Italo Calvino – Görünmez Kentler - Monoskop ?· Görünmez Kentler Üzerine* Italo Calvino Görünmez…

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Transcript

Grnmez Kentler zerine*

Italo Calvino

Grnmez Kentler bildik kentler deil; kurmaca kentlerdir. Hepsine birer kadn ad verdim; kitap ksa ksa blmlerden oluuyor. Bu blmlerden her biri, her kent iin ya da genel anlamda kent kavram iin geerli olan bir ipucu sunmal.

Tpk kt paralarna yazdm iirlerim gibi, bu kitap da geni bir zaman dilimi iinde, birbirinden farkl esinlenmelerimden yararlanarak, para para olutu. Ben yazarken bir sra izliyorum: Kafamda dnp duran fikirlerden yola karak yazdklarm ya da yalnzca yazmay istediim eylerin notlarn iine koyduum birok dosyam var. Eya iin bir dosyam var, hayvanlar iin bir dosyam var; kiiler iin, tarihi kahramanlar iin, mitoloji kahramanlar iin, drt mevsim iin, be duyu iin birer dosyam var. Bir dosyada yaammn kentleri ve kr man-zaralaryla ilgili sayfalar topluyorum, bir dierinde zamandan ve mekndan bamsz hayali kentleri. Bu dosyalardan biri ktlarla tka basa dolduu zaman, ondan nasl bir kitap karabilirim diye dnmeye balyorum.

Bylece son yllarda, farkl evrelerden geerek, bu kentler kitabnn peinden gitmeye baladm; arada srada, her seferin-

* Bu metin, 29 mart 1983'te, Calvino'nun, New York Columbia niversitesi Writing Division yksek lisans rencilerine verdii ingilizce konferanstan alnmtr. Metin daha sonra 1983 ylnda Amerikan edebiyat dergisi Columbia tarafndan "Italo Calvino on Invisible Cities" ad altnda yaymlanmtr (say 8,1983, s. 37-42).

de minik bir para yazarak. Kimi zaman yalnzca zgn kentleri, kimi zaman yalnzca mutlu kentleri dnmek geliyordu iimden; bir dnem kentleri yldzl gkyzne benzettim, baka bir dnemse kentin dnda gnden gne yaylan plkten konutum. Sanki kiiliimden ve dncelerimden kaynaklanan bir gnlk olmutu bu; her ey kent imgelerine dnyordu: Okuduum kitaplar, gezip grdm sergiler, arkadalarmla yaptm tartmalar.

Ama btn bu sayfalar hl bir kitab oluturmaya yetmiyordu; bir kitap (bana gre) ba ve sonu olan bir ey (dar anlamda bir roman olmasa da). Kitap bir alan; okur iine girmeli, dolanmal, belki kendini kaybetmeli, ama belli bir noktada bir k hatta birok k bulmal. Kitap, dar kabilmek iin bir yola koyulma olana. Aranzdan biri bu tanmn iir kitaplar, deneme kitaplar ya da byk olaslkla yk kitaplar gibi okunan, bunun gibi bir kitap iin deil de, olay rgl bir roman iin geerli olduunu syleyebilir. Asl sylemek istediim; bunun gibi bir kitap da, kitap olabilmek iin, bir kurguya sahip olmal, yani bir olay rgs, bir gezi tasviri ve bir sonucu olmal.

Hi iir kitabm olmad, ama birok yk kitab yazdm ve metinleri belirli bir sraya koymakta hep zorlandm: Bu i skntl bir srece dnebiliyor. Bu sefer daha en batan her sayfaya bir dizge ismi vermeyi kafaya koymutum: Kentler ve an, Kentler ve arzu, Kentler ve gstergeler, drdnc bir alt bala Kentler ve biim demitim; ama bu balk sonra bana fazla belirsiz grnd ve o da teki ulamlara dald. Kentleri yazmay srdrrken, bir sre, alt balklar oaltmak veya azaltmak (ki bence ilk iki dizge tartmasz gerekliydi) ya da hepsini ortadan kaldrmak konusunda kararsz kaldm. Birok metni nasl snflandracam bilemediim iin yeni tanmlar aramaya koyuldum. Biraz soyut, hafif olan kentlerden bir grup oluturabilirdim; daha sonra bu nce kentler bal altnda topland. Bazlarn ikili kentler ad altnda toplayabilirdim, ama sonra onlar teki guruplar arasnda dattm. teki dizgeleri ngrememitim: Son anda, baka trl snflandrdm metinleri, zellikle "an" ve "arzu", yeniden dattm zaman, ortaya ktlar.

10

rnein, (kendini grsel zellikleriyle belli eden) Kentler ve gzler ve kendini dei-toku ile belli eden Kentler ve takas: An de-i-tokuu, arzu dei-tokuu, gemi dei-tokuu, kader de-i-tokuu. Oysa, Srekli ve gizli kentler, kitaba vermeyi dndm biim ve anlam kavramaya baladm zaman, zellikle, yani kesin bir amala, yazdm iki dizge. zerinde uratm en iyi yapy, biriktirmi olduum malzemenin temelinde kurdum; nk bu dizgelerin srayla birbirlerini izlemelerini, kendi ilerinde kesimelerini ve bu arada da kitabn ileyiinin, 0 metinleri yazdm kronolojik dzenden kopmamasn istiyordum. Sonunda her biri be metinden oluan on bir dizgede karar kldm; belirli bir ortak iklime sahip olan farkl dizgelere ait metinlerden oluan blmler... Her ne kadar bunu aklamaya alan ok olduysa da; dizgeleri birbirine balayan yntem mmkn olann en basitidir.

Daha nceden sylemem gereken eyi henz sylemedim: Grnmez Kentler, Marco Polo'nun Tatar mparatoru Kubilay Han'a sunduu bir dizi gezi notu. (Tarihi gerek yle der; Kubilay, Mool mparatoru Cengiz Han'n soyundan gelir, ama Marco Polo kitabnda ondan "byk Tatar Han" diye sz eder ve bu da yazl gelenekte byle kalmtr.) Benden, 13. yzylda in'e kadar ulaan ve orada Byk Han'n elisi olarak Uzak Dou'yu ke bucak dolaan ansl Venedikli tacirin gezi notlarn izlemem istenmedi. Dou, artk uzmanlara braklm bir konu ve ben bu konuda uzman deilim. Ama yzyllar boyunca, fantastik ve egzotik bir sahne dzeni olarak Milione'yi1 esin alm yazar ve airler var: Coleridge nl bir iirinde, Kafka imparatorun Haberi'nde, Buzzati Tatar l'nde. Oysa yalnzca Binbir Gece Masallar bu tip bir yazgyla vnebilir: teki edebi eserlerin ilerinde yer bulduu hayali ktalara -"baka yerlerin" ktalar, ki bugn "baka yer" diye bir yer yok denebilir, sanki btn dnya tek bir ekle brnyor- dnen kitaplar.

topik gezgin, dnya ykma urad iin usuz bucaksz gcnn deerini kaybetmekte olduunu anlayan bu melankolik imparatora imknsz kentleri anlatyor, rnein; yayldka

1 Milione, Marco Polo'nun Venedik'ten in'e yapt gezi notlarnn zgn addr. (.n.)

11

yaylan ve srekli genileyerek ayn merkezli birok kente dnen mikroskopik bir kent, sonra bolua asl rmcek a kent ya da Mariana gibi iki boyutlu bir kent.

Kitabn her blm Marco Polo ve Kubilay Han'n dnp yorum yaptklar italik harflerle dizilmi bir ksmla srp gidiyor. lknce, Marco Polo ve Kubilay Han'n ilk metinlerini yazmtm, ama daha sonra, kentleri yazmay srdrrken, bakalarn da yazmak geldi aklma. Dorusunu sylemek gerekirse, ilk metin zerinde ok altm ve elimde ok malzeme olutu; bir noktadan sonra elimde kalanlarla eitlemeler yarattm (elilerin dili, Marco'nun jestleri) ve bylece farkl sylevler olutu. Kentleri yazmay srdrdke yazdklarm hakknda, Marco Polo ve Kubilay Han'n grleri olabilecek dnceler douyordu ve bu dncelerin her biri dikkati kendi zerinde topluyordu; ve ben de her sylevi kendi haline brakmak istiyordum. Bylece elimde baka bir grup malzeme daha olutu. Bunu da, geri kalanyla paralel srdrmeye altm ve ona birka montaj yaptm; yle ki, baz diyaloglar birden kesiliyor ve sonra tekrar devam ediyor, ksacas kitap oluurken kendini tartyor ve sorguluyor.

Bunun, kitabn yaama geirdii dncenin, yalnzca an aan bir dnce olmadna inanyorum; ama size sunulan, kimi zaman belirli, kimi zaman belirsiz, gelien modern kent zerine bir tartma. Kentli birka arkadamdan, kitabn onlarn sorunlarnn farkl noktalarna iaret ettiini reniyorum ve kkenlerimizin ayn olmas da rastlant deil. Kitabmda, big numbers'larm metropolleri yalnzca sonlarda ortaya kmyor; arkaik bir kentin yaama geirilmesi, yalnzca gz nndeki bugnn kentleriyle yazld ve dnldnde anlam kazanr.

Bugn kent kavram bizim iin ne anlama geliyor? Onlar kent olarak yaamann gittike zorlat u gnlerde, kentlere, son bir ak iiri gibi bir ey yazdm dnyorum. Belki de kent yaamnn kriz noktasna yaklamaktayz ve Grnmez Kentler, yaanmaz hale gelen kentlerin kalbinden doan bir rya. Metropollerin tamamn bloke ederek zincirleme zararlar dourabilecek byk teknolojik sistemlerin ekiciliinden ko-

12

nuulduu kadar, doal ortamn ykmndan da ayn sreklilikte konuuluyor. ok byk kentlerin yaad kriz doann yaad krizin dier yzdr. "Megapol"lerin imgesi, dnyay kaplayan tek, srekli kent benim kitabma da hkmediyor. Dnyann sonunu ve felaketleri nceden bildiren kitaplardan yeterince var; onlardan bir tane daha yazmak gereksiz olurdu, her eyin tesinde benim doama aykr bu. Benim Marco Polo' mun kalbinde yatan, insanlar kentlerde yaatan gizli nedenleri, krizlerin tesinde deerleri olan nedenleri kefetmek. Kentler birok eyin bir araya gelmesidir: Anlarn, arzularn, bir dilin iaretlerinin. Kentler takas yerleridir, tpk btn ekonomi tarihi kitaplarnda anlatld gibi, ama bu dei-tokular yalnzca ticari takaslar deil; kelime, arzu ve an dei-tokula-rdr. Kitabm, mutsuz kentlerin iine gizlenmi, srekli biim alp, yitip giden mutlu kentler imgesi stne alp kapanyor.

Neredeyse btn eletirmenler kitabn son cmlesine takldlar: "Cehennemin ortasnda cehennem olmayan kim ve ne var, onu aramak ve bulduunda tanmay bilmek, onu yaatmak, ona frsat vermek."2 Son satrlar olduu iin, herkes onu bir sonu, masaldan edinilen bir ders olarak grd. Ama bu kitap ok yzeyli ve sonular da her yerde, btn kelerine uzun uzun yazlm ve hibiri bu sonuncusundan daha az epig-ramatik ya da epigrafik deil. Eer bu cmle en sondaysa elbette bu bir tesadf deil. unu syleyerek balayalm; u son b-lmck iki finale sahip, ki bu her ikisine de gereksinim var: topik kent zerine olan (her ne kadar onu ayrt edemesek de onu aramaktan vazgeemeyiz) ve cehennem kent zerine olan. Bir ey daha var: Byk Han'n atlaslarndan sz eden bu son "italik" ksm, geri kalan eletirmenler tarafndan pek nemsenmemi, ilk metinden son metne kadar btn kitaba olas deiik "finaller" nermekten baka bir ey yapmyor. Ama simetrik bir kitabn anlamn ortalarda arayan baka bir yol daha var: Tpk hafzann ilk rneklerine geri dn gibi, Marco Polo'nun Venedik anlarnda kitabn derin kklerini bulan psi-koanalitik eletirmenler var; oysa yapsal gstergebilimciler onu kitabn tam orta noktasnda aramak gerektiini sylediler:

2 Il Saatolu evirisi, Italo Calvino, Grnmez Kentler, Yap Kredi Yaynlar.

13

Ve bir eksiklik imgesini, Bauci adl kenti buldular.3 Burada yazarn yargsnn olduka fazla olduu ak: Kitap, akladm gibi, biraz kendiliinden olutu ve yalnzca olduu gibi metin, bu ya da u okumay onaylar ya da darda brakabilir. Dierlerinin arasna karm okur olarak yle diyebilirim; beinci blmde, tuhaf bir ekilde kent temasna bal bir hafiflik temas kitabn tam kalbinde geliiyor, hayali ak