Ukraina wobec Rosji: stosunki dwustronne i ich uwarunkowania

  • View
    217

  • Download
    1

Embed Size (px)

Text of Ukraina wobec Rosji: stosunki dwustronne i ich uwarunkowania

  • C E SS T U D I E S

    P R A C E

    OSWS

    Ukraina wobec Rosji:

    stosunki dwustronne i ich uwarunkowania

    Ukraine and Russia:

    mutual relations and the conditions that determine them

    Republika Biaoru czy republika biaoruska?

    The Republic of Belarus or the Belarussian republic?

    Prace OSW / CES Studies

    3n u m e r

    C e n t r e f o r E a s t e r n S t u d i e sO R O D E K ST U D I W WS C H O D N I C H

    W a r s z a w a l i s t o p a d 2 0 0 1 / W a r s a w N o v e m b e r 2 0 0 1

  • Copyright by Orodek Studiw Wschodnich

    Copyright by Centre for Eastern Studies

    Redaktor serii / Series editor

    Anna abuszewska

    Opracowanie graficzne / Graphic design

    Dorota Nowacka

    Tumaczenie / Translation

    Justyna Kubica, Izabela Zygmunt

    Paulina Marchewa, Christian Swindells

    Wydawca / Publisher

    Orodek Studiw Wschodnich

    Centre for Eastern Studies

    ul. Koszykowa 6a

    Warszawa / Warsaw, Poland

    tel./phone: +48 /22/ 628 47 67

    fax: +48 /22/ 629 87 99

    Nawietlanie / Offset JML s.c.

    Druk / Printed by

    Print Partner

    Seria Prace OSW zawiera materiay analityczne

    przygotowane w Orodku Studiw Wschodnich

    The CES Studies series contains analytical materials

    prepared at the Centre for Eastern Studies

    Wersj angielskojzyczn publikujemy

    dziki wsparciu finansowemu

    Departamentu Promocji

    Ministerstwa Spraw Zagranicznych RP

    The English version is published

    with the financial support

    of the Promotion Department

    of the Republic of Polands Ministry of Foreign Affairs

    Materiay analityczne OSW mona przeczyta

    na stronie www.osw.waw.pl

    Tam rwnie znale mona wicej informacji

    o Orodku Studiw Wschodnich

    The Centres analytical materials can be found

    on the Internet at www.osw.waw.pl

    More information about the Centre for Eastern Studies

    is available at the same web address

  • Spis treci

    Ukraina wobec Rosji:

    stosunki dwustronne

    i ich uwarunkowania / 5

    Tadeusz Andrzej Olszaski

    Tezy / 5

    I. Zarys rozwoju stosunkw ukraisko-

    -rosyjskich 19911999 / 6

    II. Rok 2000. Przewartociowania / 10

    III. Rosja i Ukraina: sprzeczno

    i zbieno interesw / 16

    IV. Do Europy razem z Rosj? / 17

    V. Czy to si uda? / 18

    VI. Post Scriptum:

    Wobec wojny z terroryzmem / 19

    Republika Biaoru

    czy republika biaoruska? / 23

    Agata Wierzbowska-Miazga

    Tezy / 23

    Proces integracji Biaorusi i Rosji / 24

    Paszczyzny zalenoci i wpyww / 25

    Perspektywy stosunkw

    biaorusko-rosyjskich / 29

    C o n t e n t s

    Ukraine and Russia:

    mutual relations and the conditions

    that determine them / 33

    Tadeusz Andrzej Olszaski

    Theses / 33

    I. Outline of the development of Ukrainian

    Russian relations from 1991 to 1999 / 34

    II. Year 2000. Re-valuation / 39

    III. Russia and Ukraine: contradiction

    and convergence of interests / 44

    IV. To Europe together with Russia? / 46

    V. Can this be done? / 46

    VI. Postscript:

    Facing the war against terrorism / 48

    The Republic of Belarus

    or the Belarussian republic? / 51

    Agata Wierzbowska-Miazga

    Theses / 51

    Integration process of Russia and Belarus / 52

    The areas of dependencies and influence / 53

    The prospects for the Belarussian-Russian

    relations / 57

  • P r a c e O S W

    Federacja Rosyjska jest najwaniejszym ssiadem Ukrainy, asto-

    sunki z Moskw stanowi kluczowe zagadnienie ukraiskiej poli -

    tyki zagranicznej do tego stopnia, e kada opcja ukraiskiej po-

    lityki zagranicznej jest przede wszystkim wyborem okrelonego

    ksztatu stosunkw z Rosj. Wynika to przede wszystkim z geo-

    graficznego i geopolitycznego pooenia Ukrainy, z dziedzictwa

    wielowiekowej wizi politycznej, gospodarczej ikulturalnej midzy

    obu krajami, a take z nieuniknionej przewagi Rosji nad Ukrain.

    Wynika to take z tego, e to Rosja jest gwnym partnerem Unii

    Europejskiej na wschodzie Europy, za Ukraina jest i bdzie

    w znacznej mierze oceniana przez Uni w zalenoci od stanu jej

    stosunkw z Rosj: im bd one lepsze, tym lepiej Ukraina bdzie

    postrzegana w Berlinie, Brukseli, azwaszcza Paryu. Nieco inne

    s interesy Stanw Zjednoczonych, zainteresowanych niezaleno-

    ci ukraiskiej polityki bezpieczestwa od rosyjskiej, niemniej

    take Amerykanie postrzegaj Ukrain gwnie w kontekcie

    swych stosunkw z Rosj. Z drugiej strony po dziesiciu latach

    istnienia niepodlegej Ukrainy nie ma ju wtpliwoci, e kraj ten

    w dajcym si przewidzie czasie (jeli kiedykolwiek) nie ma

    szans na przystpienie do NATO i Unii Europejskiej. Tym bardziej

    wic ronie znaczenie stosunkw Kijowa z Moskw.

    Te z y

    1. Nawizanie normalnych stosunkw midzypastwowych mi-

    dzy Ukrain a Rosj byo bardzo trudne ze wzgldu na wielorakie

    wizi czce oba kraje. Ostateczne uznanie niepodlegoci i gra-

    nic Ukrainy przez Rosj (tj. podpisanie traktatu o stosunkach

    wzajemnych) nastpio dopiero w 1997 r. i to pod naciskiem

    wsplnoty midzynarodowej.

    2. Rozpad jednolitego systemu gospodarczego ZSRR spowodowa

    wiele trudnoci tak dla Rosji, jak i dla Ukrainy; dla Ukrainy trud-

    noci te byy dotkliwsze ze wzgldu na silniejsze uzalenienie od

    partnera. Niemniej mimo prb presji ze strony rosyjskiej Ukraina

    zdecydowanie bronia i broni swej niezalenoci gospodarczej,

    a jej klasa polityczna rozumie, e czerpanie zyskw ze wsppracy

    gospodarczej z Rosj wymaga utrzymania niezalenoci.

    3. W roku 2000 nastpi przeom w stosunkach rosyjsko-ukrai-

    skich: wzrost gospodarczy, osignity przez Ukrain gwnie

    w w y n i ku dobrej koniunktury w Rosji, uwiadomi jej, e dla cisej

    wsppracy z tym krajem (nawet za cen pewnych ustpstw) nie

    Ukraina wobec Ro s j i :

    stosunki dwustronne

    i ich uwarunkowania

    Tadeusz Andrzej Olszaski

  • ma alternatywy. Z drugiej strony Moskwa uznaa, e realizacja jej

    interesw politycznych na Ukrainie bdzie atwiejsza, jeli bdzie

    ona traktowa ten kraj jako partnera.

    4. Zasadniczym interesem Ukrainy jest budowa partnerskich,

    cho asymetrycznych stosunkw z Rosj, umoliwiajcych za-

    chowanie niezalenoci przy cisej wsppracy gospodarczej

    i politycznej. W tym celu Kijw szuka przeciwwagi dla stosunkw

    z Rosj w strategicznym partnerstwie zUSA. Z kolei zasadniczym

    interesem Rosji jest niedopuszczenie do obecnoci NATO na p-

    nocnych wybrzeach Morza Czarnego i zbyt cisego sojuszu

    ukraisko-amerykaskiego. Interesy te, aczkolwiek rozbiene,

    mog by zharmonizowane tak, by nie prowadziy do zatargw

    i konfliktw.

    5 . Wikszo kluczowych interesw gospodarczych Rosji na Ukra-

    inie jest zbiena z interesami Ukrainy: tranzyt rosyjski przez Ukra-

    in jest rdem wielkich dochodw dla Kijowa, podobnie wzrost

    wymiany handlowej jest w interesie obu stron. Zdecydowanie roz-

    biene s natomiast interesy w sferze energetycznej, gdy Ro s j a

    dy do utrzymania monopolu dostaw gazu ziemnego dla Ukrainy

    (wasnego lub turkmeskiego przez wasne terytorium) i z m n i e j-

    szenia zalenoci od tranzytu gazu przez jej terytorium, interesy

    Kijowa za s dokadnie przeciwne. Jednak ze strony ukraiskiej

    nie wida zdecydowanej woli realizacji tych interesw.

    6. Spoeczestwo ukraiskie, podobnie jak ukraiska klasa poli-

    tyczna, wznacznej wikszoci opowiada si za zachowaniem nie-

    podlegego pastwa, ale przeciw rozlunianiu stosunkw z Ro s j .

    Tote polityka asymetrycznego partnerstwa i zblienia ukrai-

    s ko-rosyjskiego, reasekurowanego przez cis wspprac

    z USA, wyraona wnowej doktrynie polityki zagranicznej, sformu-

    owanej na pocztku 2001 r. moe liczy na due poparcie.

    7. Wszystko wskazuje na to, e opisany wyej kurs polityki tak ro-

    syjskiej, jak i ukraiskiej okae si trway. Prowadzi to bdzie do

    zacieniania zwizkw midzy obu krajami, przy czym stopie

    asymetrii ksztatujcego si partnerstwa pozostaje kwesti

    otwart. Nie wydaje si natomiast prawdopodobne, by Rosja

    w dajcym si przewidzie czasie moga (czy nawet tylko chcia-

    a) wchon Ukrain, jak te by na Ukrainie pojawiy si po-

    wane ugrupowania polityczne, skonne poprze taki projekt poli-

    tyczny.

    8. Na razie trudno oceni, jaki wpyw na stosunki ukraisko-ro-

    syjskie bdzie mie rozpoczynajca si wojna zterroryzmem. Jed-

    nak rysujce si zblienie rosyjsko-amerykaskie niewtpliwie

    wspgra z tendencj Kijowa do jednoczesnego zblienia z Fede-

    racj Rosyjsk i Stanami Zjednoczonymi.

    I. Zarys rozwoju stosunkwukraisko-rosyjskich 19911999

    Pocztki

    W kocowym okresie istnienia ZSRR wadze Ukrainy i Rosji

    wspdziaay przeciw zwizkowemu Centrum, jednak nazajutrz

    po podpisaniu 8 grudnia 1991 r. porozumienia o utworzeniu

    Wsplnoty Niepodlegych Pastw, pojawiy si konflikty interesw,

    a wspdziaanie ustpio wspzawodnictwu. Jednym z podsta-

    wowych rde sporw byo to, e oba pastwa rnie postrzegay

    Wsplnot. Dla Ukrainy miaa to by swoista Komisja Likwidacyjna

    ZSRR, dla Rosji natomiast instrument zachowania maksymalne-

    go moliwego stopnia integracji pastw postradzieckich,

    a w przyszoci ich reintegracji.

    Czsto niedostrzeganym czynnikiem, determinujcym rozwj nie-

    podlegej Ukrainy, jak te jej stosunkw z Rosj, jest fakt, e nie-

    podlego Ukrainy bya wynikiem podziau sowieckiej nomenkla-

    tury (klasy politycznej w szerokim rozumieniu) na republikaskie

    ugrupowania. To ukraiska