UNIVERZITET UMETNOSTI U UNIVERZITET UMETNOSTI U BEOGRADU Interdisciplinarne studije Teorija umetnosti

  • View
    10

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of UNIVERZITET UMETNOSTI U UNIVERZITET UMETNOSTI U BEOGRADU Interdisciplinarne studije Teorija...

  • UNIVERZITET UMETNOSTI U BEOGRADU

    Interdisciplinarne studije

    Teorija umetnosti i medija

    Doktorska disertacija

    TEKSTIL U PRAISTORIJI NA TLU SRBIJE

    autor

    Olivera Nin�i�

    mentor

    dr Miloš Jevti�, docent

    Beograd, jun 2016 godina

  • Apstrakt

    U radu Tekstil u praistoriji na tlu Srbije istraženi su arheološki dokazi proizvodnje

    tekstila u praistoriji od ranog neolita do gvozdenog doba. Obuhva�eno je više od 160 naselja

    sa razli�itim predmetima koji mogu da se povežu sa nekim oblikom izrade ili upotrebe

    tekstila. Ozna�eni su kao potencijalni alat u proizvodnji tekstila. Nalazi su iz naselja

    star�eva�ke i vin�anske kulture, preko eneolitskih kultura bakarnog doba, bronzanodobnih

    nalaza, do pojave gvož�a na tlu Srbije. Akcenat je dat na tehnološke mogu�nosti, odnosno na

    istraživanje predmeta specijalizovanih za proizvodnju i preradu tekstila. Utvr�ene su

    procedure istraživanja i metodologija analize arheoloških predmeta i otisaka strukutra.

    Tegovi za tkanje i pršljenci su tipološki opredeljeni u klase po morfologiji i ispitana su radna

    ošte�enja.

    Izvori informacija su arheološka dokumentacija i predmeti od razli�itih materijala,

    osnovano vezani za proizvodnju, preradu, doradu i oblikovanje tekstila. Ispitani su predmeti

    koštane industrije: igle, noževi za tkanje, plo�ice sa perforacijama. Kerami�ki oblici su:

    tegovi, pršljenci, kalemi, sudovi sa otiscima tekstilnih struktura na dnu ili recipijentu.

    Antropomorfne figurine pominjane u radu su ispitane po mogu�nosti upotrebe tekstila u

    odevanju.

    Posebno su ispitani kontekstualni dokazi postojanja razboja sa tegovima u ku�ama

    vin�anske kulture. Grupe tegova prona�ene u ku�ama iz naselja Vin�a Belo brdo, Obrež

    Baštine, Gomolava, Crkvine Mali Borak analizirane su po mogu�nosti upotrebe na razboju.

    Utvr�ena je nedvosmislena veza tegova i razboja, izvršena rekonstrukcija potencijalnog

    položaja u sklopu razboja i istraženo rasejanje tegova pri padu na pod.

    Otisci struktura prepleta na dnu sudova pokazali su izvesnu homogenost. Skoro svi su

    tip pletarske strukture, izra�ene od neprera�ene sirove biljke dvostrukim uvratnjem potke

    preko pasivne osnove, delovi manjih predmeta izra�enih rukom.

    Visok stepen korelacije izme�u kulture i sredstava za proizvodnju tekstilnih površine

    ogleda se u pojavi odre�enih tipova alata u korpusu arheoloških predmeta, izrazitoj

    eksploataciji i nestajanju u novim kulturama.

    Klju�ne re�i: tekstil, praistorija, tkanje, tegovi za razboj, pršljenci, otisci struktura prepleta,

    tekstilni alat, radne operacije

  • Abstract

    In the dissertation Prehistoric Textile in Serbia we have researched archeological

    evidence related to textile production in the prehistoric period from the early Neolithic to the

    Iron Age. In this study, more than 160 settlements have been encompassed where diverse

    artifacts had been found which could be linked to some form of textile making or its usage.

    These artifacts have been designated as potential tools in the production of textile. The

    findings belong to settlements from the Starcevo and Vin�a cultures, ranging from Eneolithic

    cultures of the Copper Age, across various Bronze Age findings, to the appearance of the Iron

    Age on Serbian soil. Accent has been given to the possibility of the existence of textile

    producing technology, i.e., research has been conducted related to artifacts that were

    specialized for the production and processing of textile. We have determined the research

    procedures and the methodology for analysis of the archeological artifact and imprinted

    structures. Loom weights and spindle whorls have been classified, typologically, according to

    their morphology and we have examined the wear and tear of these artifacts in the production

    process itself.

    Our sources of information were derived from relevant archeological documentation

    as well as artifacts made of different materials, but which are credibly linked to production,

    processing, finishing work and shaping of textile. In our research, we have examined artifacts

    that belong to bone industries: needles, weaving knives, and small tile-plates with

    perforations. The ceramic implements are weights, spindle whorls, spools, vessels with

    remains of imprinted textile patterns and structures on the bottom of the vessels. The

    anthropomorphic figurines mentioned in the study have been examined according to the

    likely usage of textiles for the purpose of clothing.

    We have, especially, examined and researched the contextual evidence related to the

    existence of looms with weights in the dwellings belonging to the Vin�a culture. Groups of

    weights that have been found in the houses and dwellings located in the settlements of Vin�a

    Belo Brdo, Obrež Bastina, Gomolava, and Crkvine Mali Borak have been analyzed according

    to the likelihood of loom usage. An unequivocal connection has been determined related to

    the weights and looms, and we have performed reconstructions of their potential positions

    within and on the looms and have explored their displacement positions resulting from their

    falling to the floor.

  • The accidentally imprinted patterns of woven structures on the outside bottom of the

    found vessels have shown certain homogeneity. Almost all of them are of the inter-twined

    type pattern structure made of unprocessed raw plants by means of the double inter-twining

    of the weft over the passive warp, parts of smaller hand-made objects.

    A high degree of correlation between the culture and means of production of textile

    surfaces is reflected in the reappearance of certain types of tools in the corpus of

    archeological artifacts, evidence of their considerable exploitation and their disappearance in

    the later, succeeding cultures.

    Keywords: textile, prehistory, weaving, loom weights, spindle whorls, remains of imprinted

    weaving inter-twined patterns and structures, textile producing tools, and phases of

    workmanship.

  • LISTA ILUSTRACIJA U TEKSTU

    Slika 1. a) Predenje, položaj vretena u ruci u odnosu na zamajac - savremeno vreteno sa donjim zamajcem; b) izvla�enje predpre�e i položaj prstiju u formiranju S navoja -uvrtanje ka spoljnom delu falange (etnografski zapis, Zlatibor 2012 god. li�na dokumentacija)

    Slika 2. a) Tkana struktura, deformitet niti pri prolasku igle; b) struktura dobijena ukrštanjem jedne kontinuirane niti izvedena prstima -savremeni predmet

    Slika 3. Radna opredeljenja igle a) Perforacija na proksimalnom delu; b) Vrh igle za šivenje (Belovode ib. 991, neobjavljeno)

    Slika 4. a) Crkvine Mali Borak, Perforacija na tegu sa malim ošte�enjem ivice od vešanja (CMB T-PB-01), neobjavljeno; b) Narodni muzej Kraljevo, stalna izložbena postavka: ilustrativni primer praistorijskog razboja sa tegovima iz Petnice, li�na dokumentacija

    Slika 5. Struktura dvostrukog uvrtanja potke, šematski prikaz dve potke a): tip I, b): tip II, c): pozitivski otisak strukture dvostranog uvrtanja dve potke na dnu suda (Obrež Beletinci- AP6951), detalj, nije obljavljeno

    Slika 6. Struktura prepleta, uzdužno prese�ena stabljika, osnovno polje keper 3x3 i prelazak u borduru: a) Belovode, dno sa otiskom B95- ib. 316, (nije objavljeno); b) savremeni predmet

    Slika 7. a) Aradac, Kameniti vinogradi, otisak strukture sa ivicom (Stalio 1970: Sl.2); b) Struktura prepleta, osnovno polje i ivica, savremeni predmet

    Slika 8. Tegovi u arheološkom kontekstu: a) Vin�a Belo brdo, Hajd vaza i tegovi uz grupu keramike in situ (���� � � ���� � 2008: � 73); b) Divostin, grupa keramike u ku�i 13 (Bogdanovi� 1988: Pl X, a)

    Slika 9. Divostin II: Broj tegova u ku�ama (po Rassson i Bogdanovi�/ Tripkovi�) i nova revizija tegova u Ku�i 13.

    Slika 10 . Crkvine Mali Borak, Distribucija otisaka na dnu sudova po sondama

    Slika 11. Vin�a Belo brdo, Ku�a K01/06, Sukcesivne težine tegova

    Slika 12. Vin�a Belo brdo, Ku�a K01/06, Raspored tegova na razboju u dva reda i težina

    Slika 13. Vin�a Belo brdo, Ku�a K01/06, Grafi�ki prikaz rasporeda 14 tegova na vratilu

    Slika 14. Obrež Beletinci ku�a K2: sukcesivne težine tegova

    Slika 15. Obrež Beletinci ku�a K2: dijagram razlike težine 7g (2172 : 2165)

    Slika 16. Obrež Beletinci ku�a K2: dijagram razlike težine 3g (2167 : 2170)

    Slika 17. Gomolava, Ku�a5/80, Razboj, težina tegova - sukcesivne razlike težine

    Slika 18. Gomolava, Ku�a5/80, Dijagram težine tegova iz kompleta na razboju u dva reda

  • Slika 19. Varijante i kombinacije u broju tegova sa razlikama u težinama

    Slika 20. Broj nalaza tekstilne aktivnosti u naseljima

    Slika 21. Odnos osnovnih sredstava za proizvodnju tekstila u razli�itim periodima

    Slika 22. Apsolutne iskazane veli�ine pojedinih grupa predmeta u kulturama