De redactionele zelfstandigheid van dagbladen ... Het hoeft weinig betoog dat een kosten-criterium als

  • View
    1

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of De redactionele zelfstandigheid van dagbladen ... Het hoeft weinig betoog dat een kosten-criterium...

  • De redactionele zelfstandigheid van dagbladen

  • De redactionele zelfstandigheid van dagbladen Studie van de Stichting 'Het Persinstituut' ten behoeve van het Bedrijfsfonds voor de Pers over instrumenten ter meting en beoordeling van de zelfstandigheid van kranten

    J. J. van CUilenburg, K. Leeuwen G. W. te Pas Communicatiewetenschappelijke aspecten

    J. H.J. van den Heuvel Bestuurskundige aspecten

    E.C.M.Jurgens Juridische aspecten

    's-Gravenhage, januari 1990/S2

  • © Publikatie van het Bedrijfsfonds voor de Pers, januari 1990

    Tekst afgesloten: september 1988

    Uitgave: januari 1990

    Vormgeving: Saaitink & Kerremans (T & OSM/Rotterdam)

    Druk: Ando, 's-Gravenhage

    Exemplaren van deze uitgave zijn schriftelijk of telefonisch te bestellen bij het Distributiecentrum DOp, Postbus 20014, 2500 EA 's-Gravenhage, telefoon (070) 3 78 98 85, onder vermelding van het ISB-nummer en het afleveringsadres.

    ISBN 9034621812

  • Inhoudsopgave

    1 Inleiding

    1.1 Achtergrond van het onderzoek 11 1.2 Probleemstelling van de studie 13 1.3 Opzet van de studie 16 1.4 Verantwoording 18

    2 Pers, pluriformiteit en democratie

    2.1 Media en democratie: de theorie van de maatschappelijke verantwoordelijkheid 19

    2.2 Mediapluriformiteit: definitie, feit en norm 21 2.3 Pluriformiteit en redactionele zelfstandigheid 22

    3 De eis van redactionele zelfstandigheid en de persvrijheid

    3.1 Inleiding 26 3.2 Rechtsfilosofische grondslagen 27 3.3 Institutionele persvrijheid 29 3.4 Conclusie 30 3.5 Staatsrechtelijke aspecten 31 3.6 Steun aan persorganen 34 3.7 Onafhankelijke positie van het Bedrijfsfonds 37 3.8 Conclusie 39 3.9 Overzicht 40

    4 De journalist als informatie-sluiswachter

    4.1 Inleiding 41 4.2 De gatekeeper-traditie 43 4.3 Op de journalist georiënteerde theorieën 44 4.4 Op de nieuwsorganisatie georiënteerde theorieën 45 4.5 De op nieuwswaarden georiënteerde waarnemingstheorie

    van Galtung en Ruge 47

  • 4.6 Onderzoeken naar aanleiding van de theorie van Galtung en Ruge 50

    4.7 Deciding What's News: het onderzoek van Gans 51 4.8 Nogmaals de invloed van persbureaus en persberichten op

    nieuwsselectie 52 4.9 Organisatiedoelen en rolopvattingen van journalisten 56

    4.10 Nogmaals pluriformiteit en redactionele zelfstandigheid 59

    5 Van berichtenaanbod tot kranteproduct: een onderzoeksmodel

    5.1 De redactionele productie van een krant: drie fasen 63 5.2 Redactionele zelfstandigheid: veel gezichten 63 5.3 Redactionele zelfstandigheid in de aanbodfase 67 5.4 Redactionele zelfstandigheid in de selectiefase 73 5.5 Redactionele zelfstandigheid in de verwerkingsfase 75 5.6 Het gewicht van de verschillende zelfstandigheidsgraden 77 5.7 De redactionele zelfstandigheid van kopbladen 81 5.8 Moederblad, dochterblad, zusterblad:

    terminologische afspraken 85 5.9 Verschillende fasen, verschillende onderzoeksgegevens 89

    5.10 Implicaties voor het onderhavige onderzoek 92

    6 Over 'content analysis'

    6.1 'Content analysis', inhoudsanalyse: een definitie 94 6.2 Fasen in een inhoudsanalyse 95 6.3 Methodische kwaliteitseisen: validiteit, betrouwbaarheid

    en efficiency 99

    7 Redactionele zelfstandigheid: feit en norm, dimensies en criteria

    7.1 Inleiding 103 7.2 Terminologische afspraken: 'dimensie' en 'criterium' 103 7.3 Redactionele zelfstandigheid en pluriformiteit:

    enkele casus-posities 106 7.4 Redactionele zelfstandigheid en pluriformiteit:

    nog enkele vragen 118 7.5 Aan te bevelen getalscriteria voor redactionele

    zelfstandigheid 122

  • 8 Ontwikkeling van het beoogde meetinstrument: aanbodfase

    8.1 Inleiding 129 8.2 Mogelijke operationalisatie 'redactionele zelfstandigheid'

    in de aanbodfase 130

    9 Redactionele zelfstandigheid in selectie- en verwerkingsfase: de ontwikkeling van het beoogde meetinstrument

    9.1 Inleiding 133 9.2 Redactionele zelfstandigheid in de selectiefase:

    de operationalisering in hoofdlijnen 133 9.3 Onduidelijkheid over de herkomst 134 9.4 De redactionele zelfstandigheid in de verwerkingsfase: de gekozen

    operationalisering in hoofdlijnen 138 9.5 De aandachtstoedeling 138 9.6 Het toevoegen van achtergrondinformatie en

    (hoofd)redactioneel commentaar 140 9.7 Bewerking toegespitst op moeder/dochter-relaties:

    de operationalisering in hoofdlijnen 141 9.8 De mate van bewerking in moeder/dochter-relaties 142 9.9 De dimensies van bewerking 143

    9.10 Bij elkaar passende artikelen 146 9.11 Nieuwssoorten 150 9 .12 'Testcases' : de kranten in het onderzoek 151

    10 Uittesten van het ontwikkelde inhoudsanalyse- instrument

    10.1 Inleiding 152 10.2 Onderzoeksperiode en steekproef 152 10.3 De relatieve aandacht voor de hoofdsoorten nieuws in de

    onderzochte dagbladen 154 10.4 Bron-identificatie: de redactionele zelfstandigheid

    in de selectiefase 157 10.5 De redactionele zelfstandigheid in de verwerkingsfase 161 10.6 Het regionale nieuws ingedeeld naar nieuwssoorten 162 10.7 De redactionele zelfstandigheid Uitgesplitst

    naar nieuwssoorten 163

  • 10.8 De dimensies van bewerking 164 10.9 Bevindingen in het licht van de steekproefomvang 167

    10.10 Tussenbalans 170 10.11 Hettoevoegen van achtergrondinformatie en commentaar 171 10.12 Validiteit van het meetinstrument 174 10.13 De betrouwbaarheid van het ontwikkelde inhoudsanalyse-

    instrument 176 10.14 Kosten 180 10.15 Conclusies en suggesties voor verder onderzoek 181

    11 Het persbeleid tussen grondrecht en marktbeginsel: een bestuurskundige visie

    11.1 Inleiding 182 11.2 Vrijheid van meningsuiting 183 11.3 Zorgplicht 187 11.4 Ondernemingsgewijze produktie 189 11.5 Voorwaarden vanuit mededingingsoptiek 191 11.6 Voorlopige balans 192 11.7 Persbeleid en cultuurbeleid 193 11.8 Slotbeschouwing 197

    12 De eis van redactionele zelfstandigheid in het kader van het bestuursrecht

    12.l Inleiding 201 12.2 Het Bedrijfsfonds als bijzonder voorbeeld van een

    'zelfstandig bestuursorgaan van de overheid' 203 12.3 Onafhankelijkheid 205 12.4 De toetsing aan redactionele zelfstandigheid als

    bestuursrechtelijk probleem 207 12.5 De inhoudelijke criteria voor redactionele zelfstandigheid 209 12.6 Concept-voorwaarden ten aanzien van de mate

    van redactionele zelfstandigheid 210 12.7 Beleidsregels en rechterlijke toetsing van beleid 214 12.8 Beleidsregels niet vastleggen in Mediabesluit 215 12.9 Conclusies 216

  • 13 Beantwoording probleemstelling

    13.1 Terug naar de probleemstelling 218 13.2 Epiloog 226

    Geraadpleegde literatuur 229

  • 1 Inleiding

    1.1 Achtergrond van het onderzoek

    Sinds 1981 kent ons land een zogenaamde 'Compensatieregeling voor dagbladen' krachtens welke het Bedrijfsfonds voor de Pers aan dagbladexploitaties een financiële uitkering kan doen ter compensatie van geleden verliezen. Deze compensatieregeling is inmiddels uitgevoerd voor de jaren 1981, 1982 en 1983, terwijl thans door het Bedrijfsfonds wordt gewerkt aan uitvoering van de regeling over 1985 en over 1986. Tot 1 januari 1988 was de Compensatieregeling een zogenaamde 'ministeriële regeling'.* Vanaf genoemde datum heeft de financiële steunverlening aan persorganen, waaronder begrepen een compensatieregeling, haar juridische basis in de Mediawet en in het Mediabesluit (AMvB).t

    De Mediawet regelt dat financiële steun kan worden verleend ten behoeve van persorganen die aan bepaalde voorwaarden voldoen. Eén van de belangrijkste voorwaarden is dat het persorgaan in kwestie wordt geredigeerd door een zelfstandige redactie op basis van een statuut waarin de redactionele identiteit is neergelegd (Mediawet, artikel 129, lid 1, sub cl. Deze voorwaarde werd ook reeds aangelegd in de compensatieregelingen zoals die vanaf 1981 hebben gegolden, zij het dat de juridische vormgeving van de zeflstandigheidsvoorwaarde in de loop van de tijd veranderingen heeft ondergaan. Voor de regeling-1981 werd dit vereiste uitgewerkt

    * Zie als voorbeeld de Ministeriële regeling van de Minister van Welzijn, Volksgezondheid en Cultuur, houdende een compensatieregeling voor dagbladen en aanvullende steunmaatregelen voor de pers over 1985 ten laste van de Stichting Bedrijfsfonds voor de Pers (Compensatieregeling voor dagbladen 1985), gepubliceerd in de Staatscourant van 14 juli 1987, nummer 132, verder te noemen de Compensatieregeling voor Dagbladen 1985. Ook gepubliceerd in Overzicht voorwaarden en behandelingsprocedure van aanvragen om financiële bijstand aan persorganen, publikatie van het bestuur van het Bedrijfsfonds voor de Pers, juli 1987. t Het Mediabesluit van 19 november 1987, artt. 54-67. Daarbij treedt met name artikel 54 sub a in de plaats van de oorspronkelijke ministeriële regeling, de zgn. Compensatieregeling. Dit artikel luidt: 'Naast het in artikel 130, vierde lid, van de Mediawet bedoelde geval (= een uitkering ten behoeve van een eenmalige reorganisatie van een persorgaan), kan het Bedrijfsfonds steun verlenen in de vorm van een uitkering, ten behoeve van: a. compensatie aan dagbladen wegens ongelijkheid van voorwaarden op de advertentiemarkt van dagbladen ( ).'

    11

  • De redactionele zelfstandigheid van dagbladen

    in de richting van 'tenminste 40% van de redactionele inhoud van de krant wordt verzorgd door een eigen zelfstandige redactie'. De gegevens nodig voor toetsing van co