Click here to load reader

Yazılı Anlatım ve Türleri (iir)

  • View
    0

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Yazılı Anlatım ve Türleri (iir)

2. Türk edebiyatnda iirin geliimi.
1
R
uur “bilinç” kelimesiyle ayn kökten gelen, Arapça meneli iir kelimesi, Türk Dil Kurumu
tarafndan yaymlanan Türkçe Sözlük’te “Zengin sembollerle, ritimli sözlerle, seslerin uyumlu
kullanmyla ortaya çkan edebî anlatm biçimi, manzume, nazm.” olarak tanmlanmaktadr. Her ne
kadar iir üzerine binlerce söz söylenmi olsa da gerçekte kesin bir tanma ulamak imkânszdr.
Fuzuli:
Ve esassz divâr gayette bî-itibâr olur.”
Abdülhak Hamit Tarhan Makber’in ön sözünde:
“En güzel, en büyük, en doru iir; bir hakikat-i müdhienin tazyiki altnda hiçbir ey
söyleyememektir. nsan baz kere hatrna gelen bir hayali tanyamaz, o kadar güzeldir. Zihninde uçan
bir fikre yetiemez, o kadar yüksektir. Kalbinde doan bir hissi bulamaz, o kadar derindir. Bu acz ile
bir feryat koparr yahut pek karanlk bir eyler söyler yahut hiçbir ey söyleyemez de kalemini
ayann altna alp ezer, bunlar iirdir.”
Ahmet Haim:
Yahya Kemal:
“iir bir namedir. Bu nameyi ifade etmek için vezin ve lisan bir araçtr.”
Arif Damar 2007 ylnda Dünya iir Günü Bildirisinde:
“Ne mutlu iir okuyana ve sevene!.. iir depremdir, iir ayaklanmadr, iir bakaldrdr. iir
imektir, yldrmdr, gök gürültüsüdür iir. iiri, yani yldrm hiçbir siper-i saika durduramaz. iir
korkunçtur, güzeldir. Hiçbir kap, hiçbir duvar önünde duramaz. Kap tunçtan, demirden, çelikten de
olsa önünde duramaz. iir yürür, ezer geçer. iir her eyden, herkesten daha güçlü, daha yldrcdr.
iir snr tanmaz, ne kral tanr, ne imparator. iir Cengiz Han 'dan da, Sezar 'dan da, Hitler 'den de,
Büyük skender 'den de büyüktür. iirin yürüdüü yolun bitimi yoktur. iir sonsuzlua gider,
sonsuzluktan gelir. iir hiçbir güce boyun emez. En güçlüden daha güçlü, en güzelden daha da
güzeldir. Esizdir, bir benzeri daha olmamtr ve olmayacaktr da. iir bütün dillerden baka,
bambaka bir dille konuur. Ama onun dilini, söylediini herkes ama herkes anlar. iiri hiçbir güç
tutsak edemez. Altn da, prlanta da, elmas da iirden deerli deildir; olmamtr, olmayacaktr. iir
dilsizleri konuturur, sarlarn kulaklarn açar. iir buluttur, yamurdur, gökyüzüdür. iirin
2
arkadalar, dostlar vardr. En yakn dostu bilimdir. Sonra musiki ve resim gelir. iirde müzik de
vardr, resim de, yontu da. Mimar Sinan'la da dosttur, Darwin, Einstein'la da. iir gelecektir, umuttur,
özlemdir, mutluluk ve güzelliktir…”
nsanolunun ilk edebî ürünü olan iir, estetik duygularn bireysellemesiyle ortaya çkan, balangçta
genellikle dinî törenlerde müzie elik eden bir türdür. iir; müzik, dans, tiyatro ile iç içe olsa da
zamanla bu etkinlikler birbirinden ayrlr. Türk iiri de dier milletlerde olduu gibi dinî törenlerden
doar, din d konularla geliimine devam eder. Türk iirinin geliimi dört balk altnda toplanabilir:
1. Eski Türk iiri 2. Divan iiri 3. Halk iiri 4. Çada Türk iiri.
1. Eski Türk iiri:
Eski Türk iiri tabiriyle kastedilen Türklerin slamiyet’i kabul etmeden önce vücuda getirdikleri en
eski manzum parçalardr. Bu manzum parçalar, hece ölçüsüyle, dörtlükler eklinde ve genellikle dize
balarnda oluturulan bir kafiye ile yazlr. Kimi aratrmaclar en eski Türk iiri örnei olarak Orhon
Yaztlarn kabul eder. Bunu bir yana brakrsak eski Türk iirinin ilk örneklerini Uygurlarda
bulabiliriz. Uygur iirleri çeviri esasl dinî iirlerdir. Az sayda doa, sevgi vb. üzerine yazlm iirler
de vardr. Divânü Lugati’t Türk’te ve Turfan kazlarnda ele geçirilen metinlerde rastlanan ilk Türk
airleri Aprn Çor Tigin, Ki-ki, Kül Tarkan, Asg Tutung, Çisuya Tutung vb.dir. airlere baks, kam,
ozan gibi adlar verilmektedir. Bu dönem VIII-IX. yüzyllar arasn kapsar.
Örnek 1:
Kadgurar men Kayglanyorum;
Kavgsayur men Kavumak istiyorum!
Öz amrak[mn] Öz sevgilimi
Öpügseyür men (Aprn Çor Tigin) Öpmek istiyorum!
Örnek 2:
Kadka tükel osnayu (Ama bu rüzgâr) kar tipisine benziyordu
Kirdi bodun kasnayu Halk souktan titreerek (evlere) girdi
Kara bult kükreür (Gökyüzünde) kara bulutlar gürlüyor
3
2. Divan iiri:
1900 ylndan sonra ortaya çkt sanlan divan iiri (nesri de içine alan divan edebiyat) sözünün ilk
defa kimin tarafndan söylendii belli deildir. Bu tarihten önce ve sonraki birkaç sene içerisinde
kitaplarda Osmanl iiri ismine rastlanr. Fakat divan iirini sadece Osmanl mparatorluu’nun
snrlar içinde olumu bir edebiyat olarak görmek doru deildir. Divan iiri denilince Harezm,
Hakani, Çaatay, Azeri ve Osmanl lehçelerinde Arap ve Fars -özellikle Fars- edebiyatlarnn estetik
kaideleri üzerine kurulmu iir anlalmaldr.
Divan iirleri aruz ölçüsü ve genellikle beyitlerle yazlr. Dörtlükle oluturulan nazm ekilleri de
vardr. Beyit (beyt) “ev” demektir, nasl evin içinde insan olmas gerekiyorsa, beytin içinde de mana
bulunmaldr. Msra “kap” anlamna gelir. Evin yapm kaps takldktan sonra bittii gibi iki msra
tamamlandktan sonra beyit bitmi olur. Bütünüyle bir konuyu ileyen divan iirleri olsa da divan
iirinde genellikle konu bütünlüünden ve güzelliinden çok beyit güzelliine önem verilir. Mazmun
ad verilen ortak sözler kullanlr. Hiç söylenmemi mazmun bulmak kolay bir i deildir, bunun için
dili ilemek, edebî sanat denen dil hünerlerini bilmek gerekir. Söz sanatlarn inceleyenler, manay
kadna, edebî sanatlar da kadnn giyinip kuandklarna, takndklarna ve süründüklerine benzetir.
Divan iirlerinde genellikle ak, arap, tabiat, din, tasavvuf gibi konular ilenir. Anadolu sahasnda
divan edebiyatnn ilk örnekleri 13. yüzylda ortaya çkar ve bu edebiyatn ilk ürünleri Hoca Dehhani
tarafndan verilir.
Örnek 1:
Ya bu sabr itmegün oran yok m
Yanaram mûmlayn badan ayaa
Güler dümen benüm aladma
Delübdür cierümi gamzen ok
Gözi hançerlerin boynuma çald
Su gibi kanum topraa kardun
Ne sanursn garîbün kan yok m?
4
Tapuna irmee imkân yok m? (Hoca Dehhani)
Örnek 2:
Arzû-y muhâl imi ancak
lm bir kyl ü kâl imi ancak (Fuzuli)
Örnek 3:
Hâr- gâmda andelib-i zâr dersen ite ben
Lebleri mül saçlar sünbül yana berk-î gül
Bir semenber serv-î horeftâr dersen ite sen
Payîne yüzler sürer her serv-î dil-cuyûn revan
Su gibi bir âk- didar dersen ite ben
Zülfü sahir turras tarrar ûh- ivekâr
Çemi cadü gamzesi mekkâr dersen ite sen
Firkatinde tene leb hatr perian haste dîl
Künc-i gamdâ bi-kes ü bi-mâr dersen ite ben
Gözleri sabr u selamet ülkesini tarac eden
Bir amansz gamzesi Tatar dersen ite sen
Bakîya Ferhad ile Mecnun-î eydadan bedel
Âk- bi-sabr ü dil kim var dersen ite ben (Baki)
5
slamiyet öncesi Türk edebiyat geleneklerinin uzants olan, kaynan halk kültüründen alan ve sade
bir halk Türkçesiyle, halkn içinden yetimi airler tarafndan söylenen iirlerdir. Halk iiri üç ana
bölümde incelenebilir: 1. Anonim halk iiri 2. Saz iiri (Âk edebiyat) 3. Tekke iiri.
1. Anonim halk iiri: Dörtlüklerle ve hece ölçüsüyle söylenen, söyleyeni bilinmeyen, halkn ortak
ürünü saylan iirlerdir. Bu iirlerin nazm biçimleri mani, türkü, at ve ninnidir.
2. Saz iiri: Çoklukla okuryazar olmayan, âk ad verilen airler tarafndan genellikle saz eliinde
söylenen iirlerdir. Bu iirlerde koma, semai, varsa, destan gibi nazm biçimleri kullanlr.
3. Tekke iiri: Temelinde Allah ak ve Vahdet-i Vücut düüncesi olan dinî, tasavvufi düünceyi
yaymak için söylenen iirlerdir. Kurucusu 12. yüzylda Dou Türkistan’da yetien Hoca Ahmet
Yesevi’dir.
Örnek 1:
Kadköy’e
Arzuladk ihvan,
Süleyman'dr ku dilini söyleyen
Hayvanlarda bir kaç çeit frkalar
Kimi düzden aar kimi yorgalar
6
Seyrani Baba'nn beli büküldü
Aznn içinde dii söküldü
Davut Nebi sadasndan çekildi
Örnek 3:
7
Peteksiz arnn bal yalandr
limsiz insann öhreti zahir
Cahilden iyilik beklenmez ahir
lei ameli hâli yalandr
Kâmillik ilmini herkes bilemez
Sonra sana derler deli yalandr (Âk Veysel)
8
4. Çada Türk iiri
XIX. yüzyln ikinci yarsndan balayarak Tanzimat Ferman’nn siyasi ve sosyal alanda meydana
getirdii yenileme hareketi edebiyatta da etkisini gösterir. Tanzimat hareketi temel olarak dünya
görüünde zihniyet deiiminin bir ifadesidir. Bat dünyas ile yakn kültürel ilikiler, çeviri
çalmalar, yeni edebî türler Türk iirini de yava yava deime ve yenileme içerisine dâhil eder.
Yaln ve doal bir söyleyile ölçüsüz ve kafiyesiz iirler yazlmas, sözcük diziliinin ve iç ahengin
önem kazanmas, her türlü konunun ilenip serbest iir tarznn benimsenmesi çada Türk iirinin
özellikleridir.
Kralm hâil ise azmimize ten kafesi;
nledikçe eleminden vatann her nefesi,
Gelin imdada diyor, bak budur Allah sesi!
Bize gayret yakr, merhamet Allah'ndr;
Hükm-i âtî ne fakîrin ne ehinâhndr;
Dinle feryadn kim terceme-i âhndr
nledikçe bak ne diyor vatann her nefesi.
Memleket bitti, yine bitmedi hâlâ sen, ben,
Bize bu hâl ile bizden büyük olmaz düman;
Dest-i a'dâdayz Allah içün ey ehl-i vatan;
Yetiir terk edelim gayr hevâ vü hevesi!... (Namk Kemal)
9
Bilir misin ne olur?
Bu leyl-i serd ile bir çâre-i teennüs arar,
Ve bulur;
Bütün günele, semâlarla beslenen rûhu,
Bu rûh- mecrûhu? ..
Yaar mym dersin?
Sour, donar, krlr senden ayrlnca nazar
Ne hazin
Yaar myz seni kaybetsek âh ben, kalbim,
Bu kalb-i muztaribim? (Tevfik Fikret)
Örnek 2:
Canm stanbul
çimde tüten bir ey; hava, renk, eda, iklim;
O benim, zaman, mekân ap geçmi sevgilim.
Çiçei altn yaldz, suyu telli pulludur;
Ay ve güne ezelden iki stanbulludur.
Denizle toprak, yalnz onda ermi visale,
Ve kavumu rüyalar, onda, onda misale.
10
Servi, endaml servi, ahirete perdelik...
Bulutta aha kalkm Fatih'ten kalma kr at;
Prlantadan kubbeler, belki bir milyar krat...
ahadet parmadr göe doru minare;
Her nakta o mana: Öleceiz ne çare? ..
Hayattan canl ölüm, günahtan baskn rahmet;
Beyolu tepinirken alar Karacaahmet...
lle stanbul'da bul! stanbul,
Çamlca'da, yerdedir göklerin derinlii.
Perili ahap konak, koca bir ehir kadar...
Bir ses, bilemem tanbur gibi mi, ud gibi mi?
Cumbal odalarda inletir Katibim'i...
Yedi renk, yedi sesten saysz beliriler...
Eyüp öksüz, Kadköy süslü, Moda kurumlu,
Adada rüzgâr, uçan eteklerden sorumlu.
Her afak Hisarlarda oklar çkar yayndan
Hâlâ çlklar gelir Topkap Saray’ndan.
Ana gibi yar olmaz, stanbul gibi diyar; Güleni öyle dursun, alayan bahtiyar...
Gecesi sümbül kokan
Türkçesi bülbül kokan,
yani bütün iin gücün yaamak olacak.
Yaamay ciddiye alacaksn,
mesela, kollarn bal arkadan, srtn duvarda,
yahut kocaman gözlüklerin,
12
yetmiinde bile, mesela, zeytin dikeceksin,
hem de öyle çocuklara falan kalr diye deil,
ölmekten korktuun halde ölüme inanmadn için,
yaamak yan ar bastndan.
yani, beyaz masadan,
Duymamak mümkün deilse de biraz erken gitmenin kederini
biz yine de güleceiz anlatlan Bektai fkrasna,
hava yamurlu mu, diye bakacaz pencereden,
yahut da sabrszlkla bekleyeceiz
en son ajans haberlerini.
diyelim ki, cephedeyiz.
yüzükoyun kapaklanp ölmek de mümkün.
Tuhaf bir hnçla bileceiz bunu,
fakat yine de çldrasya merak edeceiz
belki yllarca sürecek olan savan sonunu.
Diyelim ki hapisteyiz,
Yine de daryla birlikte yaayacaz,
insanlar, hayvanlar, kavgas ve rüzgaryla
yani, duvarn ardndaki daryla.
Yani, nasl ve nerede olursak olalm
hiç ölünmeyecekmi gibi yaanacak... (Nazm Hikmet)
Bütün edebî türlerde olduu gibi iirin de bir konusu, bir plan vardr. Bunlar belirlemeden ne okunan
ne yazlan iirden tat alnr. Her ölçülü ve kafiyeli yaz iir deildir. iirler konular bakmndan lirik,
epik, pastoral, didaktik, satirik ve dramatik olmak üzere alt grupta incelenebilir.
Lirik iir: Akcln, coku ve duygusalln ön planda olduu bireysel duygularn anlatld iir
türüdür:
13
Varlkta bütün zevki o cennette duyanlar,
Dünyay unutmu bulunurken o sularda,
-Zalim saat ihmal edilen vakti çalar da-
Bir an uyanrlarsa leziz uykularndan,
Batan baa, her yer kesilir kapkara zindan.
Bir faciadr böyle bir âlemde uyanmak,
Günden güne hicranla bunalm gibi yanmak.
Ey talih! Ölümden de beterdir bu karanlk;
Ey ak! O gönüller sana mal oldular artk;
Ey vuslat! O âklar efsununa ram et!
Ey tatl ve ulvi gece! Yllarca devam et! (Yahya Kemal Beyatl)
Epik iir: Sava, kahramanlk, yiitlik ve yurt sevgisi konusunu ileyen iirlerdir.
Atld Mehmetçik, büyüyü bozdu,
Bir düman süngüsüne, gösünden
Dipçik gürültüsünden.(Fazl Hüsnü Dalarca)
Pastoral iir: Tabiat güzelliklerini, kr ve doa sevgisini anlatan iirlerdir.
Gün biter, sürü yatar ve sararan bir ayla,
Çoban hicranlarn basar barna yayla.
-Kuru bir yaprak gibi kalbini eline al,
Diye hçkrr kaval:
Daima eeceksin, bakalarna boyun;
Yamaçlarda her akam batan günee kar
Uçan kular düün, geçen kervanlar an!
Mademki kara bahtn adn koydu: Çoban! (Kemalettin Kamu)
14
Didaktik iir: Bir konuda bilgi vermek, bir düünceyi anlatmak için yazlan iirlerdir.
Kitap en iyi arkada
Bana neyi sorsam söyler.
Ne anlatsa en sonunda
Geceleri uyumaz o,
Beni kaldrr erkenden.
Okulum kadar güzeldir,
Satirik iir: Toplum düzensizliklerini eletirel bir ekilde anlatan iirlerdir.
Zenginin züürdün vasfn edeyim
Zengine baklava börek çekilir
Zenginin faytonu dalardan aar
Züürt herlesine un da bulamaz (Ruhsati)
Dramatik iir: Trajedi, komedi, dram türündeki manzum tiyatrolarn genel ismidir. Konuyu
okuyucunun gözünde canlandrlabilir ve konu harekete dönüebilir.
Oenone
Böyle hayatnza kymak m maksadnz?
Nasl kötü bir niyet hükmediyor bu akla
Kendinize kymaya cesaret, hangi hakla?
Phedre
Oenone
15
http://www.cokbilgi.com/yazi/siir-nedir-tanimi-ve-ozellikleri/
http://www.turkceciler.com/siir-nedir.html
https://www.anadolu.edu.tr/aos/kitap/IOLTP/2275/unite04.pdf
https://www.anadolu.edu.tr/aos/kitap/IOLTP/2275/unite07.pdf
https://www.anadolu.edu.tr/aos/kitap/IOLTP/2273/unite05.pdf
KAYNAKLAR
Azar, Birol (2007), “Sözlü Kültür Gelenei Açsndan Türk Saz airleri”, Frat Üniversitesi
Sosyal Bilimler Dergisi, 2: 119-
133.http://web.firat.edu.tr/sosyalbil/dergi/arsiv/cilt17/sayi2/119-134.pdf (Eriim
Tarihi: 15.06.2012)
Çavuolu, Mehmed (1986), “Divan iiri”, Türk Dili Türk iiri Özel Says II (Divan iiri),
415-416-417: 1-77.
Dilçin, Cem (1999), Örneklerle Türk iir Bilgisi, Ankara: TDK yaynlar.
Elçin, ükrü (1986), Halk Edebiyatna Giri, Ankara: Kütür ve Turizm Bakanl yaynlar.
Enginün, nci (1992), “Cumhuriyet Dönemi Türk iiri”, Türk Dili Türk iiri Özel Says IV
(Çada Türk iiri), 481-482: 565-784.
Gözaydn, Nevzat (1989), “Anonim Halk iiri Üzerine”, Türk Dili Türk iiri Özel Says III
(Halk iiri), 445-450: 1-104.
Güzel, Abdurrahman (1989), “Tekke iiri”, Türk Dili Türk iiri Özel Says III (Eski Türk
iiri), 445-450: 251-454.
http://www.dersteknik.com/2011/12/eski-turk-siiri-edebiyat-ders-notlari.htm (Eriim Tarihi
15.06.2012)
Okay, Orhan (1992), “Yirminci Yüzyln Bandan Cumhuriyete Yeni Türk iiri”, Türk Dili
Türk iiri Özel Says IV (Çada Türk iiri), 481-482: 286-564.
Ölmez, Mehmet (2001), “Eski Türk iirine Ksa Bir Bak”, Hece Türk iiri Özel Says, 53-
54-55: 7-14
_ kisa_bir_bakis.pdf
Parlatr, smail (1992), “XIX. yüzyl Yeni Türk iiri”, Türk Dili Türk iiri Özel Says IV,
(Çada Türk iiri), 481-482: 1-285.
Sakaolu, Saim (1989), “Türk Saz iirine Genel bir Bak”, Türk Dili Türk iiri Özel Says
III (Halk iiri),445-450: 105-250.
Sertkaya, Osman Fikri, “Eski Türk iirinin Kaynaklarna Toplu Bir Bak”
http://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI%20TURK%20DILI/sertkaya.pdf
Tekin, Talat (1986), “slam Öncesi Türk iiri”, Türk Dili Türk iiri Özel Says I (Eski Türk
iiri), 409: 3-157.
http://turkoloji.cu.edu.tr/YENI%20TURK%20EDEBIYATI/mehmet_yardimci_turk_