W kręgu filozofii klasycznej - sbc.org.pl ?· związaną niekoniecznie z ich naturą. I to niekonieczne…

Embed Size (px)

Text of W kręgu filozofii klasycznej - sbc.org.pl ?· związaną niekoniecznie z ich naturą. I to...

W krgufilozofii

klasycznejWydawnictwo Uniwersytetu lskiego 1 * 1 Katowice 2000

W krgu filozofii klasycznej

Prace Naukowe Uniwersytetu lskiego

w Katowicachnr 1919

W krgu filozofii klasycznej

pod redakcj Bogdana Dembiskiego

W ydaw nictw o U niw ersytetu l sk ieg o \ / K atow ice 2 0 0 0

Redaktor serii: Filozofia Jzef Baka

Recenzent Stanisaw Jedynak

Spis rzeczy

Sowo wstpne_ 7 _ _

Mieczysaw A. Krpiec Czym jest filozofia klasyczna?

9

Janina Gajda-Krynicka Midzy pierwszym a drugim eglowaniem

Rola przedplatoskiej fizyki w Platoskich dowodach na niemiertelno duszy

24

Bogdan Dembiski Meontologia Parmenidesa i ontologia Fileba

57

Artur PacewiczArystotelesowa interpretacja ontologii Platona Nowa interpretacja pytania i wtpliwoci

84

Anna OlejarczykKoncepcja dziea otwartego w semiotyce Umberta Eco jako podstawa propozycji nowej metody interpretacji

pism Platona 103

Janusz JasklaWarunki racjonalnoci dyskursu (Sokrates, Platon)

127

Dariusz KubokGreckie rda ontologii Parmenides z Elei

145

Dariusz Olesiski Zenon z Elei wobec tradycji solistycznej

154

Jakub S. Baka Zwizek bytu i prawdy

w filozofii pierwszej Arystotelesa 164

Micha Gowala Problem substancjalnoci uniwersaliw

w metafizyce Arystotelesa 175

Jacek Surzyn Realna rnica midzy istot a istnieniem

wedug Tomasza z Akwinu 194

Hanna WojtczakJan Dorp

autor komentarza do Summulae logicales Jana Burydana 224

Summary _ 244

Zusammenfassung 246

Sowo wstpne

T yap at voEiv cttw Kai elvai sowa tej formuy mogyby stanowi najkrtsze okrelenie istoty filozofii w jej wymiarze klasycznym. Parmeni- dejska relacja odniesienia myli do bytu wyznacza bowiem waciwy horyzont, w ktrym dokonuje si mylenie filozoficzne. Wskazuje ona na szczeglny zwizek mylenia i bytu, w ktrym pierwszestwo przyznaje si kadorazowo samemu bytowi. Myl bowiem myle moe jedynie to, co bdce, stajc si sama miejscem ujawniania si bytu. W ten sposb przedmiotem myli jest i moe by jedynie byt, niezalenie od sposobu istnienia, ktry jest mu przypisany. Filozofia klasyczna, czynic przedmiotem zainteresowania byt, zmierza do jego racjonalnego poznania przez uchwycenie tego, co w nim konieczne i trwae. Zmierza ona rwnie do poszukiwania ostatecznych uzasadnie, stanowicych racj wszelkiej bytowoci. W ten sposb staje si ona autonomiczn dziedzin bada, niesprowadzaln do adnej innej nauki. Jawi si przy tym jako wiedza o charakterze najbardziej oglnym i podstawowym. Jest zarazem wiedz obiektywn, niezalen w swoich ustaleniach od jakiegokolwiek stanowienia podmiotowego. Wpyw podmiotu ogranicza si w niej jedynie do mniej lub bardziej adekwatnego ujcia bytu. Gwarantuje to obiektywno filozoficznego poznania. Z oczywistych wzgldw filozofia bytu, bdc sposobem poznania ludzkiego, artykuuje si w jzyku, ktry tym samym staje si narzdziem filozofowania. Nie znaczy to jednak, e jzyk decyduje o strukturze bytu i wpywa na ni. Przeciwnie, to struktura bytu wpywa zawsze na sposb jego artykulacji. Mylenie zatem musi wyraa zwizek z bytem tak, by prawida wyznaczajce posta myli wynikay z samej struktury bytu i byy z ow struktur zgodne. W tym te sensie w filozofii klasycznej byt uzyskuje swoiste pierwszestwo wzgldem myli, co w zasadniczym stopniu odrnia filozofi klasyczn od gwnych nurtw filozofii nowoytnej i wspczesnej. Dlatego te celem filozofii uprawianej w sposb klasyczny bdzie analiza koniecznej struktury bytu oraz ostatecznych zasad i przyczyn, ktre czyni go moliwym.

Prezentowane w pracy artykuy wpisuj si w kontekst tak pojmowanej filozofii klasycznej, ukazujc rne sposoby ujmowania bytu i wynikajce z tego konsekwencje. Przedmiot zainteresowania stanowi w niej wybrane systemy filozofii greckiej oraz filozofii redniowiecznej. Autorzy poszczegl

nych artykuw decyduj si na przedstawienie najistotniejszych problemw, ktre pojawiaj si w obrbie tych systemw, bd te analizuj zagadnienia bdce przedmiotem oywionych sporw interpretacyjnych. Teksty te poprzedzone zostay prb szeroko pojtej charakterystyki filozofii klasycznej. W kolejnych artykuach omawiane s kwestie zwizane z systemami filozofii presokratejskiej, Platoskiej, Arystotelesowskiej. Zaprezentowano rwnie problematyk zwizan z filozofi Tomasza z Akwinu oraz podjto refleksj nad myl Jana Dorpa, komentatora dzie Burydana.

Naley zaznaczy, e prezentowana publikacja stanowi rezultat wsppracy, jaka zostaa nawizana midzy badaczami staroytnoci i redniowiecza Uniwersytetu Wrocawskiego oraz Uniwersytetu lskiego, jest wynikiem wsplnych seminariw i projektw badawczych. Nieocenion rol w owocnej wsppracy odegraa Pani Profesor Janina Gajda-Krynicka, krrej skadam wyrazy szczeglnego podzikowania. Podzikowanie takie nalene jest te Ojcu Profesorowi Mieczysawowi A. Krpcowi, kry zdecydowa si wesprze to przedsiwzicie wasnym autorytetem i zamieci w przygotowanym tomie tekst swego autorstwa. Dzikuj rwnie Panu Profesorowi Stanisawowi Jedynakowi za trud recenzowania pracy. Wyraam nadziej, e w czasach tak trudnych dla filozofii czytelnik znajdzie w prezentowanej ksice nie tylko materia do wasnych przemyle, ale dostrzee rwnie warto i pikno filozofowania w jego wymiarze klasycznym.

Bogdan Dembiski

Mieczysaw A. KrpiecKatolicki Uniwersytet Lubelski

Czym jest filozofia klasyczna?

Filozofia klasyczna moe by rozumiana:1. W sensie czasowym jako filozofia greckiego i rzymskiego antyku.2. W sensie przedmiotowym jako filozofia zdeterminowana zarwno

przedmiotem, jak i metod zastosowanych wyjanie.3. Przy uyciu zintegrowanego jzyka informacyjnego.4. W sensie formuowanych zasadniczych pyta-problemw-aporii, sta

wianych pod adresem otaczajcej rzeczywistoci, ktra wymusza na czowieku odpowiedzi mniej lub bardziej uzasadnione, intersubiektywnie sensowe, sprawdzalne.

1. Filozofia klasycznego antyku dotyczy filozofw i mylicieli staroytnej Grecji i Rzymu od VI wieku przed Chrystusem do VI wieku po Chrystusie (529 r. zamknicie Akademii Platona przez Justyniana Wielkiego). W tym okresie pojawiy si rnorodne systemy, w ktrych usiowano wyjani rzeczywisto, pojmujc j ostatecznie monistycznie lub pluralistycznie w zalenoci od zastosowania drg poznania jako apriorycznego warunku rozumienia rzeczywistoci.

I tak, stosujc naiwny empiryzm, przez zbyt pospieszne uoglnienie dostrzeonego w rzeczywistoci realnego elementu (woda, powietrze, ogie, ziemia), hilozoici joscy, traktujc rzeczywisto jako redukujc si do jakiego podstawowego elementu wody, powietrza, ognia, ziemi doszli do monistycznej wizji rzeczywistoci. Nadto w elementach uoglnionych dostrzegli przejawy religijno-mistycznych zdarze czy postaci, uosabiajcych natur. Skrajny, aprioryczny intelektualizm Parmenidesa i eleatw tudzie Heraklita, rwnie aprioryczny fronetyczny intuicjonizm stay u podstaw statycznego monizmu Parmenidesa i monistycznego mobilizmu Heraklita.

Pluralizm drg poznania ustrzeg Platona od monistycznej wizji wiata, gdy w nastpstwie przyjcia noetycznego, dianoetycznego i doksalnego poznania dostrzeg on sfer konieczn, ogln i niezmienn samych idei, sfer pluralistyczn bytw matematycznych oraz sfer jednostkowo-materialn bytw zmiennych.

Pluralistyczna wizja wiata bez a priori myli i dostrzeenie rnych metod poznania wynikajcych z empirycznego racjonalizmu pozwoliy Arystotelesowi przezwyciy aprioryzm swych poprzednikw, ugruntowa realizm pojciowego poznania i zbudowa racjonalny system filozoficznego wyjaniania pluralistycznej rzeczywistoci. Byt bowiem dany w poznaniu jako mnogi mona racjonalnie usystematyzowa w bytowych kategoriach i mona wyjani ostatecznociowo wedle racjonalnej koncepcji naukowego poznania przez ukazanie tych czynnikw, ktre s racj dla analizowanych stanw bytowych.

Arystotelesa koncepcja filozofii nie zdominowaa w staroytnoci filozoficznego poznania, gdy stoicyzm i neoplatonizm spowodoway powrt na monizujce aprioryczne stanowiska mylowe. Chrzecijascy myliciele greckiego i rzymskiego antyku obrali gwnie wtki Platoskie dla ukazywania racjonalnoci wiary objawionej. Wydawao si bowiem, e Platoskie i neo- platoskie zabiegi poznawcze, wychodzce w uzasadnieniu od odgrnych stanw bytowych uzasadnie, wykazuj podobiestwo objawienia, w ktrym zakada si pochodno rzeczywistoci od Boga. Dlatego czytanie Pisma witego w kontekcie myli Platona i Plotyna (autorw wwczas powszechnie uznawanych) zdawao si czyni samo objawienie bardziej czytelne dla wyksztaconego chrzecijanina: yda, Greka, Rzymianina. Klasyczna myl Arystotelesowa bywaa wykorzystywana zasadniczo w logice i naukach fizycznych, czyli w tym, co stanowio filozofi przyrody. Metafizyka, cznie z teologi naturaln, miaa swe Platoskie i neoplato- skie rozumienie. Objawiao si to zarwno w systemach ojcw Kocioa Wschodu (przede wszystkim szkoy aleksandryjskiej), jak i Zachodu (gwnie w. Augustyna).

2. Klasyczna filozofia Arystotelesa charakteryzowaa si (i nadal jest to czynnik decydujcy o zasadniczym rozumieniu filozofii) uznaniem realnych, pozapsychicznych przedmiotw swych bada tudzie charakterystyczn uniesprzeczniajc metod wyjanie. Ludzki za proces poznania rzeczywistoci realizuje si w zalenoci od celu poznania, jego przedmiotu i zastosowanych metod trojako:

a) jako teoretyczno-prawdziwociowe rozumienia rzeczywistoci theoria\

b) jako praktyczno-ludzkie dziaanie moralne, realizujce dobro praxis',

c) jako wytwrczo-artystyczna praca rozumu pojesis.Na wszystkich trzech drogach poznawczych rozum wykonujcy swoje

dziaanie jest pokierowany samym ukadem rzeczy ratio recta stanowicym przedmiot odpowiedniego typu poznania. To bowiem rzeczywisto, stanowica odpowiedni przedmiot poznania, jest jedynym rdem

interioryzowanych w poznaniu treci. Oczywicie, w proc