Vladimír Czumalo, Między mogiłą a krematorium

  • View
    505

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Vladimír Czumalo, Między mogiłą a krematorium

  1. 1. J eeli poszukujemy budowli, ktre byy- by emblematyczne dla sytuacji czeskiej architektury przed ipo Wielkiej Wojnie, ktre eksponowaaby jej zmienno wczasie, azarazem pokazyway kontekst po- lityczno-spoeczny, dwa ponisze przykady wydaj si szczeglnie wymowne. Morawski ksidz patriota, nauczyciel gim- nazjalny, popularny kaznodzieja iceniony znawca wojen napoleoskich, ksidz Alois Slovk SJ, ju wroku 1899 zainicjowa prace komitetu na rzecz stworzenia godnego ossuarium na opustoszaym polu bitwy pod Austerlitz [czeskim Slavkowie przyp. red.], gdzie 2 grudnia 1805 roku stary si wojska francuskiego cesarza Napoleona Izarmiami rosyjskiego cara Aleksandra Ioraz austriac- kiego cesarza Franciszka I. Zwycizcy Fran- cuzi zostawili na polu bitwy 1398 polegych, rosyjskie straty szacuje si na co najmniej 20000 ludzi, aaustriackie na okoo 7000 onierzy. Ich szcztki, pogrzebane wokolicy, Vladimr Czumalo Midzy mogi a krematorium Wielka Wojna a czeska architektura miay zosta zgromadzone wossuarium sym- bolizujcym ide rwnoci wobec mierci, od- puszczenia win izbawienia, pojednania oraz pokoju. Slovkowi udao si przekona do pomysu izdoby przychylno przedstawi- cieli wadz Francji, Rosji iAustro-Wgier oraz pozyska rodki finansowe. Jednoczenie poszukiwa rozwiza architektonicznych. Otto Wagner, ktry chtnie zadawa temat slavkowskiego monumentu jako zadanie projektowe studentom wiedeskiej Akademii Sztuk Piknych, nie odpowiedzia na zapro- szenie komitetu. Ostatecznie do konkursu stanli jedynie: wiedeski architekt August Kirstein, ucze iwsppracownik Friedricha von Schmidta, iJosef Fanta zPragi ito wanie ze stworzonych przez niego szeciu projektw jury wyonio zwyciski pomys, nad ktrym autor pracowa dalej, a do roku 1909. Od samego pocztku bya mowa okopcu iod pocztku wan rol odgrywao ideowe wizanie go ze sowiask przeszoci. Na stosunkowo paskim polu bitwy pracki kopiec [znajdujcy si kilometr od moraw- skiej wsi Prace przyp. red.] owysokoci 324 metrw tworzy wyran dominant. Pomnik Pokoju stoi nieco poniej wierzcho- ka, acz jego konstrukcji jest wpuszczona wziemi. Ksztat pomnika nawizuje do Josef Fanta, Pomnik Pokoju w pobliu wsi Prace na Morawach, 19091912 wszystkiefot.wart.zarchiwumautora
  2. 2. organicznych form kojarzonych zsecesj, arozwizanie to podkrela sens budowli: cen- trum pola bitwy, gdzie znalazy swe miejsce szcztki zgromadzone wpodziemnym ossu- arium. Wielo znacze oddaje zaczerpnity zKsigi Izajasza aciski napis umieszczony nad wejciem: Interfecti mei resurgent (wcaoci brzmi: Oyj Twoi umarli, zmartwychwsta- n ich trupy, / obudz si ikrzykn zradoci / spoczywajcy wprochu, / bo rosa Twoja jest ros wiatoci, / aziemia wyda cienie zmarych1 ). Na szczycie, nad miedzianymi tablicami, ktre pierwotnie zawieray cztery strofy zDies irae, na kutym owalu symbolizujcym kul ziemsk stoi dziesiciometrowy dwu- ramienny krzy zreliefami Maej Kalwarii, Boga Ojca iczaszki Adama zprzodu, apeli- kanem jako symbolem Chrystusa, imionami ewangelistw ipierwszymi dwoma wierszami starosowiaskiej pieni Hospodine, pomiluj ny ztyu. Cztery posgi wnaronikach podstawy ostrosupa podtrzymuj heraldyczne symbole Francji, Austrii, Rosji iMoraw. Rzebiarskie elementy monumentu s dzieem praskie- go rzebiarza eka Vosmka. Przez otwr wpodstawie wchodzi si do kaplicy zmarmu- 1 Biblia Tysiclecia, Izajasz 26, 19. rowym otarzem ikrucyfiksem wapsydzie, otarzem, na ktrym odprawiana bdzie ofiara pokoju za polegych onierzy, ktrych szcztki zostan pochowane wgrobie pod kaplic, dziki czemu ich doczesne pozostao- ci zostan godnie upamitnione, aywi bd skada modlitwy wintencji ich wiecznego odpoczynku, jak sformuowano wproklama- cji komitetu wroku 1901. Pojednanie miao mie jeszcze inny wymiar. Tak jak forma monumentu godzi zsob po- gaski kopiec zchrzecijask przestrzeni sakraln ibogat chrzecijask ikonografi, podobnie ksidz Alois Slovk stara si oeku- menizm waciwy wojennym cmentarzom. Ukoczony kopiec Pokoju mia zosta wywi- cony wobrzdku katolickim iprawosawnym, co okazao si nieatwe do zrealizowania. Ostatecznie ide tego pojednania przekrelia Wielka Wojna. Uroczystoci przygotowywa- ne na sierpie 1914 roku ju si nie odbyy; kaplic uroczycie otwarto dopiero 25 marca 1923 roku wokolicznociach naznaczonych dowiadczeniami Wielkiej Wojny ijej konse- kwencjami. Przesunicie wczasie wyraaj dwie owalne marmurowe tablice pamitkowe obok otarza. Na lewej napisano: Wystawiono wroku 1912 za panowania Jego Wysokoci Cesa- rza iKrla Franciszka Jzefa I, za protektoratu Jego Cesarskiej iKrlewskiej Wysokoci Pana Arcywojewody Bedicha powierzono opiece Komitetu wSkolnikach; na prawej za: Zbu- dowano w1912, wolnej ojczynie oddano za jej pierwszego prezydenta T.G. Masaryka. Upamitnieniem wydarzenia, oktrym przypomina drugi znapisw, miaa by Wiea Niepodlegoci na grzbiecie Chlumu wHo- icach upodna Karkonoszy. Widokowo wyeskponowane miejsce naleao ju od roku 1908 do hoickiej galerii sztuki. Od pocztku mylano ostworzeniu tam wiey widokowej, ktrej zczasem zaczto dodawa coraz to nowe funkcje. Nad projektem pracowa wykadowca rzebiarsko-kamieniarskiej szkoy wHoicach, architekt Frantiek Blaek, absolwent Akade- mii Sztuk Piknych wWiedniu. Fundamenty pod Wie Niepodlegoci postawiono ju wmarcu 1925 roku, kamie wgielny uroczy- cie wmurowano wobecnoci Toma G. Masa- ryka 11 lipca 1926 roku, aprace pod nadzorem konstruktora Jindicha Maliny postpoway wtakim tempie, na jakie pozwalay wdanym momencie rodki finansowe. Planowano czterdziestometrow wie, suc nie tylko jako platforma widokowa, ale te latarnia lotnicza na trasie PragaWarszawa, jednak wroku 1938, kiedy prace zostay przerwane, wiea osigna zaledwie poow tej wyso- koci. Wtym czasie rzebiarz Emanuel Mal ciosa reliefy, ktre miay pokry paszczyzn obu skrzyde podstawy. Zostay one wykonane wedug projektu absolwentw praskiej aka- demii Jana Vvry iKarela Lenharta, utrzy- manym wduchu charakterystycznego dla lat 20. monumentalizmu: po lewej stronie trzy paskorzeby sawiy bohaterstwo francuskich, woskich irosyjskich legionistw, te po prawej przedstawiay trzy wydarzenia fundamental- ne dla nowego czechosowackiego pastwa: ogoszenie niepodlegoci, przysig czeskich pisarzy imanifestacj na placu Wacawa. Losy legionistw upamitniao te mae muzeum isala pamici we wntrzu. Rzeby nie zostay nigdy ukoczone, podobnie jak sama kon- strukcja. Prowizorycznie zadaszon budowl ostatecznie zwieczono kopu oglnodostp- nego obserwatorium astronomicznego. Co czy oba zaoenia? Specyficzna forma kurhanu/mogiy, bdca kombinacj walca i/ lub ostrosupa zkamiennych blokw, wdru- giej poowie XIX wieku staa si powszechnie rozpoznawana izrozumiaa. Taki ksztat ma na przykad pierwszy nagrobek-pomnik na cmentarzu na praskim Wyszehradzie zroku 1861. Antonn Wiehl zaprojektowa dziesi- Frantiek Blaek, Wiea Niepodlegoci w Horicach, 19261938 autoportret 3 [46] 2014 | 58
  3. 3. ciometrowy pomnik, ktry wskazuje miejsce niedaleko wsi enfeld (dzi ikovo Pole), gdzie zmar husycki dowdca Jan ika zTroc- nova. Jedenastometrowy pomnik Lipaski, dzieo Karla Koutka zroku 1881, upamitnia bratobjcz bitw pod Lipanami, wktrej wroku 1434 wojska utrakwistyczno-katolickie- go aliansu rozgromiy oddziay radykalnego skrzyda husytw. Rwnie miejsce bitwy pod Bia Gr, tradycyjnie uznawanej za pocztek niewoli, zktrej Czechw wyzwolia dopiero klska Austro-Wgier wWielkiej Wojnie, jest oznaczone pomnikiem wformie kurhanu. Nie jest to jednak planowany przez dugi czas monumentalny obelisk, ale niepozorny ostrosup zkamiennych upkw. Nie oznacza to, e wniepodlegej Czechosowacji forma obelisku stracia popularno. Wrcz przeciw- nie, wanie wtedy znalaza swj najbardziej spektakularny wyraz w postacimogiy gene- raa Milana Rastislava tefnika na Bradle. Sowacki astronom, polityk, zaoyciel legio- nw, nalecy do trjcy witej zaoycieli pastwa czechosowackiego, zgin w1919 roku wkatastrofie lotniczej niedaleko Bratysawy iwraz ztrzema czonkami zaogi woskiego pochodzenia zosta pochowany wtymczaso- wym grobie wswojej rodzinnej wsi Koarisk. Wlatach 19271928 Duan Jurkovi, nalecy do pokolenia zaoycieli sowackiej iczeskiej szkoy architektury, pracowa nad ostateczn wersj grobowca na szczycie Bradlo. Nada jej form kamiennego kurhanu zgrubo ciosanych blokw spiskiego trawertynu. Zgrnego tarasu wyrasta sam grobowiec, zwieczony kamienn tumb, na jego rogach za wznosz si cztery dwunastometrowe obeliski. Posta generaa to nie jedyne, co czy mogi tefnika na Bradle, jako wybitny przykad monumentalizmu wczeskiej isowackiej architekturze, zWielk Wojn. Po krwawych walkach wzachodniej Galicji armia austriac- ko-wgierska powoaa wKrakowie komitet do spraw cmentarzy wojennych, wskad ktrego weszo osiemnastu malarzy, szeciu rzebia- rzy, dwch inynierw isiedmiu architektw. Jednym znich by przyszy autor monumentu na Bradle. Ju wtedy uznany architekt zosta przydzielony do pracy na pogranicznych terenach niedaleko Nowego migrodu, gdzie intensywnie studiowa architektur ludow izaprojektowa trzydzieci dwa cmentarze wo- jenne. Pocztkowo uywa tylko miejscowego drewna iprostych technologii, pniej, dziki pomocy zrcznych woskich kamieniarzy, zacz tworzy te cmentarze kamienne. Pomnik Pokoju iWiea Niepodlegoci odwouj si do trzech archetypicznych form architekto- nicznych kurhanu, piramidy iobelisku. Swj wyraz zawdziczaj jednak przede wszystkim formie upamitnienia wypracowanej wXIX wieku, ktr najlepiej okrela niemieckie sowo Bergdenkmal. Ona rwnie nawizuje do archety- picznej symboliki zwizanej zgrami, awna- szym obszarze kulturowym jej rozwj mona ledzi midzy innymi wanie na przykadzie monumentw zwizanych zwojnami napoleo- skimi. Wlatach 18421863 na wzgrzu Michels- berg nad miastem Kelheim wDolnej Bawarii budowano Befreiungshalle, dzieo Friedricha von Grtnera, ktre po jego mierci ukoczy inny wielki niemiecki klasycysta, Leo von Klenze. Dla pary monumentw, ktre s przedmio- tem naszego zainteresowania, najwaniejsza bya jednak seria pomnikw wilhelmiskich, szczeglnie wysoki na osiemdziesit jeden me- trw Kyffhuserdenkmal Brunona Schmitza zlat 18901896. Wiele podobiestw mona znale take zinnym pomnikiem, autorstwa Schmi