419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

Embed Size (px)

Citation preview

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    1/123

    erif Mardin

    Trkiye'de Toplum ve Siyaset

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    2/123

    Tarayan Gkhan Aydner

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    3/123

    ERF MARDN Trkiye'de Toplum ve Siyaset

    letiim Yaynlar 110 erif Mardin Btn Eserleri 6 IBN 975-470-058-3 ISBN 975-470-057-5 (Tk no ) 1990 letiimYaynclk A. .1. BASKI 1990, IstanbuK2. BASKI 1991, stanbul \

    3. BASKI 1992, istanbul \4. BASKI 1994, stanbul \5. BASKI 1995, istanbul6. BASKI 1997, istanbul7. BASKI 1999, istanbul (500 adet)8. BASKI 2000, stanbul (500 adet)9. BASKI 2002, istanbul (500 adet)10. BASKI 2003, istanbul (500 adet)11. BASKI 2003, istanbul (500 adet)/12. BASKI 2004, istanbul (500 adet)13. BASKI 2006, istanbul (500 adet)KAPAKmit KvanDZGHasan DenizUYGULAMA Hsn AbbasDZELTMustafa ahin / Fatih M. ztan

    DZNM. Cemalettin YlmazMONTAJahin EyilmezBASKIve CLTSena Ofset

    letiim YaynlanERF MARDN

    Trkiye'de Toplum ve SiyasetMAKALELER 1DERLEYENLERMmtaz'er Trkne I Tuncay ndere. Z1/.M6 22 60-61-62 Faks: 212 516 12 58

    e-mal: [email protected] web: www.iletisim.com.tr

    i ImERF MARDN 1927 ylnda istanbul'da dodu. Galatasaray Lisesi'nde balad orta renimini ABD'de tamamlad. Stanford niversitesiSiyasal Bilimler Blm mezuniyetinin ardndan lisansst eitimini John Hopkins niversitesi'nde yapt. 1954'te Siyasal BilgilerFakltesi'ne asistan olarak giren erif Mardin, doktorasn "Yeni Osmanllarn Dnsel Yaptlar" konulu teziyle Stanford niversitesi'ndetamamlad. 1964'te doentlie, 1969'da profesrle ykseldi. 1973'te getii Boazii niversitesi'nde siyaset bilimi ve sosyoloji dersleriverdi. ABD'de Columbia ve California, ingiltere'de Oxford niversitesi'nde konuk retim yesi olarak dersler verdi. Washington D.C.'dekiAmerican University Uluslararas likiler Blmnde retim yelii ve ayn niversite bnyesinde faaliyet gsteren lslm AratrmalarMerkezi'nin bakanln yapt. erif Mardin, halen Sabanc niversitesi'nde retim yesidir. Mardin'in yaymlanan kitaplar unlardr:JnTrklerin Siyasi Fikirleri 1895-1908 (1964),Din vedeoloji (1969),deoloji (1976), Trkiye'de Toplum ve Siyaset(Makaleler derlemesi,

    1990), Siyasalve Sosyal Bilimler(Makaleler derlemesi, 1990), Trkiye'de Din ve Siyaset (Makaleler derlemesi, 1991), Trk Modernlemesi(Makaleler derlemesi, 1991),Religion and Social Change in Modem Turkey. The Case of Bedizzaman Said Nursi (1989) [Bedizzaman SaidNursi Olay I Modem Trkiye'de Din ve Toplumsal Deiim (1992)], The Genesis oj Young Ottoman Thought (1962) [Yeni OsmanlDncesinin Douu (1996)].

    NDEKLER

    Sivil Toplum, Siyasal Kltr \e Sosyal Yap 7Sivil Toplum......................................................................................................................................9Trk Toplumunu nceleme Arac Olarak"Sivil Toplum"............................................................................................................................21Trk Siyasasn Aklayabilecek Bir Anahtar: Merkez-evre

    likileri...................................................................................................35Tabakalamann Tarihsel Belirleyicileri:Trkiye'de Toplumsal Snf ve Snf Bilinci.........................................79

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    4/123

    erif Mardin'le Din ve Devlet SosyolojisiKonusunda Sylei...........................................................................................................119

    Atatrk \e Trk Devrimi..............................................................................159Atatrk Devrimlerini Hazrlayan Faktrler.....................................161Atatrkln Kkenleri......................................................................................181

    Atatrk ve Pozitif Dnce...................................................................................189Yenileme Dinamiinin Temelleri ve Atatrk...............................203Atatrk ve nklplar Mnasebetiyle........................................................241Atatrk, Brokrasiye "Rasyonellik".........................................................247Tanzimat..................................................................................................................................259Tanzimat ve "lmiyye"................................................................................................261Ali Paa ve Hrriyet.......................................................................................................267Yeni Osmanllar'm Hakik Hviyeti...........................................................273Tanzimat Fermam'nn Mans.........................................................................285Dizin...................................................................................................................................................309

    Sivil Toplum, Siyasal Kltr ve Sosyal YapSVLTOPLUM

    "Sivil Toplum" Kavram"Sivil toplum", Bat'dan aldmz siyasetle ilgili kavramlar arasnda, lkemizde en ok yanlgyaratanlardan biridir. Kavramn kart, birok kez zannedildii gibi, "asker" toplum deildir. Teriminvurgusu "ehir dab"dr, kart, olsa olsa "gayrmeden" olabilir. "Sivil toplum"daki "sivL"in kkehir hayatnn beraberinde getirdii haklaRI ve ykmllkleri ifade eder. Bu vurguyu anlamayolunda bir balang noktas olarak ehirlilik dabnn -bir bakma- sistematikletirilmesi olanJustinien'in Corpusjuris Civis'ini alabiliriz (6. yzyl). Bu hukuk kodu Roma'da ve erken Bizans'taehir ilikileri erevesi iinde teekkl eden bir hukuk dzeninin ifadesidir. Bat Avrupa'da, 12.yzyldan itibaren ehirlerin yeniden nem kazanmaya balamasyla, ehir hayatn dzenleyen RomaHukuku yeniden kullanlmaya balanmtr. Fakat bu canlanmann beraberinde getirdii "sivil" kklkavram ve uygulamalar, bu defa yepyeni bir dinamik de oluturdu. 17. ve 18. yzylda Batdnrleri ara-SINda bu kkn artk "hrriyef'lerden szaldINda kullanlmaya balandn gryoruz. "Siviltoplum" etrafnda kmelenen tarih ve felsef kavramlar ise Hegel'in ve MaRX'n kullanmlarndaortaya kmtr. Bylece kavramn, 1) Bir "medenlik" anlayyla, 2) Bat Avrupa'nn toplumsaltarihinde ok nemli bir sosyal tarih aamasyla, 3) Tarih felsefesi alannda bir tartmayla ilgili olduugrlyor.Bir Bat Toplumsal Aamas Olarak "Sivil Toplum"Bat yakn tarihinin belirleyicilerinden biri, feodal dzendir. Feodal dzenin siyas adan en nemli

    karakteristii ise dank ve dalm bir sistem olmasdr. Feodalizmi dndmz zaman nmzegelen imgelerden biri, zayf bir kral ve lke iinde asayiin feodal asiller snf tarafndansalanmasdr. Feodalizmin bu aamasnda, Avrupa'nn ou yerinde ehirler ve ehir hayatna balolan ticaret son derece snk bir varlk gstermektedir. izdiimiz bu tablodaki ilk nemlideiiklikler de ehirlerin ve ticaretin yeniden canlanmasna baldr. Bu gelime feodal sisteme enar darbeyi indirmitir. Gelimeyi 12. yzyldan itibaren izlemeye balayabiliyoruz. Deiikliiyaratan aprak etkenler arasnda, Ortaa'da gvenliin artmasyla gelien ziraati ve ziraat iingerekli olan ve yalnz ehirlerde imal edilebilen ziraat aletlerinin ehir imaltmdaki roln sayabiliriz.ehirlerin gelimesiyle birlikte ticaret de gelitiinden, ehir faaliyeti toplumun tm iin yeni birzenginlik kayna oldu. Feodal asiller de o zamana kadar grmedikleri ve mekanizmasn

    bilemedikleri bu yeni kaynaktan yararlanmak istediler. Fakat yararlanabilmeleri iin tccarn, kkesnafn ve reticinin korunmas gerekiyordu. ehrin retken snflarysa asillere verdikleri yeni

    imknlarn karln almak istiyorlard. Bylece, asillerle ehir ahalisi arasnda10

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    5/123

    bir uzlama ortaya kt. ehirliler ehir hayatnn srdrlmesini mmkn klacak haklar veimtiyazlar istediler ve bunlar elde ettiler. Bu haklarn bata gelenleri, asillerin ehir hayatnakarmamalar, ehirlerin kendi milislerini (asker glerini) rgtleyebilmeleri, hukuk kurallarnnehir duvarlar iinde ehrin tayin ettii ekilde ileyebilmesi ve kendi mahkemelerinikurabilmeleriydi. Bu aamada ortaya kan ehir zgrlkleri, Bat tarihsel gelimesinin en nemlikarakterlerinden birini oluturur. Verilen haklarn her birine bir "hrriyet" adn verirsek, belirli bir"hrriyet" anlaynn ehirlerde odaklamaya baladn da hatrlarz. Bu haklar iinde belki ennemlilerinden biri ehir iinde olgunlaan gruplarn, bu grubu tekil eden fertlerden ayr olarak, bir"hkm ahsiyet" kimlii kazanabilmesi ve bu kolektif kimlikle, kimliin verdii savunma kabuununarkasna snarak i yapabilmeleriydi. Burada hemen belirtmemiz gereken bir husus, bu tip"hrriyet"lerin Osmanl mparatorluu'nda son derece gdk kalddr.Osmanl "kamu hukuku"nda hkm ahsiyet bir dereceye kadar din birimlerin kazand bir hviyettir.Ancak, ilerde greceimiz gibi, Bat'da hkm ahsiyetin ok daha geni bir boyut kazanmas, genelolarak lkenin "vatanda" haklarnn tabi bir boyutu saylmas Osmanl mparatorlu-u'nun "klasik"devirleri yapsnda yoktur.mtiyazlar sayesinde bir "hkm ahsiyet" kazanan ehirlerin kendileri de bundan sonra kendikendilerini idare eden birimler olarak gelitiler. Birka ehir ayn amalar etrafnda birleince de

    Ortaa asillerinin hi beklemedikleri g kmelenmeleri ortaya kt. Asiller, Ortaa'dan kalmakurumlar, gelien yeni sre dorultusunda ekillendirmeyi kabul etmek zorunda kaldlar. Sonuolarak ehirde, ehrin dna taarak bir blge'nin yarg fonksiyonunu zerine alan yeni yarg organlar(parlements'lar) ve yeni danma11organlar (etats'lar) ortaya kt. Avrupa'da genel bir gelime olarak karmza kan bu kurumlarnyetkileri feodal-son-ras Bat dnyasnda meruiyetin -hi olmazsa zmnen ve bir dereceye kadar yenigelimekte olan devlet teorilerinde-l bir kaynaktan oluturulmasn salad. Bu l egemenlikkaynanda unlar grebiliyoruz: 1) ehirlerle irtibat kurarak asillere kar yeni bulduklar bu gkaynayla glerini pekitirmeye alan krallar, 2) tots'larda temsil edilen eski feodal snflarndevam kilise ve asiller, 3) ehir nderlerinin karlarn ortaya karan etots'laRIn "nc kamaras"ve gene de -hukukulardan teekkl etmesi asndan- ayn glerin dnya grn byk apta

    yanstan blgesel yarg ve hukuk tefsir organlar (parlemenFlar). Grld zere, bu noktada, feodaldevirlerde asiller arasnda ahs anlamalara bal olan kamu dzeni yava yava bir coraf alankapsamaya balyor. ahslarn anlamalar olmaktan kp "kamu" gibi bir soyut kavramla ilgisiorannda da deiiyor, zetle yepyeni bir varlk olarak ortaya kmaya balyor. Bu sistemin Avrupa'dagrlen genel izgilerine Alman kamu hukukunda Stndestaatsistemi denmitir; fakat kavramnBat'daki bir toplumsal evreyi ifade etmesi bakmndan daha genel bir kullanm mevcuttur. Btn

    bunlar olurken, Avrupa'da tara kapsamndaki kk birimlerin gittike byyen bir krallklar sistemihaline gelmeleri bir dier yenilik IRI at. Balangta, krallar ehirlerle birlikte almlard. Fakatyeni devletler sistemi iinde her mill devletin kendisini mill snrlar iinde savunmas sorunudurumu deitirdi. ehir ahalisinin mill savunma konularyla ilgilenmesi mmkn deildi. Savunma-ve saldr- rgtlenmesinin bir merkezden idare edilmesi gerekiyordu. Eski milislerin yerini mill birordu almaya balamt. ehir ahalisi bu deiiklii desteklemeye hazrd ve destekledi de. Ancak,

    krallar bu sayede glendike12ehir ahalisinden "hrriyetleri" yava yava geri almaya baladlar. Bylece, Stndestaatsistemigittike glenen bir merkeziyeti-brokratik devletler sistemine dnt. Fakat ehirlere verilenimtiyazlarn izi Bat Avrupa'da hibir zaman tamamen silinmedi. Devlet ne kadar glenirse glensin,retici snflarn desteine muhtat. Yeni devletler ehirlilerin iktisad verimliliini kstlayanuygulamalardan kandlar. Orta snflarn palazlanmasna yol ak brakld. Hatta orta snflardan okfazla fedakrlk istendii zaman devletle orta snflar arasnda bir atma kt, ingiltere'de 1640'larINayaklanmas, Fransa'da 1789 ayaklanmas (deiik bir bileimi olmasna ramen) genelinde buatmalarn rn olarak gsterilebilir.ktisad snflarn devlet birimi iindeki bu zerklikleri bize "sivil toplum"la -kavram tarih birgelime asndan incelediimiz zaman- neler kastedildiini anlatr.

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    6/123

    AnahatlarNI anlattmz dengede, bylece, a) Devlet dndaki hayatn aknn garanti altnaalnmas ve b) ktisad faaliyetlerin mill hayatn erevesi iinde bile bir zerklie sahip olmas gibiunsurlarn belirdiini gryoruz.ada Sivil Toplum Kavram17. ve 18. yzyllarda Bat Avrupa dnrlerinin "sivil" kkl ifadeler ("sivil hrriyetler" gibi)kullanmaya baladklarn gryoruz. Bu ifadelerStndestaatzamannda elde edilen hrriyetlerin dahagenel bir plana intikal ettirilerek kamu hayatnn gerekli bir zellii olarak gstermenin, ald yeni bir

    biimdir. imdi sivil toplum teorilerde bir medeniyet aamas olarak ele alnmaktadr. Toplumunvurgulanan zellii de, "siyas"nin sultasndan kurtulabilmi ilk toplumsal sistem oluudur. SivilBat'nn btn "hrriyet" anlaynda, "siyas glerin sultasndan kurtulma" bu k-13

    keni dolaysyla nemli bir yer kapsar. Gen Osmanl mparatorluu ve devrimiz Trkiyesi'yle birkarlatrma yaparsak, bu "kurtulma" fikrinin bizde hibir zaman Bat'da olduu kadar derin kkleresahip olmad grlr.Alman filozofu Hegel (1770-1830), Bat'mn "sivil toplum" anlayna katlm bir dnrdr. Fakatayn zamanda gre nemli deiiklikler getirmitir. Hegel'e gre "sivil toplum", kazan, ahsmutluluk ve kii statsnn korunmas gibi hayat kesitlerinin toplu olarak yaanm eklinin ifadesidir,insanlarn tek tek yararlandklar yaam ynleri bu yolla kolektif bir ekil alr. Ancak bu kolektif ekilkendi bana yeterli deildir, zira bu biimlerin simgeledii boyut insanlarn egoistliklerininoluturduu boyuttur. Bu "karlar sistemi"ni dzenleyen bitaraf bir gce ihtiya vardr. Tarih byle birihtiyacn karsna bitaraf bir g olarak "devlet"i karmtr. Bundan dolay insanlarn gelimesiniekillendiren toplumsal evreler iinde yalnz "sivil toplum" deil, insanlarn "devlet"in kapsamndayaamalar da saylmaldr. Sivil toplum tarihsel bakmdan olduu kadar kavramsal bakmdan da bireksii olan bir toplum aamasdr, insan ancak "devlet" birimi iinde yaad zaman en "yksek"amacna ulamtr.Hegel'den "sivil toplum" sorununu devralan Marx'a gre, Hegel bu grnde yanlmtr. Bir grntve bir "aldatmaca" olduunu anlayamad bir sreci gerekli bir evrim aamas olarak gstermitir.Marx'a gre Hegel "sivil toplum" ve "devlet"i iki ayr birim olarak grd iin, devlette iktisadfaaliyetlere ve bu faaliyetleri dzenleyenlere "boyun eme" hadisesini grememitir. Kiinin ve

    snflarn iktisad karlarn "vatanda" olarak grdkleri ilemlerden ayrmak yanltr. Hegel, devleti,topluluk hayatnn gerek ierii sayd sivil toplumun dnda, ona ekil veren bir ereve olarakgrmektedir. Oysa sivil toplumun biimle14

    organik bir balants mevcuttur. Devlet, kiinin evrensel gelimesinin sonucu deil, karlarnnekillendirdii bir sonu olarak grlmelidir. Devlet ahs kar arknn dna kamad iin -19.yzyl kapitalist devletinin aksine-insanlarn gelimesine getirilmi bir engeldir."Sivil toplum" la ilgili olarak Hegel'de bir miktar zerinde durulan, fakat Marx'ta bazen olumlu birgelime olarak gsterildii halde ok zaman olumsuz olarak ele alnan bir nokta vardr. O da "siviltoplum"un Bat'da yalnz baz snflara deil, genel olarak zerk grup eklinde tekiltlanmaya birimkn yaratm olduudur. 19. yzylda sendikalarn ortaya k bunun gzel bir rneini verir. Aynkonuyla ilgili iki noktaya daha deinmek gerekir. Birincisi, sivil toplum-devlet bileiminin MaRX'n

    anlatt kadar "atlaksz" olmaddr, ikincisi de "sivil toplumu" olmayan, bu gelenee dayanmayantopluluklarda devletin engellenmemi bir brokrasi yoluyla pekl tahamml edilmez bir baskyaratabileceidir. Marx, "Asya" topluluklarla ilgili olarak bu zellii ilk yazlarnda vurgulam, fakatsonradan arka plana atmtr. Son olarak "sivil toplum"un 18. yzyldan itibaren yeni bir eksenkazandn belirtmek gerekir. Bu eksen, kitle iletiim aralarnn gelimesi ve bu gelimenin"aydn'larIN grup niteliini ve etkinliini deitirmesiyle ilgilidir.Burada szkonusu zellikleri incelemeye gemeden bir daha belirtelim ki, kendi lkemizde Bat tipisivil toplumda grdmz vurgu gelenei yoktur. Ne Osmanl mpara-torluu'nda, ne de CumhuriyetTrkiyesi'nde ehirlerin zellikleri Bat'da olduu gibi gelimemitir. Hkm ahsiyet anlay da,karsnda, bunu bir dereceye kadar devletten "alnm" bir dzenleme yetkisi olarak gren devleti

    bulmutur. Ancak bu fark ayrntlarnda anlamak iin de kitle iletiim aralarnn geliimiyle "siviltoplum" anlaynn Bat'da nasl deitiini izlemek gerekir.

    15Bu boyutlar zetlemek yolunda talyan siyaset bilimcisi Poggi, "a public", yani "kamu alaNI iindeizleme srecinin birletii kiiler topluluu" kavramn kullanmtr. Pog-gi'ye gre, fikir rnlerinin

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    7/123

    kitle iletiim aralaryla yaylmas, ilk defa, kiilerin belirli bir yerde toplanmasna ihtiya olmadan bir"katlanlar" kmesi oluturabilmitir. Bu yoldan katlmann birka nemli sonucu olmutur. Katlanlartopluluunun soyut bir haberleme "a" ekline girmesi, mill devletler erevesinde, "mill kar","kamuoyu" gibi kavramlarn daha belirgin ve alt izilmi bir ekilde bir meruiyet kayna halinegelmesini salamtr. "Kamuoyu" kavram da, devlet ilerinin devletin dna taan bir soyut ereveiinde tartlmasn salamtr. Poggi, "burjuvazinin devletin iinde tartlmasn salamtr. Poggi,"burjuvazinin devletin iinde egemen olmas hadisesi g-znne getirildii zaman, bu snfn dagcn fikirlerin atmasnn saland bu alandan aldNI ve ayrca, bu "giriimiN biimi"ninkendi bana koyduu snrlar iinde kaldnbelirtmitir.Trkiye'de "Sivil Toplum"Trkiye'de "sivil toplum"un baz elerinin eksikliinden bahsetmitik. Ancak bunun yanndaPoggi'nin ileri srd bu son gelimenin bizde 19. yzylda kendi bana gelitiini gryoruz: inasive Namk Kemal gibi gazetecilii gelitiren dnrler sayesinde, 1880'lerden sonra Osmanl Im-

    paratorluu'nda hatr saylr bir "kamuoyu"nun gelitii sylenebilir. Bunun yannda, belki dahanemli olan, "kamu kar" gibi kavramlarn da, 19. yzylda, geleneksel bir Osmanl esi olandevlet karlarndan ayr ve farkl olarak gelitiini gryoruz. Ancak, en ilgin olan taraf, bu ge-limenin kendi lkemizde 19. ve 20. yzylda ayn srece 16

    bal olmadan, Bat'da ona "yataklk" eden gelimelere dayanmadan, "havada" gelimi olmasdr.Bat'daki "kamu-oyu"nun arkasnda, son kertede, ok eskilere giden topluluun iktisad kesimlerininoluturduklar,fakat onlarn varlnn dnda da alanbir kii ve grup zellii fikri vardr. Bundandolay Bat'da "mill kar" dendii zaman "kii" ve "grup" zerklii akla geliyor. Trkiye'de ise "millkar"n kii veya grup zelliklerine bal olmayan kolektifbir anlam vardr. Bundan dolay daTrkiye'de "hrriyet" fikri etrafndaki tartmalar genellikle bu ikili kkten ayrln anlamamaktanileri gelen bir karmaklk gsterir. Daha ilginci, Bat'da "sivil toplum"un gelime izgisinin para-lelinde -fakat aykr- bir dnce tarz oluturan Rousseau, Duguit, Maurras gibi "kolektivist" fikirsahipleri, Trkiye'de pozitif bir yank bulmulardr. 1961 Anayasas'nIN Ba-TI'NIn kkenine dayanmakonusundaki admlar da toplumsal erevemize oturtulamamtr. Bizdeki "kolektivist" anlayn biruzants, Osmanl brokratik-patrimonyal idaresinin devlete bal, meruiyet anlaydr. kinci uzantsise iletiim aralarnn ve aydn gruplarnn gelimemesi ve islm sistemlerde devlete kar koyma

    geleneinin bir meruiyet kayna olarak Bat'daki gelimelere benzer toplumsal dayanaklardanmahrum kalm olmasdr.Bu toplumsal evrim fark vurgulandktan sonra, slm topluluklarnda ekillenme srelerinin eksikkalan, fakat, -bir bakma- devlet karsnda "sivil toplum"un Bat'daki roln andran bir ynnanlatmak gerekir. Hatrlanaca zere, Osmanl topluluunda iki ayr hukuk kayna ve bu dorultudaiki ayr meruiyet kayna mevcuttur. Bunlardan birincisi eriat, ikincisi "rf-i Sultan", yani

    padiahn kanun koyma yetkisidir. rf-i Sultan, Bat'da mill devletlerin kuruluu srasnda krallarnkendi glerini merulatrmak iin kullandklarRaison d'Etatkavramn hatrlatr.17

    islm tarihinde olduu gibi Osmanl tarihinde de eriat'la Sultan meruiyet kaynaklarnnbtnlemesinden bahsedildii kadar, ikisinin arasndaki atmadan da bahsedilebilir. Ancak bu ikincieksen slm ve Osmanl tarihinin daha az bilinen ve zerinde daha az allm alanlardr, islm'n

    bandan beri, Islm inanlar ilkel saflyla korumay devlet birimini korumak kadar nemli sayanbir akmla karlarz. Devlet bu safl ortadan kaldracak eilimler gsterirse devlete kar konur. Bututum, islm tarihinde ve Osmanl tarihinde beliren uzun bir halk ayaklanmalar geleneinin tarihsel-toplumsal ieriini oluturur. slm'n ilk alarnda grdmz hadis-ehli (ehl'l-hadis)bunun birhalkasn tekil ediyorsa, halkann dier ucunu Mslman Kardeler tekil eder. Osmanl Imparatorlu-u'nda da bu gibi bir davrann birok rneklerini gstermek mmkndr. Babalerin isyanndan beriizleyebildiimiz bu zincirin bir eit islamc poplizm oluturduunu syleyebiliriz. Bu poplizminmodern zamanlardaki belirtileri 1908'den sonra ittihat ve Terakki'ye kar koyan genel akmdagrebiliriz. Bir hayli deimi bir eklinin Demokrat Parti'nin desteini salam olduu phegtrmez. Zamanmzda bir dier ekli, MSP'nin ald destekte grlr. Btn bunlardankaracamz sonu, kendi demokratik "geleneimiz"in, 1) bir bolua (sivil toplum eksiklii), 2) Bat"kamuoyu"nun tarihsel temeli olmadan gelien "biiMine, 3) bir islm yapsal unsura (Islm

    poplizme) dayand sylenebilir. Bu karmaklk asndan, "hrriyet"le ilgilideerlendirmelerimizdeki kendimize zg izgileri daha iyi anlayabiliriz.

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    8/123

    KAYNAKAPerry Anderson,Lineages of the Absolutist State, Londra, 1975. Marc Bloch,Feudal Society, 2 Cilt, Chicago, 1964.18Otto Hintze, The Historical Essays ofOtto Hintze,New York, 1975. H. G. Koenigsberger,Estates and Revolution, Ithaca-Londra, 1971.Gianfranco Poggi, The Development of the Modem State, Stanford, 1978. Theda Skocpol, States and Social Revolutions, Cambridge, 1979.Charles Tilly, ed., The Formation of National States in Westem Europe, Princeton, 1975.Cumhuriyet Dnemi Trkiye Ansiklopedisi, stanbul, letiim Yaynlar, 1983, cilt 7, s. 1918-2219

    TRK TOPLUMUNU NCELEME ARACI OLARAK "SVL TOPLUM""Sivil toplum" kavramn karmak, merkez bir nveden karak gittike geni yanklarla anlamkazanan oynak bir nirengi noktas olarak deerlendirmek gerekir.Kavram, olumlu olduu kadar olumsuz vurgular da antrr. imgesel canll ise bu iki kutuparasnda dolamasnn yaratt zenginlikten kaynaklanr. "Sivil top-lum"un bir sylem iindeki yeridaha ok bu sylemin siyas niteliini anlatmas bakmndan nemlidir. Kavramn bu ilevi en akekilde Osmanl Imparatorluu'nda yerini arayanlar arasnda ortaya kar. "Sivil toplum" byle birsylemde Osmanl toplumsal ve siyasal yapsndaki bir eksie iaret etmek iin kullananlarn, Latentsiyas fikirlerinin bir gstergesidir.Kavramn "estetik" diyebileceimiz bu vurgusunun yannda sosyolojik-zmleyici nitelii bana dahada mphem geliyor. Kavram tarihsel-sosyolojik bir analiz yapmak iin kullandmzda bir eksii

    nitelendirmeye altmz oranda batan metodolojik adan zayf bir duruma dyoruz: "Eksik"saptamak bir toplumun nasl altn21

    aratrmak yolunda kullanlabilecek yzeysel bir yntemdir. Bu gibi bir yaklam Osmanlmparatorlugu'nun yapsn irdelemek iin olsa olsa bir balang muhasebesi imknn salar."Sivil toplum"un bir dier zellii retildii Bat felsefe-sosyoloji-siyas fikir tarihi alanlarnda biledeiik anlamlarla ortaya km olmasdr. Her ne kadar "sivil toplum" Bat topluluklarnn zgndeerlerini zetlemek iin kullanlmsa da, Bat fikir tarihi sreci iinde yerini aradmzda 15.yzyldan 18. yzyla kadar sren bir zaman kesiti iinde eitli anlamlar kazandn gryoruz. Herdnrn kendi deerlendirmesine bal olan bu anlamlar daha ok toplumu ayakta tutacak kurum ve

    bunlar temellendi-ren tabiat kanunu anlaylarnn zerine yerletirilmi, bunlarn bir "nc kat"olarak bina edilmi, onlardan tretilmitir.

    Btn bunlara ramen kavramn Trkiye ile ilgili tartmalarda sahneye kmas faydasz olmamtr.En azndan kendi kuamn lkemizin toplum yapsnn ve siyas kurumlarnn baz eksiklerikonusunda duyduu bir rahatszl odaklatrmas bakmndan nemi yadsnamaz. Bu yazy byle birrahatszl duymu olanlara ithaf ediyorum.Hegel - Marx ve ncleriHegel iin sivil toplum (Brgerliche Gesellschajt) iinde yaayan kiilerin yaamasn salayacak

    btn faaliyetleri ieren, yapl ve organize, bir iktisad sistemi, bir hukuk sistemi ve bunlarn dzenlibir ekilde almasn salayacak otoriteye sahip bir cemaattir. Ya da Hegel'in bir yerde belirttii gibi,sivil toplum salt ihtiya zerine kurulmu toplumsal birim olarak tanmlanabilir. Bu zellikleringelitii yerde ise belirli bir milletin birlii22

    btn kurumlara -ve bu arada sanat, din ve felsefeye- yansyan dominant bir g olarak ekillenir.

    Ancak, sivil toplumda bile, bahis konusu ettiimiz st seviye gelimeden nce, ahslar birbirleriyleolan bamszlk ilikilerinin ilerisine geerek, pratik olarak ahs iradelerinin toplam olmasnntesinde bir topluluk iradesi ifade edecek duruma gelirler.Osmanl mparatorluu'nda yapl (structured) ve organize bir cemaat mevcuttur. Bu cemaatin aynzamanda bir iktisad ve bir hukuk sistemi vardr. Bu kopuklukta din kurallarn pekitirdii bir"cemaat" da vardr, fakat bu "cemaat" dzeni salayc otoriteden yoksundur. Tam anlamyla"otorite"den bahsedilecekse, bu otorite devlet monopoln-dedir. Hatta sivil toplumu tanmlarkenkullandmz "iktisad sistem" - "hukuk sistem" kavramlar bile Osmanl mparatorluu'ndaBat'dakine e bir anlam tamaz. Bu fark ise ancak Osmanl mparatorluu Bat'dan deiik izgilerlegelimi sosyal tarihi erevesi iine yerletirildii zaman anlalabilir. Bat'da kilise / sekler gler;feodalite / burjuvazi / endstri proletaryas; yerel odaklar / mill odaklar eklinde grlenkutuplamalarn yaratt atmalar yerine, Osmanl imparatorluu'nda atmalara uzun vadede

    bakldnda, bunlarn cemaat / devlet ekseninde odaklandn syleyebiliriz. Konuyu bu adandeerlendireirek farkllklarn anlatlmasn bir tarafa brakmamz ve Osmanl imparatorluu'nda

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    9/123

    "toplum zemberei" diyebileceimiz dinamik odan nasl altn anlamaya ynelmemizi teklifediyorum. Fakat bunu anlayabilmek iin de bir adm geri atarak Batllarn, Osmanlmparatorluu'nda en eski zamanlardan beri Bat dnrlerinin neleri eksik grdklerini gzdengeirmemiz gerekecektir.Gerek italya'nn ehir devletlerinde, gerek ilk Bat milLet-devletlerinin dncesinden ve gnlkyaamndan aldkla-23

    r ilhamla Osmanl mparatorlugu'na bakan kiiler, Osmanl mparatorluumda padiahn "kklemi"bir brokrasi yoluyla hkmranlk ettiklerini anlatrlar.Bu fikri deiik fikr kalplarna ramen Makyavel, Bodin ve Montesquieu'de bulabiliriz. Buradavurgu Padiah otori-tesiyle Teb'as arasnda "arac" bir g olmadndan dolay otoritesinin "DouDespotizmi" eklini alddr. Osmanl imparatorluunda Bat'da devletin merkeziyle Teb'a arasnda

    bir kpr ya da tampon vazifesini gren "stnde", "Rechtsgemeinschaften" yn da mahall"parlement"Laryoktur.Biraz farkl bir yaklam Osmanl imparatorluunda zel mlkiyetin korunmam olduu tezidir. Butezin bir oranda doru olduu phe gtrmez. Fakat Batllarn hata yaptklar nokta Osmanlmparatorluu'nun yapsnn detaylarna inmemi olmalardr.Osmanl imparatorluunda "Kul" statsnde olanlarn gerek hayatlar gerek mallar asndan

    padiahn iradesine bal olduklarn biliyoruz. Bunun kant padiahn beenmedii devletadamlarnn idam hkmne ya da mallarnn msaderesine ne kadar kolayca karar verildiidir."Kul"un tam anlamyla kendi stats asndan hukuktan yoksun bir alanda alt da sylenemez.Kanunnameler statsn belirttii oranda o da bir hukuk ereve iinde bir "Kariyere yerletirilmitir.Ancak bu kesinlikle Weber'in -"Kariyer" deildir- ve brokrat gerekten padiah karsnda "Kle"deilse bile "Kul" -. "GulAm"dr.Dier taraftan, "Kul" statsn temel ta olarak grp bundan Osmanl Imparatorluu'nun tmzelliklerini karmak mmkn deildir.. Zira "Kul" statsnn garantileri eksikse de Padiah'la veynettii idareci snfla (asker snf) dolayl bir ilikisi olan "Sade Vatanda"n hayat ok dahaemniyetlidir. Kendisine bu gveni salayan da eri-at'n gnlk hayatlar zerine at emsiyedir.

    Bylece,24Osmanl imparatorluunda kii haklarndan bahsederken, bunlarn ayn deerler zerine kurulmu ikiayr alan iine girdii gerei ortaya kar.Gene eriatn koruyuculuunun ne biim bir koruyuculuk olduunu anlamak iin, iki ayr gelimeyi degzmzn nne getirmemiz gerekir. Bunlar Islm topluluklarda "mmet" biriminin tarih ilevi ve

    bu birimin Osmanl Im-paratorluu'nda geirdii deiikliklerdir.slm ve mmetislm mmeti, islm balang devirlerinde Peygamberin etrafnda toplanan bir mminler cemaatiolarak teekkl etti. Bu cemaat, Hristiyan inanlarnn etrafnda odaklanan cemaatlerin aksine,siyaseti "ikincil" bir faaliyet alan olarak deerlendirip, siyaset alanna srt evirmemiti. Aksine,cemaatin gnlk kayglarnda politika nemli bir yer tutuyordu.

    Peygamberin otoritesi din konulara deindii kadar siyas konulara da deiniyordu. Peygamberinilevi din olduu kadar siyas idi ve yerine geecek olan kimseler onun yalnz din roln deil, siyasrollerini de tevars etmek iin mcadelelere giriiyorlard.islm'n ilk yllarnda bir tr dorudan demokrasi islm'daki siyas ynnn pratikte ald ekildi ve

    bu uygulamalarn arkasnda "Emr bil ma'ruf..." (iyiyi arayn ve ktden ekinin) eklinde siyasfelsefeyi ifade eden ilkeler de grlyordu. Kur'an, bu ilkelerin kayna, temeli ve karsna geilmezorijiniydi.Islm potansiyel devletin ortaya k bu paradigmann paralanmasna yolat. Devletin karlarylailgili dnce giderek cemaatin Kur'anda belirtilen karlaryla ilgili ilkelerden syrld. Bu ekimeninyaratt gerilim aslnda la-25

    Tentbir gerilimdi, fakat zaman zaman kutuplama gerek bir atmaya dnebiliyordu. Bu

    karlamalarda kendilerini "gerek mmin" iln edenlerle, Islm prensipleri uygulamakta "yanizmi" olmakla suladklar kimseler arasndaki atmay izleyebiliyoruz. Bunu bir bakma Montgo-

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    10/123

    mery Watt'IN deyimiyle "karizmatik cemaati" yeniden kurma gayreti olarak nitelendirebiliriz:yumuak bir cemaat tipi ilikisinin -dorudan demokrasiyle birlikte- yeniden canlandrlmayaallmas.Her ne kadar slm'da "Kiliseye" tekabl edecek bir kurum yoksa da, islm'n ilk yzyllar bir Islmaydn tabakasnn oluumuna tank olmutu.Toplum iindeki yeri asndan bu grup iin "tabaka" yerine tarihi Duby'nin kulland "Ordre"kelimesini kullanmay tercih ederdim. Bunun Osmanlcas ise "erkn (rkn)"drve szcn yarattarmn doru bir arm olduunu aada gstermeye alacam.Hodgson islm'n ilk iki yzylndaki gelimeden yle bahsediyor:"Dncenin ve pratiin baz alanlar, zamanla mutekit dncenin temsilcilerinin Allah'n koyduuamalara uygun bir dzen yaratma mitlerini gerekletirmek izdmnde gelierek, onlarnotoritesine tbi oldu...Snni Mslmanlar arasnda olduu kadar iiler arasnda da Ulem ad verilen bir dizi inanm erkekve kadn, zel ve kamu yaam iin eriat'ten esinlenmi bir proje olarak tanmlayabileceimiz bir planoluturdular. Kestirebileceimiz gibi bu kiiler islm'n kamuya intikaline hkim oldular, islm'nspeklatif ve teolojik dncesi zerinde ok etkili oldular."Seluklularn nemli baarlarndan biri bu rkn'. devlet mekanizmas iine almak oldu. Ulem da

    din akademiler26olan medreselere devlet desteini temin etmekle bu gelimeden faydalanmlard. Dier taraftanMedreseden yetienlerin de devlet "barem"inde yeralmalar, eriat zerine kurulu adl mekanizmann

    bir devlet mekanizmas olarak almas salanmt. Seluk Veziri Nizam l-Mlk bu ilgin"darbe"nin mimar olarak gsterilir.12. yzylda amalarna uygun ekilde kullanldklar zaman devletin mdahalesinden masun olanvakflar da kurumlat. Bylece, teorik olarak devletin, padiahn, mlkiyetinde olan zira topraklarnPadiah glgesinden ayrlmas iin bir imkn belirdi. Zira her ne kadar Ulem bu kaynaklarnkullanlmasnda mtevelli olarak gzkyor idiyse de, pratikte vakf konumu kendilerine oldukageni bir otonomi salamt. Osmanl mparatorluu'ndaki ikili ilevi sayesinde, Ulem eskiden beristlendii, halkn karlarnn temsilcisi roln daha da etkili bir biimde srdrebiliyor-du. Fakat

    dier taraftan Ilmiyye mensuplarnn devlet memuriyetleri genel piramidinde yeralm olmas bununaksine bir etki yaratyordu: Ulem'nIN halk unutup politikaclarla ibirlii etmesi iin bir kapalmt. Medreseden kanlar bu imknlar kullanabiliyorlard. Bu gelimenin bir sonucu da ikiUlem tipinin ortaya kmas oldu: alt dzeylerde "halkla birlikte" yaayan ve isteklerinin tercman"alt tabaka" Ulems ve "resm Ulem" ya da "Ulem-y Rusm."Alt tabaka ve temsilcisi Ulem bylece, bir eit poplist ideoloji ve yaamla karmak bir bileimhaline gelen bir ortamda etkinliini srdryordu. Marshall Hodgson slm tarihi boyunca karakterinimuhafaza edebilmi, zaman zaman da iddet eylemleriyle uykuda olmadn gsteren bu eiliminslm tarihindeAhi al-Hadith olarak bilinen somut ve renkli bir sosyal cereyana dayandngstermitir.Hodgson'a gre er'i bir Islm nizamn formlletirilme-si almalar, bunlarn, kurduklar gruplar

    baarl bir e-27kilde yrtmelerini salamt. Dindarlklar eriat esprisine gre kotarlm bir toplumsal programnodak noktas olan bu almalar, ayn zamanda islm'n ilk devir cemaatinin homojenliini kendilerinerehber olarak kullanyordu.

    Ahi al-Hadith tipindeki toplumsal hareketlerin devamll hareketin kendi kemiklemesinden okdevletle olan ztlndan kaynaklanyordu. Bu ztlk devam ettike ayn eylem zaman getike bakaekillerle, fakat ayn aMa ve hedefle ortaya kabiliyordu. Bu kendini yeniden yaratmann arka

    plannda yatan Kur'an mesajnn nemi de aktr, ideal islm topluluunun nasl kurulaca konusundaolduka net iaretler verdikleri oranda, Kur'an'n emirlerinin bir ideoloji olarak almas daima imkndahilindeydi.

    Ahi al-Hadith tipi topluluklarn yannda DevlEtin karsnda odaklanan ikinci bir kme de tasavvufkuramlaryd. Genellikle tasavvuf bizde olduka soyut bir fikir (oda olarak grlr, oysa bu

    speklasyonlar ayakta tutan unsur tarikatlarn somut varlklar ve slm dnyasnn her yerine nfuz

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    11/123

    eden haberleme alaryd. Tasavvufun, bu somut biimiyle 13.-15. yzyllar arasnda Seluklular ve'Osmanllar'a kk sktren ayaklanmalar da kardklarn unutmamamz yerinde olacaktr.Yukarda, saydm islm topluluklarna zg tOplum ve siyaset biimlerini anlatmakla, butopluluklarda oRtaya kabilecek toplumsal hareketlerin anlalmas iin bir ipucu saladmsanyorum. Osmanl Imparatorluu'num ortaya kmasn bu "mozaik"in paralarnn bir taraftan -esasitibariyle- yeniden ngrld, fakat ayn zamanda :ekil deitirdii yeni bir siyas sentez olarakdeerlendirebiliriz.Osmanl imparatorluu kendinden nce gelen Isllm imparatorluklardan daha dzenli ve topluluunher kesine daha "nfus edici" bir yapdr. Ayn zamanda imparatorluk merkez tekilat Ulem'ykendine sk bir ekilde balama-28yi bilmitir, imparatorlukMedrese sistemini genel devlet ilerine faydal olacak ekildesistematikletirdi ve gelitirdi. Ahi al-Hadith tipini andran hareketlere (rnein Kadzde-lilere)kukulu bir gzle bakld, tasavvuf "ehlletirildi" ve "rafizlik" kontrol altna alnd Fakat Osmanllargene ayn siyas niteliin bir sonucu olarak eriat' "ayr fakat eit" denebilecek bir zel hukuk alannayerletirmeye de zen gsterdiler. Bu da alelade vatanda iin sosyal hayat ve ekonomiyi kapsayan birdzenleme ve o oranda da bir garanti idi.Bunlar bir geriye bakla deerlendirdiimiz zaman Osmanllarda "sivil toplum"un elerini

    grdmz syleyebilir miyiz? Cevabmz hem "evet" hem "hayr" olacaktr. OsmanlImparatorluu'nda bir Dou Despotizmi grenlerin eriat'IN garantiledii bir zel mlkiyet alanngzden kardklar oranda, onlarn tarifine uyan bir "sivil toplum" dinamiinin elerinin ksmmevcudiyetinden bahsedebiliriz. Genel zel hayatn "rf-i Sultan'den uzak, bir eit masuniyetlekorunmu olarak cereyan etmesi asndan "sivil toplum"un varln ileri srebiliriz.Loncalarn almasna, devletin esnaf zerindeki kontrolne ve siyas kurumlardan uzak tutulmalarna

    baktmzda imaj biraz daha bulank gzkyor. Fakat salt Bat'ya bakarak bu kontrollerin "siviltoplumu" ortadan kaldrc olduunu ileri sremeyiz. Sistemde gerekten eksik olan Franszlarn"Corps Constitues" olarak isimlendirdikleri,stande, rechtsgemeinschaften tipi kurulular ve serbestehirlerdir. Fakat bu eksiin yan banda, "sivil toplum" modeline uyan Bat topluluklarnnmodernleme srecinde edindikleri yeni bir yapsal zelliin de eksikliini anmak gerekir. O da Batdevletlerinin bu yzyllarda "sivil toplum" oluturan yaplar yar yolda karlamak zere, onlara do-

    ru giden bir sreci balatm olmalardr. Bu srete Bat29toplumlar "sivil toplum" tipine uygun olarak elde ettikleri baz avantajlar yitirmilerdi, fakat bukaybn beraberinde srkledii homojenleme "Sosyal snflarn" kristallemesinin artlarn ortayakarmt. Bu gibi yeni tabakalarn "pazar kritik kaynaklarn kontrol etme zellikleri Osmanlmparatorlugu'nda gzkmez ve szkonusu kontrol amz Trkiye'sinde bile ancak reym halindemevcuttur. Bunun da ardndan, "sivil toplum"un siyas sahaya aktarlmas, bildiimiz demokratiksrecin balangc gelmitir.Gianfranco Poggi "sivil toplum"un politize olmas ve politikay kontrol altna almasyla birlikteikinci bir nitelik deiikliine uradndan bahseder. Poggi'ye gre "Sivil toplum"un verdiiimknlarla odaklanan burjuvazi radikalliini bu yeni toplum tipinde otonom olarak gelien ve giri-imci "kast"IN faaliyetlerinden ayr biralan oluturan, sosyal ve fikr ynlerinin gelimesine

    borludur."Sivil toplum"un bu komponentleri bilhassa entelektel, edebi sanatsal faaliyetlere girimiler ve buoranda farkl bir sosyal kimlik gelitirmeye balamlard. Bu kimliin bir "public" ya da zamanla

    birka "public"le karlkl bir etkileimle kendini bulduunu syleyebiliriz. Bunlar gittike artanalmalarn bir dizi kurulu ve iletiim aralaryla (bilimsel dernekler, edebi salonlar, masonlocalar... ve gnlk ve periyodik basn) gelitiriyorlard.Bunlarn kamusal (public) yn de her gelene ok ak olmalaryd. Buna ilveten, her katlan,nisbeten gemlenmemi ak bir tartmaya katkda bulunmakta serbestti ve bunun amac da herhangi

    bir konuda geni bir yaym olan bir "mme efkr" oluturmakt.18. yzyln sonunda bu unsur (the public) Osmanl mparatorlugu'nda mevcut deildi. Osmanlimparatorlugu'nda "mme efkr" yeraltnda oluan bir mekanizmaya balyd ve yayn teknii ayiave karalamayd.30

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    12/123

    19. yzyl Osmanl imparatorlugu'nda reform devridir. Bu yzyl Osmanl Devlet adamlarnn eitim,adalet ve idare sisteminde reformlar uygulayarak imparatorluun kn durdurmaya altklardevredir, ilham kaynaklar Bat aydn despotizminin "en liberal" olarak tanmlayabileceimizrnekleriydi. Bat'da olduu gibi burada da reformun ana amac devlet tevikiyle teb'ay retici birduruma getirmekti. Devlet, teb'asnn almalarn koruyucu, retici olmalarn salayacak temeleitimi salayc, ve retimi gelitirecek idar tekilat ve haberleme an kurucu roln stleniyordu.Bu gibi bir genel politikay ortaya karacak iti 18. yzylda pek bilinmeyen sebeplerden dolaykudreti artan Osmanl kalemlerinden, brokrasisinden gelmiti. Bu brokrasi az zamanda Padiahnsimgeledii Patrimonyal meruiyet kavramnn kontrOln eline geirecek, Padiahn kendisini arka

    plana itecekti. li ve Fuat Paalar bu gibi bir adan deerlendirmek gerekir. Brokratlar bu sradakendi hayat ve mlklerini garanti altna almay da salamlard.Osmanl imparatorlugu'nda bir "kamuya ak alan" (public sphere) gene de Tanzimatreformlarnn birrn olarak ortaya kt Ancak bu gelime Tanzimat devlet adamlarnn bir ikinci kuann rndr.1860'larda, Bb- li'nin kalemlerinde yetimi ve daha sonra gazeteciliin kurucular olarak gzken

    bir grubun gazetelerdeki yazlar bir eit "mme efkr" yaratt. Bu yeni sosyolojik yap 1876Anayasasnn en belirgin mimarlarndan biri olarak grlmelidir.Fakat Osmanl intelligentsia'sININbu etkisi geiciydi. Tesiri, iletiim tekniklerini kullanmay bilen

    kk bir grubun bunlar tekelletirdii bir devreye tekabl ediyordu. Bu Osmanl intelligentsia'sbyk halk kitlelerinden kopuk olarak i grd oranda onu beraberinde demokratik bir ida-31reye doru srklemenin yknden kurtulmutu. Ancak iletiim tekniklerinin verdii yeni g, yeniaydnlarn geride braktklar halk kmesi tarafndan, buulu gzlkler ardnda da olsa, yava yavaanlalmaya baladka onlar bu defa kendi taraftarlarn "mobilize" etmeye uratlar. Tarikatalmalarnn 19. yzyln drdnc eyreinde, istanbul'da ve taralarda yeraltnda ivmesi bunugsterir. Bu hareketleri halk kitlelerinin eskiden beri mevcut liderliini elden karmamaya kararlgelenekilerin bilmedikleri ve anlayamadklar, fakat gcn grdkleri yeni bir sisteme szmayaalmalar olarak deerlendirebiliriz. Bunu, biraz basitletirerek eriat-zel hukuk-halk ulemskesitinin, dev-let-brokrasi-merkez kmesiyle olan atmasnn nitelik bakmndan farkl yeni biraamas olarak deerlendirebiliriz. II. Abdlhamid'in dehas bu atmay sezinleyerek kendisini

    "halk" kmenin lideri olarak "satabilmesi"ydi.kinci bir anayasaclk hareketi, Jn Trklerin giriimi, geni halk kitleleri, eriat kmesini -belki dehakl olarak-kart grmeleri sonucunda bir mddet sonra otokratik idareleriyle sonuland. Ancak, buda ittihat ve Terakki'nin bu kopukluun farknda olmad eklinde anlalmamaldr. Bazlar "sivilkurumlarn" Trkiye'de bulunmadnn ve bunun da kendilerini fikirlerini tatbik imkn az olan birsosyolojik yap ile kar karya braktnn farkndaydlar. Bundan dolay gerek ittihatlar gerekKemalistler bu "ara"y temsil edecek kurumlar (bankalar vs.), snflar (ticar ve endstri burjuvazisi)ve yasalar (Cumhuriyetin meden kanunu ve ticaret yasalar) temellendirmeye altlar, ilgin olan vekurumsal sosyolojinin zerinde durmas gereken gelime "sivil toplum" kurucu olarak tanmlayabile-ceimiz bu yeni yaplarn uzun vadede zamanmzda Kemalistler tarafndan deil, fakat dindarMslmanlar tarafndan zaptedilmi olduklardr. ok geni bir zaman kesiti32

    boyunca seyretmi ayrntl gelimeleri, burada ok genel bir ifade ile ve bir izgi halinde anlatmbulunuyorum. Bu izgi tarihsel ve kuramsal aratrma alan aratrmaclar ilgilendirirse sanrm yenigr alarna yolaabilir.Sosyalizmin dnya gndemine gelmesi "sivil toplum" kavramnn lkemize ne orandauygulanabilecei konusunu daha da karmak bir hale sokmutur. Trkiye sosyalizmi ve Marksizmiher ne kadar bir aydnlar hareketi olmusa da, yazmda "eriat kmesi" olarak tanmladm halk kat-nn grlerine yakn, Osmanl-Islm eitilik grnn altn izen fikirler ieriyordu.Bu adan AP ve ANAP'n programlar ve uygulamalarnn baz ynlerinin poplist-eitliki olmas

    bizi artmamaldr. CHP ileri gelenleri arasnda bunu anlayan (rnein Turan Gne) olmusa daBat'da km bir toplumsal ikilem zerinde kurulmu Trk orta sol ve solunun parti programlarna busofistike anlay yanstmak mmkn olmamtr.Sosyal tarihinin "gerei" belirli ynelimler gstereni, aydnlar tarafndan -gelimeleri Batl fikirkalplarna gre deerlendirilen Trkiye'nin ok partili sisteme gemesi bu gerein arln yenidenterazinin kefesine koymutur. Bunun somut sonularn ancak bugn grebiliyoruz. Dier taraftan,

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    13/123

    Trkiye'nin Kapitalizmini de allm kalplarla incelemeye alanlar lkemizin z toplumsaldinamiinin anlalmasna nisbeten az katkda bulunmulardr.Her iki yn de ciddiye alan kiilerin bize Trk kapitalizminin yengecin dolanmasna benzeyenyolalnn tarihini salayabilecei mit edilir.Bugnk Trkiye'de "ikinci kme" (tara, eriat, sokaktaki adam kmesi) gnlk hayatmzadamgasn vurmaya balamtr. Bunu "sivil toplumun" artk toplum yapsna girdii eklinde mialglamamz gerekir? Soruya cevap vere-33

    bilmek iin nce sivil toplum kavramnn Bat'da beraberinde getirmi olduu "kii haklar"na birgzatmak gerekir.Kii haklaRI "ikinci kme" tarafndan ok zel ve Bat'dakine hemen hibir ey katmayan, fakat ondanok ey gtren ekilde anlalmaktadr. Kendi anlaym, kii haklarnn znn, kitle toplumu ileilikisinin ve bu haklarn uygulanma modelitelerinin en iyi ekilde Kant, J. S. MilL gibi klasik fikirtarihileri tarafndan ifade edildiidir.Buna kar kan varsa "sivil toplum" kavramnn yan rnlerinden en deerlilerinden birine ve benimanlayma ve "medeniyet" dediimiz olaya kar kmaktadr.Defter, say 2, Aralk-Ocak 1987, s. 7-1634

    TRK SYASASINI AIKLAYABLECEK BR ANAHTAR: MERKEZ-EVRELKLER"Toplumun bir merkezi vardr." Ama nasl ki, baz toplumlarn tekilerden daha salam merkezlerivarsa, bu merkezler oluturulurken kullanlan malzeme de toplumlara gre byk deiiklik gsterir.1

    Bu "serbeste devinip duran"2 kaynaklar dzene sokmak iin giriilen abalarn ounlukla pek ksamrl olmasna ramen Ortadou'da, bu eit merkezlerin kurumsal erevesini kurmak iin yaplangiriimlerin uzun bir tarihi vardr. Bu adan Osmanl imparatorluu, gze arpan bir istisnadr.Osmanl mparator-luu'nun, karmak ve incelmi bir kurumlar ebekesine dayanan uzun mrl birmerkezi vard.Osmanllarn uygulad yntemler ustaca ve eitliydi. Dinsel aznlklardan ounlukla kkyalarda toplanan bireyleri ynetici sekinler arasna alan, onlar resm grev-Bataki deyii, Edvvard Shils'in "Center and Periphery"sinden aidimi: The Logic of Personal Kncnvledge: Essays Presented to Michael

    Polanyi on His Seventieth Birthday, 11 March 1961, Glencoe, 1961, ss. 117-130, burada, s. 117. "Serbest devinip duran" kaynaklar iin bkz:S. N. Eisenstadt, The Political System of Empires,New York, 1969,passim,35

    liler snfyla btnletiren, vergi ve toprak ynetimini mutlaka merkezletirmese de skca denetimaltnda tutan ve resm dinsel dzene egemen olan merkez, adalet ve eitim alanlarnda ve yasalln(resmiyetin) simgelerinin yaylp tantlmasnda, salam dayanak noktalar bulmutu.3 Komu iran'la

    bir karlatrma yaplrsa, Osmanllarn bu baaRIlar, daha ak bir biimde ortaya kar, iranlyneticiler, denetime alamadklar ok sayda toplumsal gle ustaca oynayan "byk dzenkurucular"dan baka ey deillerdi ounlukla. Ne var ki, Osmanllarn bu konulardaki baarlar,komularnn kurumlaryla kartlk durumunda ele alnp tam anlamyla deerlendirilemez.4 Dahageni bir bak as edinebilmek iin, bir baka karlatrma yapmak doru olur. Bu karlatrmada,Osmanl imparatorluu, ortaya kmakta olan merkezilemi Bat devleti ve daha sonra onun yerinegeen modern ulus-devleti ile yanyana konarak ele alnmaldr.Bat'da, 17. yzyl yarsnda ortaya kan hkmet biimi olan "Leviathan"da, daha sonraki ulus-devletde, Osmanl kurumlarnn geliiminde rol oynad. Bunlar, balangta, Osmanllarn zelliklegerekletirdikleri baaRIlardan tr eskiden beri gurur duyduklar alanlarda stnlk elde etmeye

    balayan rakipler olarak grldler. Ama daha sonraki modernleme sreci boyunca Osmanllar, buyeni devlet biimlerini kendi hkmetlerinde yapacaklaRI reformun modelleri olarak grdler.3 Bu zelliklerin genel bir irdelenmesi iin bkz: Halil nalck, "The Rise of the Ottoman Empire", The Cambridge History of islam, A. K. S.Lambton, E R. Holt ve B. Lewis (eds.), J: The Central hlamic Lands, Cambridge, 1970, ss. 295-323 ve H. A. R. Gibb ve Harold Bowen'ndaha nceki ve daha kesinleyici incelemesiyle karlatrn: hlamic Society and the West, 1, Part, London, 1950-1967, ss. 39-199.4 Bu deyii,International Joumal of Middle EastSfudies'de yaymlanacak bir makalede kullanan Prof. Y. Abrahamian'a borluyum.36

    Leviathan ve ulus-devlet, yapsal adan Osmanl kurumlaryla kartlklar gsterdiinde, Trk tarihibakmndan da nem tar. Bat'da devleti biimlendiren gler, modernleme balamadan nceOsmanl devletini biimlendiren glerden nemli lde farkl gibi grnmektedir. Modern devletiyaratan merkezileme sreci, dayand feodal temellerden tr, evre gleri diyebileceimizeylerle uzlamalar yaplmas sonucunu veren bir dizi kar karya gelmeyi kapsamt. Bu gler

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    14/123

    feodal soylular, kentler, kasabalar [burghers] ve daha sonra endstri emeiydi. Bu uzlamalar,Leviathan'IN ve ulus-devletin bir lde iyi eklemlenmi yaplar olmasna yolat. Ne zaman biruzlama ve hatta tek yanl bir zafer gereklese, evresel gcn bir blmnn merkezde btnlemeside salanm oluyordu. Bylece, feodal zmreler ya da "ayrcalkllar" ya da iiler, ynetimle

    btnletiler, ama ayn zamanda, zerk durumlarnn tannmasn saladlar. Ardar-da kendini gsterenbu kar karya gelmelerin ve tannp kabul edilmelerin ok nemli sonular olmutur. Kar karyagelmeler eitliydi. Devlet ile kilise, ulus kurucular ile yerelciler, retim aralarna sahip olanlarlaolmayanlar arasndaki atmalar, bunun rnekleridir. Bu apraz blnmler, Bat Avrupa modernsiyasasnn bklgenliine byk lde katkda bulunan eitli siyasal kimliklerin ortaya kmasnayolat.5 te yandan merkez evresel elerle bir balantlar sistemi iinde bulunuyordu. Orta-5 Bat Avrupa'da devletin geliimine ilikin yaynlan iin bkz: Reinlhard Bendix,Nation-Building and Citizenship: Studies in Our ChangingSocial Order,New York, 1966, ss. 1-142; C. J. Friedrich, The Age of the Baroaue: 1610-1660, New York, 1952, ss. 14 ve arkas; R. R.Palmer, The Age ofDemocratic Revolution, I, Princeton, 1959,passim ve burada zellikle nemli olan: Seymour M. Lipset ve Stein Rokkan,"Cleavage Structures, Party Systems and Voter Alignement: An Introduction",Party Systems and Voter Alignements: Cross-NationalPerspectives, Lipset ve Rokkan (eds.) New York, 1967, ss. 1-64.37

    ag'n byk zmreleri (estates) parlamentolarda yeralm-t; alt snflara haklar tannmt.19. yzyldan nce Osmanl Imparatorlugu'nda, katmerli kar karya gelmenin ve btnlemenin buayrt edici zellikleri eksik gibi gzkmektedir. Daha dorusu, temelkar karya gelme, tek

    boyutluydu ve her zaman, merkez ile evre arasndaki bir atma olarak ortaya kyordu. Ayrca,evresel toplum glerinin zerklii, ancakde fac-to'ydu* ve, Bat Avrupa'da, rnein, "baml tzelkiilikler"6 olsalar bile "Bey'den ya da Prens'ten ayr"7 olan zmrelere tannm kurumsallk hakk ile

    bunun arasnda ok nemli bir fark vard. Yakn zamana kadar, merkez ile evrenin kar karyagelmesi, Trk siyasasnn temelinde yatan en nemli toplumsal kopukluktu ve yz yldan fazla srenmodernlemeden sonra da varln srdrm gibi gzkyordu. Bu incelemede, modernleme

    boyunca bu kopukluun nasl srp gittii ele alnyor.Geleneksel SistemMerkez ile evrenin, Osmanl siyasal ve ekonomik yaamnn temel sorunu durumuna gelmesineyolaan birok neden vard. Merkez-evre kopukluunun en genel boyutu, domakta olan birimparatorluk iinde blk prkln varln hl geni lde srdrmesiydi.8 Osmanl mpa-ratorluu, miras yoluyla geen bir brokrasi ve feodal bey-(*) "Fiilen", "bilfiil" - .n.6 Friedrich, 20.7 Ibid., 19.8 Blk prk siyasa iin bkz: A. Vinogradov ve J. Waterbury, "Situations of Contested Legitimacy in Morocco: An AlternativeFramevrork", Comparative Studies in Society and History, XIII, (January, 1967), ss. 32-57; Max Glucks-man,Politics, Law and Ritual inTribal Society,New York, 1965, ss. 155-201.38

    ler tarafndan deil de merkezden denetlenen bir ordu kurmakta baar gstermiti, ama Osmanltoplumu bu erevenin iine kolayca girip oturmuyordu. imparatorluun baz blmlerinde,imparatorluk-ncesi bir soylular snf varln srdrmt, soysop zincirleri hl glyd, dinseltarikatlar zerk glerinin dayand temelleri hatrlatabilirlerdi ve eitli etnik ve dinsel gruplar vard.Bu dank potansiyelin zel bir durumu, devlet ile mparatorluun ekirdei olan Anadolu'dakigebeler arasndaki ilikiydi. Devletin evredeki gebelerle uramasnn getirdii glk, yerel bir

    rahatszlkt. Ama ayrca gebeler ile kentlerde oturanlar arasndaki kartlk, Osmanl okumularnn,uygarln kent ile gebelik arasndaki bir ekime olduu ve gebelie ilikin her eyin kmsen-mekten baka bir ie yaramad konusundaki kalp dncesini de dourmutu. Gebe ve yerleikhalk arasndaki bu temel kopukluun bir kalnts, yerleik tarm yaplan on ilin istatistik verilerinin,toplumsal yapsnn ve balca sorunlarnn, hayvancla dayal ekonominin ve gebeliinkalntlarnn geerli olduu drt ildeki verilerle, yapyla ve sorunlarla keskin bir kartlk iinde

    bulunduu dou Trkiye'de bugn de hl grlr.9

    Merkez -evre kopukluunun bir baka vurucu esi, merkezin, bir Osmanl-ncesi soylularzmresinden kalan izlere ve yldzlar Osmanllarla birlikte parlayan taral baz9 Osmanl lmparatorluu'nun oluum zamanna ilikin olarak bu konuda yazlanlar Speros Vryonis tarafndan zetlenmitir: The Dtecline ofMedieval Helle-nism in Asia Minr and the Process of hlamization from\ the Eleventh through the Fifteenth Centuries, Berkeley, 1971, ss.258-285. Bir Fransz antropoloji bilgini olan J. Cuisehier, 1966'da unu hl syleyebiliyordu: "Gerekten de iki Trkiye vardr ve bunlardanbirincisi hkmet Trkiyesi olan eski kentsel gelenek Trkiyesidir, ikincisi ise, bugnk Trklerin 4/5'inii oluturan ve Ouz ve Trkmen

    airetlerinden dorudan doruya gelenlerin krsal gelenekli Trkiyesidir." (Etudes rurales,No. 22-26, 1966, ss. 219-242, burada s. 224).Dou Trkiye iin bkz: smail Beiki,Dou Anadolu'nun Dzeni, Ankara 1969, s. 23.39

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    15/123

    gl ailelere kar kukuyla davranmasyd. Taralar ayrca, baemez din sapknlnn da fesatyuvalaryd. Kargaalk karan tarikatlar, kart grleri uzlatrmaya ynelen dinler, Mesiholduunu ileri srenler uzun sren ve iyice hatrlanan bir tehlike oluturmulard. Osmanl taralar,taht zerinde hak iddia edenler iin elverili yerler haline geldiinde evre, ayaklanmalarn knoktas grevini yerine getirmesi iin gerekli olan da edinmi oldu.Btn bunlar, merkezin gzyumduu bir yerelcilik temeli zerinde ortaya kyordu; nk, Osmanltoplumsal yneticilii, baa klmaz rgtlenme ileriyle kar karya kalmt, imparatorlukgeniledike Osmanllar, karlatklar yeni toplumsal kurumlarla, yerel trelere yasallk tanyarak veetnik, dinsel ve blgesel zelliklere ynelik ve merkezsel olmayan bir uzlama sistemini pekitirerekhasettiler. Gevek balarn ie yaradn grdklerinde, daha kapsaml bir btnletirmeyegirimediler. Bu yan-zerk gruplar arasnda, kendi din liderleri tarafndan denetlenen gayrimslimtopluluklar sayabiliriz. Bylece, daha genel ve btnsel anlamda merkez ve evrenin birbiriyle okgevek balar iinde bulunan iki dnya olduunu syleyebiliriz. Toplumsal paralanmlkla birlikteOsmanl toplumunun bu yan, Osmanl dzeni temel sorunlarndan birini ortaya koyar. Bu sorun,Sultan ve resm grevlileri ile Osmanl Anadolu'sunun iyice blk prk yaps arasnda ortaya kankar karya gelmedir. Anadolu, modern Trkiye'nin toprak bakmndan kurucu esi olduu iin,

    bugnk incelemeler asndan zellikle nem tar.

    Blk prklk karsnda yeralanlar, yani resm grevliler, evreden deyim yerindeyse yalnzcaparmakln te yannda olmalar bakmndan deil, baz simgesel farkllklarla olduu gibi baz ayrtedici stat zellikleri dolaysyla da ayrlyorlard. Uzun sre, baz byk ve kk resm grevlileriayrt eden zellik, bunlarn ounun gayrims-40

    lim gruplardan alnp toplanmasyd.10 Bu uygulama, ideal bir rnty [pattern], Sultann klesi(Trkede kul'u) haline gelen brokrat rntsn gerekletirme amacn gdyordu. Bu idealemada, resm grevli, hibir kiisel ba olduu ileri srlemeyen ve hanedann amalarnn yerinegetirilmesine btn varln adam bir kimse olarak ortaya kyordu. Bundan tr resm dzen,zgr domu Mslmanlar bu grevlerin dnda brakt iin sulanyordu ve kukusuz, buengelleme, ac ve fkeyle hatrlanp durdu.Kulile baz istisnalar dnda alt snflarn gndelikyaamna daha yakn olan resm dinsel dzen yeleri arasnda da srtme vard.11 Bylece dinsel ku-

    rum, merkez ile evre arasndaki snr izgisi zerinde yeralyordu. Modernletirme boyunca vemerkezin laikletirme siyasetlerinden tr de bu kurum evre ile gittike daha fazla zdeleti.12

    Sekin resm grevliler ile evre arasndaki ayrmn temelleri, ekonomik deikenlerde degrlyordu. Resm grevlilerden vergi alnmyordu ve imparatorluun gelitii dnemde bunlarnservetleri en zengin tccarlardan aa kalmyordu, iadamnn, baz kimseleri altrp cret demesive i yerinin teki giderleri gznne alnarak bir lde aklanabilir bu, ama ayn zamanda Osmanlyasallnn da belli bir yandr. Yani bu, lkenin en nde gelen yurttalarnn tccarlar deil de, siyasaliktidar elinde tutanlar olduunu gstermektedir. Devletin ekonomi zerinde kurmu olduu denetim,Osmanl mparatorlu-10 Bkz.: Gibb ve Bowen, Part I, 39-199 ve daha ince ayrntlara inen "Devshirme" makalesiyle karlatrnz:Encyclopedia Islamica, yenibask, ss. 210-213.11 Uriel Heyd, "The Ottoman Ulema and Westemization in the Time of Selim III and Mahmud II", Scripta Hierosolymitana, IV; Studies inUlamic History and Ci-vilization, Uriel Heyd (ed.) Jerusalem, 1961, ss. 65-66.

    12 Bkz.: Gibb and Bowen, I, Part II,passim.41

    u'nda siyasann ncelii olduunu gsteren bir baka rnektir.13 Resm grevliler, ynetici olarakgeni iktdara sahiptirler, ama bunun tersine, kulstatleri dolaysyla, zel ynetim yasalarna

    balydlar ve Mslman halkn "meden haklaRI"ndan yoksundular.14 Daha geni bir adan baknca,miras yoluyla i bana gelmi resm grevli ile zgr domu Mslmann tm yaam biimleri ara-snda bir kartlk grlr.Osmanl ynetici snfnn bir baka zelliinden de sze-delim. Bu zellik, merkezin bir lde askeryapya sahip olmasdr ve mparatorluun baars, byk lde, asker gleri denetleyip hareketegeirmekten doan bir baaryd; ynetici sekinler ile btn teki bireyler arasndaki ayrm, askerterminoloji ile dile getiriliyordu. Ynetici snfn yelerine asker ya da "asker snf" deniyordu.15

    Ama, merkez ile evre arasndaki kar karya gelme, resm grevlilik statsnn mirasla

    gemesinden domuyordu. Tam tersine, liyakatli olanlar ilerleyip ykseliyordu ve mparatorluun engl olduu dnemde, resm mesleklerde ykselme, zellikle bu biimde gereklemiti. Devleteuzun zaman hizmet etmi baz aileler, ayrcalkl yerler elde etmilerdi, ama resm grevlilerin

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    16/123

    saland bu ikinci kaynak, yani bu aileler, resm grevlere geme konusunda yelerine yalnzcadolayl ayrcalklar salyordu. Resm koruyuculuk [hmilik-patronage] ve saray evrelerinin etkisi,ancak imparatorluun byk k noktasna ulat zaman daha fazla nem kazanm gibigrnyor.13 Bkz.: Halil inalck, "The Ottoman Economic Mind and Aspects of the Otto-man Economy", Studies in the Economic History of theMiddle Eastfrom the Rise of islam to the Present Day, M. A. Cook (ed.), London, 1970, ss. 206-218.

    14 Ahmet Mumcu, Osmanl Devletinde Siyaseten Kati, Ankara, 1963, s. 71.15 Halil inalck, "Ottoman Methods of Conquest". Studia hlamica, Fasc. 2. (1954), s. 113.42

    Her eit resm grevli ile hem krsal hem de kentsel kitleler arasndaki farka dikkati eken bir bakayan da, devletin brokrat ekirdeinin etkinlik tarzyd. Bu brokratik ekirdein, pek de haklolmayarak ekonomiyi ve toplumu byk lde denetim altna alma iddias, besin maddelerininticaretini denetiminde tutmas, toprak mlkiyetine koyduu snrlamalar ve savurganl kstlamayaynelik yasalar araclyla, toplumsal katmanlar pekitirmeye almak iin gsterdii titizlik vesertlik, devlet otoritesini, toplumun can alc noktalarnn stnde tutma ve ona denk den bir ycelikimgesi yaratma amac gdyordu.16 Mlkiyet ilikileri, bu sistemin iinde yeralyor-du. Sultan,kentlerin dndaki ekilebilir topraklar zerinde tam mlkiyet hakkna sahipti, istedii zaman topramlk olarak verebilirdi, ama gerekte, pek az toprak serbest mlkiyet olarak verilmiti.Latifundiavard, ama byk iftliklerin ou gaspedilmiti ve gerektii zaman devlet bunlara el koyabilirdi.Bunun tersine, kyllerin toprana, ancak sahtekrlkla ve bu topran balanmasnn temelindeyatan balangtaki anlay hileye getirilerek sahip olunabilirdi. Bylece bir hilenin yapld ilerisrlecek olsa, devlet her zaman gzn ayordu. Ama balca nedenden tr, devletin etkinliikstlanyordu: Baz blgelerde, toprak serbest mlkiyet olarak verilmitti; teki blgelerde ise,mlkiyet haklarnn devam, Osmanl fethi srasndaki feodal sisteme dayanyordu. nc olarak,

    birok blgede devlet, topran eraf tarafndan ele geirilmesine kar kacak gte ya da istektedeildi. Tmar ve zeametin balangtaki sisteminden uzaklamaya yolaan birok deiiklik, uzunsrede, eraf lehine bu ynde etki gsterdi. 19. yzylda grld gibi devlet, kendini orta-16 Halil nalck, "Osmanl Padiah",Ankara niversitesi SiyasalBilgilen-Fakltesi Dergisi, XIII, (Aralk 1958), s. 68-79.43

    ya koyabildii zaman bireysel kyl mlklerini, topraklarn birletirilmesini engelleyen yasalar kabulederek korumaya alt.17

    Devletin siyasal ve ekonomik konulardaki denetim iddias, kltr stnl hakkyla dadestekleniyordu. evrenin ayrklna oranla ynetici snf olaanst derli topluydu ve bu, hereyden nce bir kltr olgusuydu. Burada biri olumlu teki olumsuz iki eyi birbirinden ayrabiliriz.Bir yanda, tm devlet mekanizmas Sultann ycelii mitosunun etkisindeydi; te yanda, sradanlmllere, resm kltrn simgelerine ulamalarn engelleyen kstlamalar konmutu. Gebe ya dayerleik olan, krda ya da kentte bulunan halkn ou iin bu kltr ayrm, evrede yaadngsteren en arpc zellikti. Yneticiler ve resm grevliler, kentlerde, daha nceki baarl ve kentkkenli (Iranllarnki gibi) kltrlerden kaynaklanan kltrn byk lde etkisi altndaydlar.zellikle ran'n brokratik kltr, Osmanl kurumlarnn iine szmt. rnein yneticiler, altsnflara yabanc dilleri (Farsa ve Arapa) benimsetmiler ve bunlar resm kltrlekaynatrmlard.18

    evre, resm dzenin okumu ve yetimi yelerinin yararland eitim kurumlarnn ancak birinden,yani dinsel retim kurumlarndan yararlanabiliyordu. Bundan tr, evrenin, byk eitlilikgsteren kendi kar-kltrn gelitirmesine amamak gerekir. Ama evre, kltr bak-17 Halil inalck, "Land Problems in Turkish History", The Mslim World, c. 45 (1955), ss. 221-228. Toprak tasarrufu, merkez ile evrearasndaki snrda ye-ralan nemli bir eydi. El altndan toprak edinen resm grevliler (yasal olarak toprak edinen az sayda kii de), bukaynaklarn denetimini ele geirdiklerinde, evresel bir tutuma kayyorlard.18 E B. Kramers, "Ottoman Turks: History",Encydopedia hlamica, I, bask, IV, ss. 559 ve arkas, M. C. ahabeddin Tekinda, "emseddinMehmed Bey Devrinde Karamanllar",stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Dergisi, XIV, (Mart 1966), s. 81-98.44

    mndan ikincil bir statye sahip olduunun iyice farkndayd. Nitekim bu farknda olu, evrenin,sekinler kltrnn sluplarn acemice taklit ediinde ok iyi bir biimde dile gelir. Bu, zelliklehem krsal hem de kentsel alt snflar iin geerlidir ve bu adan, kentteki kitleler de evrenin bir

    blm olarak grlebilir. Osmanllarn en gl olduu ve koruyucu aba olarak Sultan imgesinin el-le tutulur bir ekonomik gereklik tad srada bile saray, resm grevliler ve siyasa, halk takmnn

    uzak durduu rktc eylerdi. Siyasetszc Trkede,ynetim sanat, bilgisi, siyasa anlamnageliyor bugn; ama daha eski resm dildesiyaset, devlet nedenleri yznden verilen lm karar

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    17/123

    anlamna da geliyordu. 1968 ve 1969'da gerekletirilen bir aratrma, kyller iin, siyaset szc-nn tad anlamlardan birinin hl bu olduunu ortaya koymutur.19

    Devlet egemenlii slubu ve resm stat ile kltrn bu yanlar, bir btn, kurumlam dn vedavran tarzn oluturuyordu. Merkez tarafndan gerekletirilmi baarlar evrenin erozyonunauratmas karsnda resm grevlileri tetikte durmakla ykml klan ilkelerin, bu dn vedavran tarz iinde nemli bir yeri vard. te yandan, yerel olarak gl aileler ve benzeri evrekuvvetleri, merkezin resm grevlilerini, birok adan anlaabildikleri kimseler olarak grdkleri gibi,tarm art-rnnden ve teki ekonomik kaynaklardan, merkez iin en byk pay koparmak (ailelerindaha az pay almas demekti bu) amacyla didinen rakipler olarak da gryorlard. Blk pr-klnden ve iine birbirine benzemez birok enin girmesinden tr evre, kendi dn vedavran tarzn

    19 Geleneksel dzen iin bkz: "Asker",Encydopedia hlamica, yeni bask, I, s. 712. 1968-1969 arasndaki durum iin bkz: zer Ozankaya,Kyde Toplumsal Yap ve Siyasal Kltr, Ankara, 1971, s. 136.45

    daha sonra gelitirmeye koyuldu. nceleri bu tarz, merkezin ykledii skntlarn ve zorluklarnfarkna varm olmaktan ileri gitmiyordu.evrenin ekonomik ve toplumsal yaamna, devletin zorla el atmasna kar kanlarn dnya gr,

    bir tarz deilse de, yerelcilik, blgecilik ve heterodoks din inan olarak kendini ortaya koyan bir tavrdourdu. "Temel gruplar"20 denen ey, evrede nemli rol oynad ve bylece, bir grupla zdeleme, buevresel tavrn edinebilecei eitli biimlerden biriydi. Ama gerekte, evresel tavrn birok farkl

    biiminde, hepsinin de memurlar kt gzle grmesinden doan bir benzerlik vard. Yerel erafaherhangi bir resm yetki verildiinde (devlet onlar resm grevde kullanmak zorunda sk skkalyordu), bu evresel tavr yumuuyordu. Ama memurlar dnda herhangi bir kimsenin gerektenyasallk [resmiyet] kazanmas szkonusu olmadndan, gerginlik potansiyeli canlln her zamankoruyordu.imparatorluun parlak anda, merkez ile evre arasndaki iddetli kar karya gelme potansiyeli,ara sra elle tutulur bir durum alyordu. Bu, hem toplumsal glerin normal blk prklnden,hem de evre ile olan balarn bu olasln karsna dengeleyici bir arlk olarak kmasndan ilerigeliyordu. Bu balar arasnda, tarann alt dzeylerine kadar girmi olan adalet sistemini, geleneksel

    bayndrlk ileri ile hayrseverlik kurumlarn ve dinsel kurumun geni kapsaml ebekesini (merkezile evre arasndaki gerek dayanak noktas buydu) sayabiliriz.21 Tmar ve zeamet sistemi, zellikleetnik olan bir btnletirici mekanizmayd ve mparatorluk ortaya kt srada normal t-20 Bu kavram iin bkz: Clifford Geertz, "The Integrative Revolution", Old Soci-etes andNew States, C. Geertz (ed.), Glencoe, 1963, ss. 105-157.21 Gibb ve Bowen, I, Part, 1,passim. 46

    mar ve zeamet sahibi, kyllerle yakn balar olan bir ekin yetitiriciydi.22

    Osmanl resm grevlileri, ancak mparatorluk gerilemeye balaynca, kendi toplumlarn talan edenkimseler durumuna geldiler. Bu grevliler ile evre ve zellikle vergilerin ar yk altnda ezilenkyller arasndaki iliki, "Dou despotizmi" niteliini gittike daha aka gsterdi. Bu, ncekialardaki Sultan ynetiminin sertliinden kke farkl bir smr eidiydi ve nceki sistemle ancak,ynetici sekinler ile onlarn dnda kalanlarn arasndaki kopukluu srdrme tarz bakmndan

    benzerlik gsteriyordu. Nitekim, yerel halk da, bu bitime noktasnda, yerel karlar dile getiren yerelerafa gittike gvenmeye balad. Etkilerinin ve otoritelerinin artmasna ramen bu eraf, Avrupafeodal soylularnkiyle karlatrlabilecek zerk bir statye sahip deildi. Merkezin adamlar olarakeraf, belli bir yasalla sahipti, ama daha fazla zerklik ancak devlet gcne meydan okumakla ya dadpedz ayaklanmayla elde edilebilirdi.23 Bylece, devlete kar durmak iin yeterince toprakzenginlii ve gc olan soylular, daha fazla zerklik kazanabiliyordu. Bu durum ortaya kt zaman,yerel erafn, kylnn elinde avucunda olan almak konusunda devletten daha az hrsl olmadn,ama sistemin yrmesini salayan asgari hizmetleri salamann da kendi karna uygun dtnkavradn gsteren belirtiler vardr.22 bid., 247 ve mer Ltfi Barkan, "Trk Toprak Hukuku Tarihinde Tanzimat ve 1247 (1858) Tarihli Arazi Kanunnamesi", Tanzimat:Yznc Yldnm Mnasebetiyle, stanbul, 1940, s. 325.23 Erafn daha nceki nemi iin bkz: Halil nalck, "The Mature of the Traditi-onal Society: Turkey",Political Modemization injapan andTurkey, R. E. Ward ve Dankwart Rustow (eds.), Princeton, 1964, ss. 46-48. Daha sonraki gelimeler iin bkz: Standford Shaw,Between Old

    and New: The Ottoman Empire under Selim 111,1789-1807, Cambridge, Mass., 1971, ss. 212-217.47

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    18/123

    Osmanl "evre"sinin merkezden yabanclamasnn yeni bir kentsel biimi, Patrona syan denilenolay biiminde, istanbul'da 1730'da ortaya kt. stanbul esnaf ve zanaatkarndan, loncalararaclyla, bir asker sefere byk lde katkda bulunmalar istenmi ve bu sefer, Sarayn psrklve beceriksizlii yznden baarszla uramt, istanbul'daki alt snflar o zamana kadar,Versailles'in tantanasn ve 18. yzyl Fransa'snn zevk ve elence dknln kopya etmeyeynelik birok giriim sonucunda, Osmanl devlet adamlarnn ve Sarayn Batllamasna bir sretanklk etmiti. Geleneklerin yozlatrlmasn nlemek iin silaha sarlmalar istendiinde, busnflarn cevab olumlu oldu.24

    istanbul'da daha nce de birok ayaklanma olmutu. Ama bu ayaklanma, daha sonralar sk sktekrarlanan karakteristik bir rahatszln belirtilerini gsteren ilk ayaklanmayd Yani buradaszkonusu olan, resm sekinler grubunun bir blmnn, askerlik ve ynetim rgtnBatllatrmak iin harcad bir abayd; bu abaya Batl yaam tarznn yzeysel bir taklidi elikediyor ve ayn aba, bir baka menfaat grubu tarafndan kitleleri Batllamaya kar harekete geirmekiin kullanlyordu. Trk modernlemecileri, bu ve benzeri ayaklanmalarn gerekten de bir yanNIoluturan ve devlet adamlarnn siyasal entrikalarndan oluan arka plan zerinde durmulardryalnzca. Ne var ki, eksiksiz bir tablo izebilmemiz iin, evrenin merkezden ve kitlelerinyneticilerden kltrel adan yabanclamas olay zerinde de durmamz gerekir. Modernlemenin

    sonraki evrelerinde bu yabanclama, daha da bileik hale gelecekti.24 M. Mnir Aktepe,Patrona syan: 1730, istanbul, 1958,passim. 4819. Yzylda Osmanl Modernlemesi19. yzylda Osmanl mparatorluu'nda, zlmesi gereken balca sorun ortaya kt. Bunlarn de, Osmanl reformcularnn, ulus-devlet model alnarak bir devlet kurma giriimlerine ilikindi ve de, merkezin evreyle ilikilerini harekete geirdi. Sorunlarn birincisi, gayrimslim gruplarnulus-devlet iinde btnletirilmesiydi; ikincisi, evrenin Mslman eleri iin ayn eyi yapmak,yani imparatorluun mozaik yapsna dzen vermekti, son olarak, "ulusal topraklardaki" bu"birbirinden ayr eler"in "siyasal sisteme anlaml bir katlmda bulunacak" duruma getirilmesigereiydi25

    Bu sonuncu geliim, ancak 20. yzyln ortasnda balatld; ne var ki, erafn siyasal yaama ilk olarakelle tutulur bir biimde sokulmasyla, bir btnleme balangc da, 1908'den sonra grlmeye

    balanmt.Osmanl mparatorluu'nun gayrimslim elerinin ulusal btnletirilmesi, ncelikle, ihmal ve 19.yzyl ile 20. yzyl balarndaki toprak kayplar sonucunda gerekleti. Trkiye Cumhuriyeti, ahalimbadelesiyle durumu daha da basitletirdi. Mbadeleyi izleyen yllarda Cumhuriyet, gayrimslimaznlklara kukulu bir gzle bakabilirdi, ama ancak az rastlanan durumlarda, aznlk sorunlar nemli

    bir siyasal konunun ieriini oluturdu.Genellikle gznne alnmamasna ramen, Mslman elerin ulusal btnletirilmesi,gayrimslimlerin btnletirilmesi kadar sorun yaratyordu Trk reform siyaseti-nin kurucular veTanzimat(1839-1876), maliyeye ve yNetime ilikin reformlaryla bu konuda bir temel ta koymU-25 Joseph G. LaPalombaira ve Myron Weiner, "Conclusion: The Impact of Partiies on Political Development",Political Parties andPolitical Development, LaP?a-lombara ve M. Weiner- (eds.), Princeton, 1966, s. 413.419

    lard.26 19. yzyln nc eyreinde, Osmanl devleti, evrenin gndelik yaamnda varln

    gittike daha ok duyuruyordu. II. Abdlhamid (1876-1909), hl gebe yaayanlar yerleik dzenegemek konusunda zorlayarak evrenin btnletirilmesine devam etmeye alt. Sultan, aynzamanda, Mslman Osmanl evresine, merkezle bir ve ayn ey olduu duygusunu alamaya giriti.Sir William Ramsay'in ok iyi belirttii gibi, Abdlhamid'in Pan-sl-mizm siyaseti, btnMslmanlar birletirme hayali olmaktan ok halkn Islm-Imparatorluk dncesi evresinde

    birletirmek iin bir eit n-ulusalclk kurmak amacyla harcad bir abayd. Ramsay yle diyor:En yakn zamanlara kadar, Kk Asya'nn karmakark halk, airetleri ve rklaryla adlandrlmaktantamtamna memnun gibi grnmekteydi. Trkmen ya da Avar, Trkmen ve Avar olmaktanmemnunluk duymaktayd ve bildiim kadaryla bal olduu bir ulus ya da imparatorluk birliinidnmyordu; bundan tr, mparatorluun Birliini dile getirebilecek genel bir ad yoktu.Abdlhamid'in, imparatorluun Mslman uyruklarn belirtecek ad ya da genel bir unvan

    benimsenmesine herhangi bir nem verip vermediini bilmiyorum. Bu belki de ilgi alannndndayd... ama onun gerekletirmeye giritii sre, en azndan, bunu dile getirmek iin bir ad

    bulacakt ve kesin bilgilere dayanarak ileri srebilirim ki, Anadolu'da bir imparatorluk adnn geni

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    19/123

    lde benimsenmesi, onun dneminin belirgin bir zelliidir. Bu ad, tarihsel eski bir unvand veyaygnlamas, Abdlhamid'den ok nce Osmanl hkmetinin etkisiyle gereklemiti. AmaAbdlhamid'in siyaseti, mparatorluktaki doal bir srece g kazandrd...26 Halil inalck, "Sened-i ittifak ve Glhane Hatt- Hmayunu" ve "Tanzimat'n Uygulanmas ve Sosyal Tepkileri",Belleten, XXVIII, (1964),s. 603-690.

    50

    renebildiim kadaryla, lkede gerek bir duygu birliine ynelik pek zayf bir eilim vardve bundan tr adn birletirilmesi de nem tamyordu. lkedeki birok gebe ve yar-gebe aireti Sultana balayan ilintiler zayft; te yandan btn Hristiyanlar, Museviler veresm din d inanlar olan Mslmanlarn bazlar, imparatorluk Trklerine zg adlakendilerini adlandrmak istemiyorlard, ya da byle bir haklar yoktu. Ama bir ad vard ve buad bir Trk-Mslman Imparatorluu'ndaki birliin dile gelii olarak kendini yava yavakabul ettirdi. Bu ad, Osmanl'yd.27

    Ama, Abdlhamid'in ulusal birleme konusundaki baarsn abartmamak gerekir. Bu yzyln banda,"Arap", "Laz", "Abaza", "erkez", "Arnavut", "Krt" ve "Lezgi", imparatorluun toplumsal gereini

    belirten szcklerdi hl.Jn Trkler (1908-1918), Kk Asya halknn ancak bu birletirilmesi gerekletirildii srada i

    bana geldiler. mparatorluun etnik farkllklarn daha kesin olduu ve yerel gruplarn daha iyirgtlendii teki blgelerinde bir kltrel ve eitimsel politikay batanbaa uygulamaya altlar.Ehliyetsizlikleri ve henz balang evresindeki ulusalclklar yznden, ynetimleri iinsalayabilecekleri destei ziyan ettiler. Btnleme eksiklii, merkezci olmayan ynetim konusundaileri srlen istek ve ayrca Jn Trkler'in laik dnceleri olarak grlen eye kar tarann direnii,onlarn iktidardaki yllarnn balca tema'sdr ve Anadolu'nun dnda olduu gibi iinde de kendinigsterir.28

    Hedeflerini, Anadolu'yu Trkiye iin kurtarmakla snrlayan Mustafa Kemal (Atatrk), bylece,gemiin btn ku-27 W M. Ramsay, "The Intermixture of Races in Asia Mimor: Some of its Causes and Effects",Proceedings ofthe Brish Academy, (1915-1916), s. 409.28 Jn Trkler zamannda tarann laiklie kar k iin, Osmanl Meclisinin 96. ve 97. oturumlarna, Mays 24-25, 1910 ve 71.oturumuna,, Nisan 1911, baknz.

    51

    surlarnn, yanllarnn ve dmanlklarnn unutulduu ya da baland bir ortamda ie balamadOsmanl mpara-torluu'nun I. Dnya Sava'ndan ekilmesinin ardndan, ulusal kurtulu hareketininrgtlenmesinin ilk dnemlerinde, Mustafa Kemal'in Ankara'daki ulusalc kuvvetleri, kar ktSultan hkmeti iin altklar varsaylan isyanc gruplar tarafndan evrildi. Geri bu gruplar,amalarnn Sultana bakaldran birini ortadan kaldrmak ve slm'n ycelmesini gerekletirmekolduunu sylyorlard, ama ayn zamanda Jn Trk ynetiminin bir devam ve bir merkeziyetisiyaset olarak grdkleri eye kar harekete geen evre glerini temsil ediyormu gibi de grn-mektedirler. 1920 ile 1923 arasnda, Anadolu'nun, temel gruplarn izgileri boyunca paralanacakonusundaki korku, kendi merkezlerini kurmaya alan Kemalizmin mimarlar arasnda derinlerdekigl bir akm gibi duyulmutu ve bu, tek parti ynetiminin 1950'de sona ermesine kadar, Kemalistsiyasetin ounlukla gizli de olsa, temel bir sorunu olarak devam etti.29

    Bu blk prk yapy siyasal bakmdan btnletirme sorunu, ulusal btnletirme sorunuyla tamtamna rt-mez ve bundan tr bir baka balk altnda ele alnabilir.19.Yzylda Toplumsal Kopukluklar20. yzyl balarnda Avrupa'daki toprak kayplar dolaysyla Osmanl mparatorluu, byk topraksahipliinin, Hristiyan icarnn ve bir lde yksek bir gelime dzeyi-29 Bunun bir rnei, Kurtulu Sava srasnda direni rgtnn merkeziletiril-mesiydi. Bkz.: Trkiye Byk Millet Meclisi Zabt Ceridesi,I, (1/5/36). Yine bkz: Doan Avcolu, Trkiye'nin Dzeni:Dn-Bugn-Yarm,birinci bask, Ankara, 1968, ss. 139 ve 147; Sabahattin Selek,Milli Mcadele: Anadolu htilali, istanbul, 1965,1: ss. 56-65 ve II: ss. 194-197.52

    nin toprakla ilgili kaynamalara yolaabilecei blgelerden kurtuldu. Bundan tr bu blmdeyalnzca Anadolu'nun toplumsal yapsnda, 19. yzylda ve 20. yzyln balarnda gerekleen veTrkiye Cumhuriyeti'nin miras olarak devrald geliimleri ele alacaz.

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    20/123

    19. yzyln sonunda, piyasa mallar, Anadolu'nun daha fazla gelimi baz blgelerine girmeyebalad. Her eit ve her kkenden eraf, ekonomik ilere gittike daha fazla ilgi duymayabaladndan, yerel erafn daha nceki etki temeli yava yava deiime urad. Bu bakmdan, taraevresinin st katman, birlik olmasa da bir tekdzelik edinmeye balad (oysa bunu, daha nce hibirzaman edinmemi ti). Bu tekdzeliin bir yz, erafn etkinliinin yeni odak noktasyd, teki yzise kart gcn yeniden her yerde ortaya kmas sonucunu dourmasyd. Yani devletin, evreye dahaderinlemesine girmesiydi. Bu gelimeler, daha nceki atmann elerini kapsayan bir yeni karkarya gelme iinde, taraflar, merkez-evre kopukluu iine yerletirdi; ama bu atmann niteliinide bir lde dnme uratt.Eraf bakmndan bu dnm, koruyuculuun [patro-nage] ilemeye balad yeni alan iindeyounlat. Koruyuculuk ya da koruma ve korunan [client] ilikileri oktandr Osmanl siyasasnniine szmt; ama 19. yzyln yarsndan sonra gerekleen bir yapsal dnm, tm grntydeitirdi. rnein, Osmanl uyruklarn yurtta yapmak ve yeni ykmllkler (vergiler, askerlikhizmeti, eitli tescil kurallar) kabul ettirerek, ayrca da yeni yararlar salayarak (yollar, adaletinkurala balanmas, toprak tescili) devleti evreye yaklatrma konusunda reformun 19. yzyldakimimarlarnn gsterdii kararllk, evredeki bireyleri, ynetim ve adalet sreci ile yakn iliki iinesoktu. Bir merkezci ynetim sisteminin (1864'te uygulanmaya53

    balamtr) evreye yava yava szmasndan nce eraf, yerel valilerle birlikte alan yerel olarakseilmi kurullar araclyla ynetime, bir hareket iletim kua gibi hizmet ediyordu. Zamanladeiiklie uramasna ramen bu rol, 19. yzyl boyunca devam etti30 ve bylece eraf, alt snflar(kyller) ile resm grevliler arasnda daha apak grnen bir eklem haline geldi.Devletin, ekonomi zerinde hl srdrd denetimden tr erafn ekonomik alandaki yenietkinlikleri, bu etkinliklerin nem kazand yerlerde, eraf ile resm grevliler arasnda bir ikinci

    ban kurulmasna yolat. Ayrca, Osmanl ynetim sisteminde, 1876'dan sonra grev yerlerinin saysnemli lde artt iin,31 orta ve aa dereceden memurlar, paralarn dzensiz bir biimdealyorlard. Bylece eraf, resm grevlilerle bir ortakyaarlk ilikisine girdi ve rvet vermeyeni.boyutlar edindi. Bu, erafn, koruduu kiilere hizmet salamas zorunluundan olduu kadar,kendi karn gelitirmesi zorunluundan da douyordu.32 Bu yeni eraf katman arasnda, tara din

    adamlar da saylabilir. Bunlarn ou, mlk sahibiydi ve yerel "etkili" kiiler arasnda yeralyordu.Ama alt snflar zerindeki etkileri ve dayanaklar, din ve eitimle uramalarnn sonucuydu. Gittikeglenen laikleme hareketi karsnda bu din adamlar, evre ile daha ak bir biimde yakn ilikikurdular.Jn Trk devriminin 1908'de baar kazanmasyla eraf, Osmanl siyasal partilerinin saflarnda vemecliste grnmeye balad. Etkilerini izleyebildiimiz her yerde bunlarn, y-30 1864 Ynetim Yasas iin bkz: Roderic H. Davison, Reform in the Ottoman Em-pire, 1856-1876, Princeton, 1963, ss. 136-171.31 Enver Ziya Karal, Osmanl Tarihi, VIII: Birinci Merutiyet ve istibdat Devirleri, 1876-1907, Ankara, 1962. s. 329.32 Cemal Bardak, Toprak Davasndan Siyasi Partilere, stanbul, 1945, ss. 96-102. 54netimde merkezilikten kurtulmay ve kltr zerinde yerel denetimi savunduklarn gryoruz. Budavran aslnda, din adamlarnn deerler ve simgeler zerinde kurmu olduklar denetimi korumakgiriiminden baka bir eyi dile getirmiyordu. zellikle yoksul vaizler, yani din adam olmaktan baka

    bir stat temeline sahip bulunmayan din adamlar sz-konusuydu burada.33 Ama Osmanl mirasnn

    mihenk ta olarak slm grn, dindar olmayan eraf arasnda benimseyenler de vard. Bubakmdan, Islm ve birletirici bir boyut, evresel dn ve davran tarzna yeniden eklendi vebylece evrenin karakteristik ideolojisi haline gelmi olan ey,Lumpenulem'ya* zg bir nerideildi yalnzca. Bunun bir nedeni aka grlyor, modern eitim kurumlar, merkez ile evrearasndaki modern-ncesi kltr kopukluunu srdrmt. Trk eitim kurumunun modern-letirilmesi, resm grevlilerin kurumlaryla balamt. Taralar, sekinlerin eitiminin dndakalmt ve tarallarn ou (etkili tarallarn bile ou), ocuklarn, modern okullaragnderemiyordu ya da gndermek istemiyordu. Bugn elimizde bmlunan veriler, ancak en yetenekliocuklarn, resm evrelerle bir iletiim kanal kurabilecekleri umuduyla bakente gnderildiklerinidndrecek niteliktedir. 1903 ylnda, belli lde gelimi olan Konya vilayetinde, orta eitiminmodern kesiminde 1.963 renci vard; buna kar medreselerdeki renci says 12.000'di.34

    Eitimin modern kesimine girebilmek, reformcu resm grevlilerin ve hatta brokrasinin bir blmnoluturan kimselerin ocuklar iin ok daha kolay bir iti.33 Bkz.: Celal Bayar,Ben de Yazdm: Milli Mcadeleye Giri II, stanbul 1966,, ss. 451 ve 475.

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    21/123

    (*) "Yoksul ulema" - ;.n.34 Server skit, Trkiye'de Neriyat Hareketleri Tarihine Bir Bak, stanbul, 1939, s. 113.55Yeni eitim kurulularnn temel talarndan biri olan asker okullarda, bu okullarn eitiminiortaokullara yaymas ve rencilerin byk blmn, olanaklar daha az olan ailelerden olmasnedeniyle, okuldaki toplumsallama, ailedeki toplumsallamadan daha ar basyordu. Bu asker mi-

    lieu'de* taralarn, ilerlemeye ve yeni dncelere kapal ve uygarla aykr yerler olarak grlmesi,belirgin bir dnce olarak ortaya kt.Trkiye'de, kitle iletiim aralarnn ve kltr yaamnn modernletirilmesi, "byk" kltr ile"kk" kltr arasndaki uurumu, kapatmaktan ok derinletirmitir genellikle. slmiyet'e ve onunkltr mirasna sarlmak da, evreyi yeni bir kltr erevesiyle btnletiremeyen merkeze, evreninverdii bir karlkt. Bylece taralar, "gericilik" merkezleri haline geldi. Ama daha da nemli olan,st ve alt snflar da kapsamak zere tm tara dnyasnn, slm bir muhalefet iinde laiklie kargittike birlemeydi. Merkeziyetilie kar olan eraf, bunu, yreklendirici bir gelime olarak grdkukusuz. Osmanl bakentindeki alt snflar da, modernletirme akna katlmakta glk ekenkimseler anlamnda, yani bu yeni anlamda, evrenin bir blmn oluturuyorlard. Bu yeni edinilmi

    birliin iindeki evrenin karsna, yeni ve dnce bakmndan ok daha az dn veren bir brokrattipi dikildi.

    Brokratn Batllamas Olarak ModernlemeGl erafla uzlamak zorunda kalmasna ramen Osmanl devlet adam, onlarn gerek zerklikkazanmasn be-nimseyemiyordu. Geleneksel brokratn dn ve davran tarznn zyd bu. Ama19. yzylda Trkiye'de, b-(*) "Ortam", "evre" - .n. 56

    rokrasi de deiim geiriyordu. Bu yzyln sonlarnda Osmanl brokrasisinin "mirasa dayanan" ya da"Padiah kkenli"35 diyebileceimiz zellikleri, bir "aklc" brokrasiye yerini brakyordu. BuWeber'ci formln, snrl bir anlamda kullanlabileceini sylemeliyiz. nk bu deiimde, hiyerarigibi "brokratik" eler, yaplan ie karlk dllendirme gibi "aklc" taleplerden ok daha ar

    basyordu.Osmanl brokrasisinin bir kesimi, modernlemenin gereksinimlerine, bir lde erkenden uygun halegetirilmi ve 19. yzylda, reform liderliini ele almt. Bu reformcu brokrasi, reformun ilk canalc

    noktas olarak, asker ve sivil brokrasiyi hazrlayan eitim kurumlarnn modernle-tirilmesinisemiti. Osmanl devlet adamlarnn amalarna ok benzeyen amalara yneltilmi Fransz "GrandesEco-les"n model olarak seen 19. yzyl Osmanl reformcular, "devletin karlarn" gznndetutan iyi yetimi, bilgili brokrat sekinler yetitirmiti. Bir bakma eski sekinler zmresisrdrlyordu. Bu sekinler yeni kalplara dklm ve bylece, daha nceki resm grevliye birokadan benzeyen bir rn elde edilmiti.Devletin taralara szmasyla, merkezi destekleme konusunda duyulan geleneksel kaygya yeni

    boyutlar eklendi. Bylece, devlet ile yurtta arasnda dorudan doruya iliki kurmay amalayan birgiriimde bulunuldu. Sultan ile uyruklar arasnda yeralan ballklarn bulunmamas gerektii ilkesinedayanan Osmanl devlet adaml idealinin, bir bakma, yeni bir biim iinde canlandrlmasyd bu.Reformun daha sonraki dnemlerinde, kredi kurumlarnn kurulmas ve baka kolaylklarngerekletirilmesi, koruyucu bir baba olarak devlet fikrini bir gereklik haline getirdi. Eraf ise, bu

    olanaklara el koyup kendi karlar iin kullandn-35 Bu terminolojiyi, Max Weber'den alyorum.Economy and Society, Guenther Roth ve Clause Wittich (eds.), New York, 1968,1. s. 229.57

    da, reformcu devlet adamlarnn honutsuzluunu ekti.35

    Reformcu resm grevlilerin erafa kar bu biimde klarna, 19. yzyln sonlarna doru belirenbir baka kartlk kaynan da eklememiz gerekir. Yeni atma, Sultan Abdlhamid dnemindekiynetim modernletirilmesi-nin sonucuydu. Daha dorusu Sultann sonuna kadar gitmeyen

    modernletirmesinin rnyd. Gerekten de Sultan, Osmanl brokrasisini aklc yrngeye oturtmakiin tm gcyle alt halde, baary amalayan talimatn kstekleyen kiilere de bel balamt.

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    22/123

    Mlkiye Mektebini (bu okulun modernletirilmesini Sultan tam anlamyla desteklemiti) bitirenlerin,yksek grevlere gelme konusunda ne kadar baarl olduklar, henz aka bilinmiyor.37 Bununla

    birlikte, 19. yzyln sonunda Sultana etkin bir biimde kar kan gen brokratlar ve askerler, enyksek ynetim ve hkmet grevlerine, yetenekli olmaktan ok Sultana bal olmakla tannankimselerin getirildiine inanyorlard. Askerler ise, Sultann modernletirici reformlarnn, bakentyaknnda manevra yapan byk asker birliklerin hakik mermi kullanmasn yasaklamasylauyumadn dnyorlard. Bu elikileri ortadan kaldrmaya alan ve sistemin "son bulacan"uman bu tutum, daha nceki Osmanl "devlet nedeni" ideolojisine kart olarak, "ulusal" brokratlkdiye adlandrlabilir. Yeni ve okul grm ulusalc brokratlarn Sultanla arala-36 "Yeni Belgelerin Inda Kmil Paa'nn Siyasal Durumu",Belleten, XXXV, (1971), ss. 60-17, burada ss. 110-11.37 Andreas Kazamias,Education and the Quest for Modemity in Turhey, London, 1966, s. 90, n. 12. Bu bilgi konusunda beni uyaran JosephL Szyliowicz'dr: "Elite Recruitment in Turkey: The Role of the Mlkiye", World Politks, XIII, (April 1971), s. 386. Ama, yksek grevlerde,okulu bitirenlerin yzde 10'unun bulunmasn "nemli'' bulan yorumuna, katlmyorum. Veriler de, Lesslie L. Ross, Jr. ve Noralou R. Roostarafndan salananlardan farkl: Mana-gers of Modernization: Organization and Elites in Turkey 1950-1969, Cambrid-ge, Mass. 1971, s. 20.58

    rnm ak olmasnn bir baka nedeni, Trkiye'de modern bir devlet kurma konusundasabrszlanmalaryd Sultann, adIm adm ilerlemeye dayanan ve kimi zaman da rkeke olanyaklamna oranla onlar ulus-devletin ok daha ksa bir zaman harcanarak kurulmas gerektiinidnyorlard. Ulusu brokratlarn sabrszlnn bir nedeni de, ulusalc ideolojilerin Osmanl

    mparatorluu iinde yaylmasyd. Bu fikirler, resm Osmanl dnce dnyasnn bir blmnetkiledi ve daha nceki reformcularda grlmeyen bir dn vermezlik yaratt. 1885'ten sonra

    bakentin modernci evrelerinde etkili hale gelmi olan ve bilimi, hakikatin mihenk ta olarak kabuleden yeni bilim gr bu davrana ok iyi uyuyordu kukusuz.38 Bylece, Osmanllarn eski "din vedevleti" koruma slogan, Jn Trklerin "ttihat ve Terakki" slogannda cilalanp parlatlm olarakyeniden ortaya kyordu. Jn Trk devriminden sonra bu yeni kiilikler Sultan sahnedenuzaklatrnca, tara esnafn, geleneksel brokratlarn ve hatta daha nceki reformcularngrdnden de daha kt insanlar olarak grdler. Jn Trk meclisinde erafn merkeziyetiliktenkurtulmay ve daha az asker denetimi amalayan yasa tasarlar, ayrlk akmlarn gerek bir tehditgibi grnmeye balad srada, onlarI gerekten kukulanlacak kimseler durumuna soktu.39

    Trk Kurtulu Sava (1920-1922) srasnda, bu merkez-evre ikilii, ulusal direnme hareketininynetici organ olan Byk Millet Meclisinde bir kez daha ortaya kar. Burada Kemalistler,

    grevinden alnm memur snf yelerinin liderliinde bulunan ve genellikle erafn partisi olandank bir grupla mcadele etmek durumundaydlar. Bu grup, "kinci Grup"diye bilinir. AmaMecliste, kendilerine38 Bkz.: M. Orhan Okay, BejirFuad, istanbul, 1969,passim.39 Celal Bayar, Ben de Yazdm, II, s. 449, n. 1.59daha byk ve yeni biraraya gelmi bir topluluun katlmasyla bunlarn says artt.40

    Bu kimseler, milletvekili seimi, askerler, dinsel retim ve dinsel uygulama konusunda ok ilgin birdizi siyaset ileri srdler. Seimlerde milletvekili olarak adayln koyacak kiinin seim blgesinde

    be yl oturmasn istediler; askerleri denetim altna almaya altlar ve jandarmalarn halksoyduunu ileri srerek jandarma kuvvetlerini iileri Bakanl'na balamaya altlar, din okullararaclyla eitim yapmay kuvvetle desteklediler, iki kullanmn yasaklayan bir yasa onaylattlar.

    Bu grubun bileimi ve tutarl konusunda salam incelemeler elimizde olmad iin, birliklerinin nelde salam olduu konusunda da fazla bir ey syleyemiyoruz; ama topluluun, Kemalistlere mu-halefetin bir dayanak noktas olduu kesindir.41

    te yandan, Kemalistler arasndaki daha radikal eler, yeni belediye yasasnda, "halkn", belediyemeclislerinde temsil edilmediini syleyerek itiraz ettiler. Ayrca, Bursa erafn, Kemalistlerin lmkalm savama girdii Yunanllara satlm olmakla suladlar. Her iki taraf da "halk" iin altnileri sryordu. Ama ikinci Grup iin bu sz, merkeziyetilikten kurtulma ve ekonomik liberalizmanlamn aka tayordu; Kemalistler iin ise, plebisiti demokrasi ve devletin, "aradaki" gruplarortadan kaldrmas gerektiini alak sesle belirtir gibiydi.4240 kinci Grup konusunda bkz: Tark Z. Tunaya, Trkiye'de Siyasal Partiler, istanbul, 1952, ss. 538-539 ve Halide Edip (Advar), TheTurhish Ordeal,New York, 1928, s. 183.41 Sivillerin jandarmay denetlemeleri konusunda bkz: Trkiye Byk Millet Meclisi Zabt Ceridesi, I, (29-677/1336), latin script edition, II,ss. H82-183.

    42 Halk temsil etmeyen belediye snrlar konusunda bkz:Ibid., I, (43-3/8/1336), latin script, III, s. 85; askerlik hizmetinden kaan erafkonusunda bkz:Ibid., latin script, II, s. 443; her eyden nce mlklerini korumak kaygusu duyan kimseler olarak eraf konusunda bkz:Ibid.,II, s. 260.

  • 8/14/2019 419748 Mardin Turkiyede Toplum Ve Siyaset

    23/123

    60

    Kemalistlerin kinci Gruba kar muhalefetinin simgesel dile gelii, din zerinde odaklanmt. AmaMustafa Kemal, amalarn henz aa vurmamt.Kurtulu Savann bitmesi ve Kemalistlerin zafer kazanmasyla, siyasaya el koymak daha kolaylat,ikna etmek iin gzda vermeye bavurulduu kadar usta taktikler de kullanld Kemalistlerin partisiolan Halk Partisi, yelerini baaryla disiplin altna ald. Etkinlikleri 1925'teki Krt ayaklanmas ile

    ayn zamana rastlayan yeni bir parti (Terakkiperver Cumhuriyet Frkas) kurulunca, hkmete iki yl-lk sre iin geni yetkiler tanyan Takriri Skun yasas kabul edildi. Yeni parti ile ayaklanma arasnda

    bir ilinti olmad halde, yeni muhalefet merkeziyetilikten kurtulma zlemlerini temsil ediyordu. Yeniparti, "dinsel gericilik"le ilintileri olduu sylenerek ayn yl kapatld; gerekten de ayaklanmann anatema's, "Krtlk"ten ok bu olmutu.43

    Bu partinin kapatlmasnn temel amac, siyasal rakipleri tasfiye etmek gibi grnmekle birlikte,kararn uygulanmasnn hangi balam iinde gerekletirildiini de vurgulamak gerekir. KurtuluSava'ndan nce ve bu sava srasnda grlen ve bir kbusu andran blnmeler, sarsc etkileryapmt ve Krt ayaklanmas bunlar su yzne kard Siyasal partileri, taralar ve dinsel gericilii

    birbirine balayan ikinci bir sarslma 1930'da ortaya kt. O srada, Kemalizme kart birok grubunkuvvetle destekledii ok partili siyasa konusunda yaplan bu deney, (Serbest Cumhuriyet Frkas)Menemen kasabasnda kk "Patrona" tipinden bir ayaklanmayla sonuland.44 evrenin temel yeriolan tara, Cumhuriyetin laik amalarna hyanetle bir kez43 Parti programmn 14. maddesi konusunda bkz: Tunaya, 617; ayaklanma konusunda bkz: Be