznoci wiersza, w rezultacie jednak stwarza konieczno przypominania bardziej rozbudowanych obrazw istniejcych w zbiorowej pamici narodu, a zawartych choby w takich gatunkach, jak banie czy legendy. W tych ostatnich spotykamy si rwnie z lapidarnymi opisami konkretnych obrazw, lecz organizacja wypowiedzi zorientowana jest na lepsze uwypuklenie punktu kulminacyjnego, ktry wraz z rozwizaniem tworzy

  • 32 Artur Bracki

    meritum danej opowieci. Gatunki prozatorskie rwnie bazuj na zasobach zbiorowej pamici ludu, wykorzystuj jednak takie jej warstwy wiadomoci, wierze i przekona, ktre buduj i utrwalaj konkretne zmitologizowane obrazy, bdc tym samym bardziej samodzielnymi wytworami kultury ludowej w porwnaniu z pieniami.

    Drugim czynnikiem regulujcym treciow kompozycj utworw ludowych jest- jak wynika z przeprowadzonego wyej porwnania - tabu jzykowe. Pieni wykonywane w rnych okolicznociach (zabawy, obrzdy, wita itd.) zdecydowanie rzadziej ni utwory prozatorskie nawizuj do ludowej demonologii czy mitologii, a jeli opisuj np. nieszczliwe zdarzenie, odwouj si raczej do abstrakcyjnego obrazu zego losu (posta wrony [33, 202-203, 347-348], widok zamanej kaliny [33, 195-196]), przeklestwo wypowiedziane zazwyczaj przez zych ssiadw [33, 277-278, 282] lub zazdrosnych ludzi [K II, 283, 285; 33, 279-280, 282], czary rzucane na modziecw przez dziewczyny-czarownice [33, 30]). Ludowe banie i legendy, wrcz przeciwnie, same z siebie stanowic skadowe elementy mitologii i demonologii, zawieraj rozbudowany opis takich wanie postaci. Pokazuj przy tym wiat ludzkich przey i dozna w konfrontacji z siami nadprzyrodzonymi. Zapewne w tym tkwi powd braku wspomnianych obrazw morza (Kaszuby) czy K03aKa-xapaKmepHUKa (Ukraina) w pieniach ludowych oraz ich czstego i obszernego opisu (ze wszystkimi atrybutami) w utworach prozatorskich.

    3. Specyfika problemu

    Zupenie inaczej przedstawia si kwestia ujcia obrazw symboli i magicznych przedmiotw. Pojawiaj si one rwnie czsto w ludowej poezji piewanej, jak i prozie, jednak i w tym wypadku w odpowiedni ukad sw woona jest inna pojemno semantyczna. Okrelenia symboli i magicznych przedmiotw w prozie ludowej s pene, tzn. danemu symbolowi lub konkretnemu przedmiotowi prcz opisu przynalene jest przedstawienie jego znaczenia bd dziaania, a w pieniach wykorzystywane s raczej same nazwy i okrelenia, co ze wzgldu na do ma objto sown w stosunku do pojemnoci semantycznej uruchamia z jednej strony warstw konotacyjn, przydan poszczeglnym desygnatom, przez co odpowiednio nastraja percepcj suchaczy/wykonawcw utworu na wielowarstwowy odbir jego treci, a z drugiej - to rdo sw idealnie odpowiadajcych potrzebom kompozycyjnym wiersza melicznego. W ten oto sposb realizowany jest jeden z najwaniejszych elementw pieni odnoszcej si do kultury danego ludu- warstwa asocjatywna poprzez swoj umowno oddziauje w naleyty (peny) sposb tylko na tych uczestniczcych w wykonaniu czy suchaniu danego utworu

  • Sowiaskie powinowactwa kulturowe w kontekcie symboli. 33

    pieniowego, ktrzy identyfikuj si z dan rzeczywistoci, istniej w niej i odbieraj wiat poprzez jej pryzmat. Ponadto symbole i magiczne przedmioty stanowi specyficzne medium, jakie czy wiat ludzi z zawiatami. Jest to element niezbdny dla wykazania uniwersum kosmosu takiego, jaki widziany jest oczami ludu. U podstaw wiary w medialne zdolnoci symboli i atrybutw ley prymarne przekonanie o moliwoci wadania siami przyrody i nadnaturalnymi mocami poprzez gest, sowo bd uycie magicznego przedmiotu.

    4. Analiza problemu z przykadami

    Przez grup symboli i magicznych przedmiotw realizowana jest w pieniach znaczna cz relacji midzy czowiekiem a otaczajcym go wiatem, poniewa wanie w tych obrazach, jakie potem utrwalia m.in. pieniowa kultura ludowa, przejawia si sposb postrzegania rzeczywistoci przez dan spoeczno. Poznajc znaczenie symboli i magicznych przedmiotw, na ktre w szczeglny sposb zwracaa uwag dana grupa, moemy wnikn w sfer mentalnoci ludowej i lepiej zrozumie zasady, na podstawie ktrych kojarzono ze sob poszczeglne obrazy.

    A) Du cz symboli i przedmiotw moemy odnie do oglnie pojmowanego stanu cywilnego bohatera pieniowego. Wianek w tradycji kaszubskiej oznacza paniestwo dziewczyny [K I, 236, 251-252, 254-255], a w tradycji ukraiskiej - tylko porednio jej paniestwo, poniewa wyplatanie wianka, jak to wida w pieniach witojaskich, jest czynnoci wykonywan wanie przez panny, ale ma na celu zapewnienie im szczcia, pomylnoci i przydanie im urody [33, 113]. upan w kaszubskich pieniach to symbol odnoszcy si do starego pana - postaci, jak mona przypisa do dwch obrazw - bogatego pana i starego kawalera [K I, 236, 260], z kolei w ukraiskiej tradycji pieniowej kontusz lub upan to atrybut bogatego gospodarza [33, 30]. Ukraiskiego kawalera (Kozaka) wyrnia czerwona kitajka - (dodatkowo - symbol kozackiej sawy) [33, 257, 263-264, 275-276], jeli za chodzi o pieni kaszubskie, to atrybutem kawalera s brzczce podkwki [K II, 242] (notabene, ten symboliczny przedmiot wystpuje rwnie w pieniach ukraiskich, ale jego sens nie jest jednoznaczny, poniewa brzczce podkwki mog w nich symbolizowa zarwno kawalera zalecajcego si do dziewczyny, jak i Kozaka-czarownika K03aKa-xapaKmepHUKa7. Rwnie dwuznaczne mog by zreszt i te symbole, ktre

    7 Por. M. .HaHOBHK, 3. .HaHOBHK, YKpamcbKa ycHa HapodHa meopuicmb: HidpyHHUK, Khib 2001, s. 343 [dalej cyt. jako .HaHOBHK M., .HaHOBHK 3.]; M. nonoBHB, Hapuc icmopii' Kyubmypu YKpaiHu, Khib 2001, s. 168.

  • 34 Artur Bracki

    zwyko si odczytywa niemal jednoznacznie - amanie kwiatu kaliny w jednej z ukraiskich pieni [33, 133] nie ma adnego odniesienia do kondycji fizycznej Kozaka, o czym bya mowa wyej, a jest czynnoci wykonywan przez dziewczyn w ramach zalotw; z kolei u Kaszubw kalina w ogle symbolizuje dziewczc urod [K II, 245]. Rwnie przy caej wykazanej ju zbienoci obrazu wianka w obu folklorach pieniowych, w jednej z kaszubskich pieni zielony wianek symbolizuje rzecz zgoa odmienn, bo mier modego onierza [K II, 114].

    B) Rwnie ciekawe jest uycie w pieniach ludowych synekdochy - figury stylistycznej, polegajcej na zastpieniu sowa nazywajcego konkretny przedmiot bd czowieka innym sowem, okrelajcym jeden z elementw tego przedmiotu lub czowieka. W ten sposb czarne brwi [33, 256, 262-263, 268, 269-270, 281-282, 344-345] lub brzowe oczy [33, 263, 275-276, 285-286] symbolizuj dziewczyn. Warto nadmieni, e nieprzypadkowo w pieniach ukraiskich wanie te elementy opisu czowieka zostay wykorzystane w postaci wspomnianej figury stylistycznej, poniewa w wielu innych pieniach, w ktrych opisywana jest uroda dziewczca, niemal zawsze okrelany jest kolor oczu i brwi, co z pewnoci ma zwizek z wyraonym przez dan spoeczno sdzie o odpowiedniej urodzie dziewczyny - odpowiedniej partnerki. U Kaszubw, co sugerowaby dominujcy typ urody, oczy modre to oczy dobre [K II, 280], cho czasem dobra dziewczyna moe mie i ciemne oczy [K II, 167, 280], a u Ukraicw, jak wyej zaznaczono, sprawa przedstawia si dokadnie na odwrt.

    C) Oprcz atwych do odczytania, uniwersalnych symboli, takich jak kufer peen zota - zamono (gospodarza) [K III, 202; 33, 30]; talary - bogactwo [K, 229]; piercie podarowany dziewczynie - owiadczyny [33, 272], a podarowany chopcu - zgoda na lub [K I, 260]; szabla - mstwo [33, 200-203] itd., wystpuj rwnie specyficzne symbole, w ktrych przejawia si lokalny system wierze, mentalnoci i sposobu postrzegania wiata, np. w kaszubskich pieniach zbicie dzbanka dziewczyny przez chopca - zaloty (a w podtekcie - strat wianka) [K II, 166, 330-332], co zupenie nie odpowiada treci ukraiskiego powiedzenia ludowego n o u m u (3 KUMCb) zo p w K u oznaczajcego pokci si z kim. Specyficzny tylko dla pieni kaszubskich jest obraz zabrudzonych trzewikw (chopca) symbolizujcy nieudane zaloty [K , 195-196], a z kolei w ukraiskich pieniach stanicie na (haftowanym) rczniku - oznacza lub [33, 285], za w caym folklorze wschodniosowiaskim ozdobienie haftem koszuli (chopca przez dziewczyn) - wyznacza pocztek ycia maeskiego [.daHOBHK M., .daHOBHK 3., 194-221].

    Na uwag zasuguje fakt, e w pieniach kaszubskich zdecyd...

Recommended

View more >