of 172/172

William seward burroughs ćpun

  • View
    249

  • Download
    20

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Jest to faktycznie niezwykły zapis uzależnienia od opiatów oraz o wychodzeniu/wracania z/do nałogu. Żeby nie było jednak niejasności – Burroughs, o którym mówiono, że próbował chyba wszystkich możliwych narkotyków i to w takich ilościach, że wykończyłoby to „pluton wojska” nie napisał wcale hymnu pochwalnego na cześć narkotyków. Jak pisze Bartek Chaciński: „Trudno napisać podręcznik szkolny odstraszający od narkotyków bardziej niż “Ćpun” – autobiografia Burroughsa z heroinowego okresu. “Opiaty nie są ‘dobrym kopem’” – czytamy w niej. – “W opiatach istotne dla narkomana jest to, że powodują uzależnienie. Nikt nie wie, czym są opiaty, póki nie zazna głodu”.

Text of William seward burroughs ćpun

  • William S. BURROUGHS

    pun

    Pierwsze pene wydanie

    A AJllBEK

    Warszawa 2004

    A Al'IBER

    D:.OTA SllRIA

  • Wstp

    DOSTAJESZ TO, CO WIDZISZ"

    J eli szukasz ksiek o uzalenieniu od narkotykw, to nigdy nie byo lepszej oferty. Istniej dziea z dziedziny historii spoecznej, polemiki na temat zdrowia publicznego i polityczna krytyka wojny z narkotykami; studia kulturowe i analizy etyczne; przegldy prawodawstwa w kwestii narkotykw, psychologia uzalenie, farmakologia i metody leczenia; wspomnienia osobiste, trzeciorzdne powieci i klasyczne dziea literackie. pun to wspczesna ikona, a heroina ma swoj histori i mitologi tak jak chemia. A jeeli szukasz ksiek Williama Burroughsa, to masz do wyboru dwadziecia par - wikszo, jesli nie wszystkie, mwi o narkotykach i uzalenieniach. pun i Burroughs to jedno, jest on artyst narkomanem XX stulecia, ale do tej pory nie napisa ksiki choby z grubsza przypominajcej jego pierwsze dzieo - puna.

    Realistyczna, uczciwa proza"; dostajesz to, co widzisz"; uczciwe sprawozdanie z bdnego kola uzalenienia" - takich komentarzy czytelnikw z ksigarni online na stronie internetowej nikt nie uyby do opisania Nova Express, The Wild Boys czy The Westem Lands. Jednak jest co, co mona powiedzie o wszystkich ksikach Williama Burroughsa - ot gdy sdzisz, e ju uda ci si je zdefiniowa, wtedy wanie ci umykaj. Dotyczy to rwnie tej ksiki, mimo e wrd dzie Burroughsa tylko ona czciej

    5

  • jest czytywana tak, jakby pozostawaa poza jego twrczoci, ni bya jej czci. Pochaniaj j nawet ci czytelnicy, ktrzy przyznaj, e zadawili si Nagim lunchem.

    pun jest w pewnym stopniu zapisem wczesnych lat heroinowych Burroughsa i - powoajmy si na Luca Santego (autora low Life, klasycznego studium zbrodni i narkotykw) - chapeaux bas! Duo w niej o marihuanie, kokainie, benzedrynie, nembutalu, pejotlu, yage i antyhistaminach, a take o opium i jego pochodnych, co sprawia, e staje si na poy farmakope. Odzwierciedlajc studia antropologiczne Burroughsa (najpierw na Harvardzie, a potem w Mexico City College}, naladuje etnograficzny raport terenowy: szczegowo przedstawia terytoria i obyczaje rnych amerykaskich subkultur i dokumentuje ich powstanie oraz zmierzch w latach powojennych. Zainteresowanie idiomami rodowiskowymi i argonem kryminalnym czyni z tej ksiki studium lingwistyki wiata przestpczego. S w niej nie tylko dziaania policji antynarkotykowej , prawnikw, lekarzy i psychiatrw w szpitalach federalnych, ale te bogate informacje o ekonomice zbiorw, wskazwki , jak dopomc szczciu, i wreszcie medytacje o lojalnoci i zdradzie, samotnoci egzystencjalnej i wstrcie do wasnego, ndznego ciaa. To dziennikarski reporta, rodzaj autobiograficznej spowiedzi i zarazem powie wzorowana na Ernecie Hemingwayu, Dashiellu Hammetcie, Johnie O' Harze i F. Scotcie Fitzgeraldzie, a take na dialogach z hollywoodzkich filmw klasy B. Ksik uwaa si za prost opowie Burroughsa, nieskomplikowane, pouczajce sprawozdanie napisane zwyczajnym, oschym stylem. Ale przeczytaj j ponownie, a znajdziesz pereki prozy i dziwne, widmowe obrazy, niezwyke chwile prawdziwego zagroenia albo absolutn dwuznaczno zadajc kam pogldowi , e to lapidarny, chrypliwy realizm; efekt bdzie tym bardziej niepokojcy, e czego takiego wczeniej na pozr nie byo. Przeczytaj po raz trzeci i styl, daleki od nudziarstwa i niezgrabnoci , okae si ywy i subtelny. Sprytnie wywoujc efekty komiczne, obfituje te w przebiege sztuczki . Popatrz wic z rnych stron, a obraz zacznie si zmienia przed twoimi oczami jak w kalejdoskopie.

    Ta dziwna, opniona w reakcjach logika pojawia si w wielu przebraniach. Oto choby jedno z nich. William Lee mwi: Musisz mie dobre maniery w ku z doktorami albo nigdzie nie zajedziesz". Na pierwszy rzut oka jest to art z doktorw, wyglda na miertelnie powan ironi, jak w zwrocie ciko pracujcy zodziej" i w wielu innych, w ktrych zwyczajnym, kulturowo pozytywnym terminom zgrabnie przydaje si wywro-6

  • towego znaczenia. Ale jak si temu przyjrze, sowa klucze to ju nie maniery w ku" i doktorzy", lecz zwrot per ty": nagle Lee nie mwi o doktorach, on mwi, jak ty masz sobie z nimi dawa rad. Ta powtarzajca si puapka taktyczna, insynuujca, e czytelnik zanurzony jest w wiecie przestpstwa, podkrelajc nasze podgldactwo, stanowi jedyn w swoim rodzaju cech stylu Burroughsa. Najbliszym jego ekwiwalentem jest zdanie z Krwawego ni wa Hammetta: Nie nalea do tego rodzaju ludzi, ktremu chciaby wycign pienidze z kieszeni, chyba e bardzo ufasz swoim palcom"; a kusi nas, eby zastanowi si, jak bardzo ufamy swoim palcom - czy mamy wsadza je, czy te nie do cudzej kieszeni? Innymi sowy: po ktrej stronie granicy ze wiatem przestpstwa jeste naprawd i gdzie rysujesz t granic?

    Chcialoby si wysnu wniosek, e zimna i uwodzicielska ksika Burroughsa jest dzieem zoonym i ironicznym, e jej pozorna prostota to wyrafinowany fortel, ktry ma ci otumani, ale to te jest zbyt proste i nie oddaje wszystkiego. W rzeczywistoci, pierwsza powie Burroughsa jest cakowicie rna od tego, co napisa pniej , a jednak nie mona jej czyta, nie napotykajc na kadym kroku zwiastunw jego pisarstwa w przyszoci. To tak, jakby czyta dwie ksiki jednoczenie, jedn nietypowo prost. drug charakterystycznie pokrcon. To jest jej paradoks, jej los - niekonwencjonalnego dziea jednego z najbardziej niekonwencjonalnych pisarzy amerykaskich.

    . . . z PRZYCZVN Ml NIEZNANYCH" Historia tego, jak debiutancka powie zostaa napisana, jak i dlaczego

    Burroughs zacz od niej karier, to dla nas intrygujca tajemnica. Ale nasz apetyt na twarde fakty zawsze zrwnowaony jest intuicyjnym wyczuciem, e tajemnica takiego pocztku winna pozosta nienaruszona. Moe dlatego. e pisarz musi , na pewnym poziomie, pozostawi tajemnice tajemnicami, by w ogle mc pisa, a my to szanujemy, cho przecie po czci je odkrywamy. Tak czy inaczej, jest w tym sprzeczno, ktra siga samego sedna powieci Burroughsa: jedna prawda ujta na dwa sposoby i wyoona wedug najbardziej charakterystycznych cech. Oto fakty - to pierwsze ujcie, kryjce obietnic, e otrzymamy wszystko, co chcemy wiedzie. I drugie. jakby jego zaprzeczenie: nie ma klucza do strzeonej tajemnicy.

    eby zgbi t ksik i zrozumie, co nowa edycja, w pidziesit rocznic ukazania si pierwszej , moe doda do naszego jej zrozumienia.

    7

  • naley zacz od rzeczy najprostszej, od znamiennej , cho zaskakujcej tajemnicy, od problemu, ktrego do tej pory nie poruszaem - od tytuu. Tytuy nie powinny by tajemnicze. Ich zadaniem jest okrelenie myli przewodniej dziea, nadanie mu jasnej tosamoci, zdefiniowanie, w skrcie, intencji autora. W tym przypadku historia maych, ale znaczcych zmian oddaje dziwne losy wydawnicze ksiki .

    Burroughs zaczyna swoj ksik o herze" w samym rodku XX stulecia, zaledwie kilka miesicy po tym, jak pn jesieni 1949 roku jego rodzina przeniosa si do Mexico City. Uciekajc od ostrego reimu karnego zimnowojennej Ameryki - po serii aresztowa za narkotyki - Burroughs zaczyna egzystencj pisarza na wygnaniu, ktre, jak si okazao, byo dugie: dwadziecia pi lat. Przekaza t wiadomo Jackowi Kerouacowi w licie z 1 O marca 1950 roku, a musiaa to by wiadomo interesujca. Pi lat wczeniej waciwie ju wsppracowali, piszc t powie, ale o ile Kerouac jak nigdy pasjonowa si wtedy swoim pisarskim powoaniem -jego pierwsza powie The Town and the City wanie zostaa opublikowana - Burroughs zrezygnowa z pisania. W pniejszych latach powie, e to wanie Kerouac mu powtarza, e jest pisarzem, ale w marcu 1950 roku nie byo o tym wzmianki . Nazwa swoj powie po prostu pun* i pod koniec roku ten wanie tytu figurowa na stronie tytuowej pierwszej wersji manuskryptu, poprzedzajc jego nom de plume (zapoyczone z powieci Kerouaca): William Dennison. Kiedy ksika ukazaa si w 1953 roku, zarwno tytu, jak i pseudonim ulegy zmianie. Zamiast Junk Williama Dennisona byo Junkie: Confessions of an Unredeemed D rug Addict**.

    Burroughs sam wybra sobie inny pseudonim - w rzeczy samej by to bardzo dwuznaczny wybr: uzna, e potrzebny mu pseudonim, eby ukry tosamo przed rodzin, ale przewrotnie wybra ,,Lee", nazwisko panieskie matki, i w ten sposb ujawni to, co, jak twierdzi, chcia ukry. Jednake zarwno tytu, jak i podtytu wybrane zostay bez wiedzy Burroughsa przez wydawcw z Ace B ooks - to jedna z wielu zmian, ktre na nim pniej wymogli. Allen Ginsberg, ktry w tym czasie dziaa jako agent Burroughsa, walczy o jego spraw i przegra, zanim jeszcze, w lipcu 1952 roku, podpisano kontrakt z Ace. Naprawd uwaam Junk za waciwy

    * W oryginale Junk. Junk to bardzo potoczna nazwa heroiny, czyli po polsku hera, std powyej i poniej odniesienia do heroiny, a nie do zaywajcego j puna. Na jzyk polski przetumaczono tytu nadany przez amerykaskiego wydawc: Junky - w innym wydaniu Junkie - co 1.naczy pun" (przyp. tum.).

    ** pun: wyznania nieulec:alnego narkomana (przyp. tum.).

    8

  • tytu", pisa w kwietniu tego roku do wydawcy A.A. Wyna. Jest zabawny, prosty, oryginalny, a jednak taki typowy dla slangu punw i charakterystyczny dla autora. Uwaam, e naprawd smutn pomyk byoby zmieni go wbrew mojej radzie" .1 Dlaczego zignorowano jego rad i wybr Burroughsa? Wedug Carla Solomona, ktry zdoby ksik dla Ace, stao si tak dlatego, e obawiano si wraenia, i ksika jest tandet*.

    Te informacje mwi nam wiele o sytuacji Burroughsa jako dziewiczego powieciopisarza, a zarazem daj wskazwk, jak wygldao pisanie i publikowanie w tej szczeglnej epoce, ale sprawa na tym si nie skoczya. Prawie dwadziecia pi lat pniej tytu zmieni si ponownie, tym razem na Junky, w nieokrojonym i rozszerzonym wydaniu Penguina, ktre opucio drukarni w 1977 roku. Burroughs autoryzowa zmiany wprowadzone do tej edycji, ale nadal jedn decyzj podjto za niego. W sierpniu 1 976 roku pisa do swojego agenta Petera Matsona: Proponowabym, eby tytu nowego wydania brzmia Junk, a nie Junkie. Junk to by oryginalny tytu, ktry nadaem ksice, i zosta zmieniony przez A.A. Wyna z przyczyn mi nieznanych". W nastpnym miesicu Matson zda spraw z werdyktu wydawcy z Penguina: Dickowi Seaverowi podoba si Junky, bo pomyl tylko: bez y" brzmi to troch jak jakie mieci , jeli wybaczysz to okrelenie".2

    O czym to wszystko wiadczy? Z punktu widzenia wydawcy ta dyskusja uwidacznia czyst przypadkowo powieci Burroughsa: rol, ktr w niej, z woli przypadku, odgrywaj decyzje innych, znane wybirczo. Z punktu widzenia krytyki literackiej jest to ostrzeenie przed faktami", poniewa interpretacje literatury zasadniczo opieraj si na milczcym zaoeniu, ktre przecie moe okaza si faszywe: Ginsberg, A.A. Wynn i Richard Seaver wiedzieli, e ksika zatytuowana Junk to co zupenie innego ni zatytuowana Junkie albo Junky. A oglniej mwic, te uwagi nadaj cakowicie materialny wymiar truizmowi, e nigdy nie czyta si dwa razy tej samej powieci.

    Kada ksika zmienia si do pewnego stopnia wraz z upywem czasu i w nowych kontekstach, ale powie Burroughsa zmieniaa si dosownie cigle, zarwno jeli chodzi o tytu, jak i zawarto. yczenie autora powinno chyba wreszcie zosta uszanowane, choby pomiertnie, i nowe wydanie

    1 Ginsberg do A.A. Wyna, 12 kwietnia 1 952 roku, Ginsberg Collection, Columbia University.

    * Junk znaczy te: dziadostwo, tandeta, graty (przyp. tlum.). 2 Burroughs do Petera Matsona, 25 sierpnia 1976 r., i Matson do Burroughsa, IO wrzenia

    1 976 roku, Matson Collection, Columbia University. 9

  • naleao zatytuowa Junk. Jednak dziaalno wydawnicza tak samo dzi jak i dwadziecia pi czy pidziesit lat temu pozostaje skrpowana wzgldami pragmatycznymi - w kocu racj ma dzia sprzeday: w ksigarniach ludzie nadal bd pyta o puna (Junky). Ale i w krgach akademickich kolejna zmiana oznaczaaby dodatkowe zamieszanie, poniewa z czasem znajomy tytu obrs znaczeniami, nabra wagi i zyska szczeglny status: na ze i na dobre Junky weszo do kanonu. I spraw zaatwiono podtytuem: The Definitive Text of Junk - ostateczny tekst Junk, eby wskaza, e ta wersja to ostatnie stadium w pidziesicioletniej historii. Celem tego wydania jest zatem wyjanienie i ustalenie tej historii poprzez przegld oryginalnych rkopisw Burroughsa, eby w peni przywrci pierwotny tekst, cho nie - pierwotny tytu.

    "' .. AMERYKASKI CHOPAK" Jak dalece autobiograficzny jest pun (Junky)? Albo, innymi sowy, co

    czy Williama Burroughsa z Williamem Lee? Te pytania wymagaj odpowiedzi , poniewa pierwsza powie Burroughsa stanowia kopalni informacji o jego yciu przez jakie trzydzieci pi lat, do opublikowania w 1988 roku biografii pira Teda Morgana. W szczeglnoci Prolog , w ktrym Burroughs wprowadza brakujce to dla narracji, by zwykle przyjmowany jako cakowicie wiarygodny surowiec biograficzny: wikszo szczegw rzeczywicie si zgadza, nawet te najbardziej nieprawdopodobne (na przykad opisy przypadkw z kliniki psychiatrycznej Payne'a Whitneya dowodz, e lekarze Burroughsa nigdy nie syszeli o van Goghu"*), ale ostatnie opracowania krytyczne prozy Burroughsa mimo wszystko wskazuj na to, e mamy tu raczej do czynienia z przebiegoci ni z uczciwym przedstawieniem faktw. A co z reszt narracji? Ginsberg jako pierwszy wskaza na oczywistoci - w Anal izie krytycznej, ktr napisa w 1952 roku (por. aneks 4): To jest autobiografia jednego aspektu ycia autora. Nie mona jej uzna za peny obraz osobowoci". Teraz, gdy dysponujemy dwiema biografiami (druga jest pira Barry' ego Milesa), tomem listw z tego okresu i mnstwem wywiadw, artykuw dziennikarskich i materiaw krytycznych, widzimy, jak fragmentaryczny jest opis ksikowy.

    Zamiast wdawa si w szczegowe badanie, czy narracja jest dokadna, czy te selektywna, rozsdniej jest, jak sdz, skoncentrowa si na dziu-

    *Wszystkie fragmenty puna w przckJadzie A. Ziembickiego (przyp. tlum. R.J.).

    IO

  • rach" w niej, a s one tak wielkie, e atwo je przeoczy. Na przykad, s tam portrety Herberta Huncke'a, kanciarza z Times Square, ktry podpowiedzia Kerouacowi sowo beat - w Junk wystpuje jako Herman - oraz zodzieja Phila White'a alias Marynarza, ktremu Burroughs pocztkowo mia zamiar zadedykowa powie. White wystpuje w niej jako Roy. Ale nie ma w niej ani sowa odniesienia do dwch najwaniejszych postaci, z ktrymi w owym czasie Burroughs si przyjani - Ginsberga i Kerouaca. Te znaczce nieobecnoci sprzyjaj uwydatnieniu kontrastu z dzieem Kerouaca: chocia Burroughs czyta The Town and the City zaledwie na kilka tygodni przed napisaniem wasnej pierwszej powieci, to Junky nie wejdzie na drog grupowego mitotwrstwa, autobiograficznej fikcji charakterystycznej dla pisarstwa pokolenia bitnikw.

    Bardzo mao jest tam take o jego onie, Joan Vollmer Adams. Jeli wzi pod uwag to, na czym autor si koncentrowa, nie mogo by o niej wiele, ale po wypadku z broni paln w padzierniku 195 1 roku (zgina), Burroughs zosta postawiony w trudnej sytuacji, kiedy Ace naciskao go, eby napisa wicej : O mierci Joan. Nie wiem, jak miabym to wple - pisa do Ginsberga w kwietniu 1952 roku. - Nie wchodz w ycie domowe w Junk, bo ono nie byo, sowami Sama Johnsona do niczego potrzebne"3 Pniej, tego samego miesica, narzeka, e dania Ace sprawiaj, i czuje si jak czowiek przepiowywany na p przez niezdecydowanych wrogw", ale z kolejnych listw wynika jasno, e to niezdecydowanie dotyczy w rwnym stopniu i jego, i jego wrogw: ,,Jes1i chc, ja to napisz. W przeciwnym wypadku mog po prostu wykreli wszystkie odniesienia do niej". W kocu zniknicie ony Lee i jej obecno pozostaj anomali: sporadyczne odniesienia daj niepokojcy efekt: czytelnik chce wicej albo w ogle nic.

    Niezdecydowanie Burroughsa sugeruje, e zachowanie konsekwentnego stosunku do niej sprawiao mu trudno, i std dobrany styl pisarski. Z pocztku chronologia jego dowiadcze tworzy pewn struktur - mona j nazwa intryg" - ale to sprawia, e problemy zaczynaj narasta. Po czci dlatego, e Burroughs mia techniczne oraz wynikajce z temperamentu trudnoci z podtrzymaniem realistycznej narracji, pospolit sabo, ktr potem zamieni w zalet prozy eksperymentalnej. W rzeczy samej, chcc temat wyoy prosto", postanowi wyci najbardziej interesujce fragmenty, ktre uzna za dygresje wobec gwnego wtku narracji. Ale to tylko pogor-

    J Poza odniesieniami w przypisach wszystkie cytaty z listw Burroughsa pochodz z The letters of William S. Burroughs: 1945-1959, Penguin, 1993) pod redakcj Olivera Harrisa.

    1 1

  • szyo spraw, gdy przesta pisa o wydarzeniach osadzonych bezpiecznie w przeszoci i zacz zajmowa si dowiadczeniami biecymi. Burroughs y ze zmor zgotowanej sobie samemu tragedii i nie potrafi ani o niej napisa, ani zignorowa jej skutkw, koczy wic Junkie w coraz trudniejszych czasach, na co wskazuje ostatnia jedna czwarta powieci.

    Jeli bya jaka logika w wyczeniu kolegw-pisarzy, Ginsberga i Kerouaca, to nie ma wytumaczenia dla innej kluczowej decyzji: dlaczego Burroughs uczyni swoje alter ego tak nieliterackim: przelotne uwagi Lee na temat kultury masowej (George Raft, Jimmy Durante, Louis Armstrong -interesujce trio) ostro kontrastuj z uwagami w Pedale, powieci, ktr pisa, gdy jeszcze koczy J unky (Frank Harris i Jean Cocteau). W listach Burroughs nazywa czasem opium kopem Cocteau", nawizujc do Opium: dziennik kuracji odwykowej , ale taka aluzja do francuskiego pisarza byaby cakowicie nie na miejscu w przypadku Lee z Junky. W Prologu s bowiem literackie odniesienia do Europy - do Oscara Wilde'a, Anatola France'a, Baudelaire'a, nawet Gide' a" - chocia uywa si ich, eby odrni Burroughsa/Lee od amerykaskiego chopca tamtego czasu i miejsca". W Prologu Burroughs mwi te, e jest pod wielkim wraeniem autobiografii pewnego wamywacza, zatytuowanej Nie moesz wygra ( You Can 't Win). Pod wieloma wzgldami jest to gwne odniesienie, to, ktre mwi najwicej o Junky i szczeglnych relacjach, jakie ta ksika tworzy midzy literatur a yciem.

    Szedziesit lat po przeczytaniu jej po raz pierwszy Burroughs podejmuje ryzyko i odpaca tworzcemu pod pseudonimem Jackowi B lackowi, piszc wstp do kolejnej publikacji Nie moesz wygra (Amok Press Nowy Jork 1 988). Burroughs wspomina w tym tekcie, jak by zafascynowany rzutem oka na wiat przestpczy, wiat zapuszczonych blokw mieszkalnych, sal bilardowych, burdeli i melin opiumowych, wiziennych ptaszkw, wamywaczy i wczgw". Mona o tym powiedzie dwie rzeczy. Jedna jest oczywista, druga atwa do przeoczenia. Pierwsza: Burroughs czerpie czyst przyjemno z grypsery uywanej w tych lokalach. Smakuje sowa w tak oczywisty sposb przywodzce mu na myl zapomniany wiat, wiat nocy, wiat podziemia okryty mg nostalgii . Burroughs, ktrego zachwyca rwnie barwny, wielkomiejski wiat Damona Runyona, ywi podwjn fascynacj: do rodowiska kryminalnego, a zarazem do jego ywego argonu - wida to wszdzie w Junky. Znalaz to w Nie moesz wygra (wiat przestpczy chtnie korzysta z dziwnych sw", zauwaa Black) i prawdopodobnie, troch piniej , w The Big Con Davida Maurera ( 1940), 12

  • klasycznym dziele o codziennym yciu i slangu oszustw w Zotej Erze trwajcej do lat dwudziestych4 Galeria kanciarzy Maurera naley do ywego, ale zanikajcego wiatka lecego poza chronionymi przedmieciami dziecistwa Burroughsa spdzonego na rodkowym Zachodzie. W Junky oywia on po czci ten wiatek.; Metro Mike, George Grek, Pantoponowa Ra, Louie Pokojowiec, Eric Pedryl i Czarny Skurwiel to krewni Kida Garkuchni i Boba Niechluja z ksiki Maurera albo witoszkowaty Kid, Mordka, Sona Mary Jacka Blacka.

    Majc takie wzory, Burroughs przedstawia w Junky rne czynnoci i opisuje je argonem. Widzimy, jak potrafi on naszkicowa konspiracyjne ycie zodziei i narkomanw i sprawi, e wyglda ono jak wiat alternatywny: ycie sprowadza si do hery, jeden strza w y i szuka si nastpnego, schowki i szpryce, kroplomierze i igy". Dla narkomana slang wzmacnia take spoeczn rol samej substancji. Heroina bya naszym znakiem -mwi Rodney King, niegdy partner Charliego Parkera i pun. - To byo co, co mwio: my wiemy. Wy nie wiecie. Co, co dawao nam czonkostwo jedynego w swoim rodzaju klubu, a dla tego czonkostwa oddawalimy wszystko, co mielimy na wiecie".5 wiadom schyku starych subkultur i powstawania nowych, Burroughs opowiada o zmianach, ktre zaszy na nowojorskiej scenie od czasu, kiedy by tu po raz ostatni, eby pokaza, jak przesunicie w kluczowych pojciach moe okreli egzystencj i - jak haso - zezwoli na wejcie do niej: Dowiedziaem si o nowym sowniku bitnikw [w oryginale hipster]: marycha zamiast trawka, zakrcony zamiast narbany, cool jako sowo na kad okazj"*.

    Cab Calloway w Hepst er's D ict ionary pisze, e termin hip oznacza mdry, wyrafinowany, kady, kto zdar buty" - ostatnie sformuowanie oznacza ycie na ulicy, obycie z jej obyczajem - a Burroughsa musiaa pociga wiadomo, e outsider z kultury oficjalnej musi posi wiedz czowieka ulicy. Jego wasna definicja sowa hip jest sprytnym wyzwaniem dla czytelnika: To wyraenie nie daje si zdefiniowa, bo jeli nie kumasz, co ono znaczy, to nikt ci tego nie wyjani". Burroughs pokazuje na pocztku Nagiego lunchu, e stary nudziarz, ktry chce zosta hip" , jest dobrym

    Por. David W. Maurer The Big Con: The Classic Story of the Confidence Manand the Con,(tdence Trick Century, Londyn 1999.

    5 Cytowane u Jill Jonnes Hep-Cats, Nan:s, and Pipe Dreams: A History of America's Romance with I/lega/ Drugs, Scribner, Nowy Jork 1 996.

    * Slowo cool pojawilo si w obecnym argonie modzieowym w Polsce. okresla jednak wycznie co. co si podoba (przyp. tum.).

    1 3

  • przykadem; czytelnikowi zgodniaemu porednio doznawanego dreszczyku emocji wiedzy, ale bez ryzyka jego dowiadczenia, Junky daje ostrzeenie, e wchodzi w puapk jak w jednej z gier nacigaczy u Maurera.

    Black w Ni e moesz wygr a opisuje swoj modziecz fascynacj Jesse' em Jamesem - jako w latach osiemdziesitych XIX wieku - i konkluduje: Ogldajc si teraz wstecz, widz jasno, jak chopaki Jamesa i podobne postacie wpyny na to, ebym zwrci swoje myli ku przygodzie, a potem ku przestpstwu". Przygoda i przestpstwo: Burroughs zauwaa w Junky, e zapany w puapk bogatego przedmiecia St. Louis, odizolowany od ycia miasta pienidzmi rodziny, widzi w tych sowach synonimy. Nie moesz wygr a z pewnoci zwrcio mys1i Burroughsa ku przygodzie i przestpstwu, a pniej ku pisarstwu. Ale pozostaa jedna rzecz niewypowiedziana w Prologu i tylko wspomniana mimochodem we wstpie Burroughsa do Nie moesz wygr a poprzez zwrot meliny opiumowe". Chocia jest to typowe dla Junky - podawanie szczegw autobiograficznych, cakowicie zgodnych z rzeczywistoci, a zarazem pomijanie klucza do nich - pojawia si pytanie: dlaczego Burroughs nie wspomnia o tym, e Jack Black by narkomanem, skoro po czci to wanie go pocigao i tak bezporednio zawayo na Junky?

    Najbardziej prawdopodobne wytumaczenie jest takie, e chcia unikn jakiegokolwiek nawizania do literackoci zarwno swoich dowiadcze, jak i swojego pisarstwa, pomysu, e to dowiadczenie i to pisarstwo zainspirowane zostay lektur ksiek. Ten zabieg pomg oddzieli Junky od wielkiej tradycji romantycznej Coleridge'a i De Quinceya, ktrych Burroughs zna tak dobrze. Jeli odar Lee z literackiej wiedzy i ambicji i nada priorytet anonimowym zwierzeniom amerykaskiego zodzieja, a nie romantycznym poetom albo europejskim modernistom, to z pewnoci dlatego, e chcia, aby jego pisarstwo zdaro buty".

    "TEMAT JEST TERAZ GORCY" Patrzc wstecz z dogodnej perspektywy pwiecza, wyrazy uznania, jakie

    Burroughs zoy Nie moesz wygr a, w rwnym stopniu dotyczy mog Junky: Zapisa rozdzia specyficznego amerykaskiego ycia, ktre ju odeszo na zawsze". Jednak latem 1952 roku, gdy zamartwia si negocjacjami z A.A. Wynem, Burroughs myla o dzieach bardzo wspczesnych. W czerwcu napisa do Ginsberga: Ma zamiar opublikowa Junk czy nie? Wyszy ju dwie ksiki na ten temat: D own All Your Streets i H is for 14

  • Heroin. Sdz, e to pocztek potopu. Czas na publikowanie jest teraz albo znajdziemy si na kocu i stracimy przewag czasu . . . Temat jest teraz gorcy, ale dugo taki nie pozostanie".6 Chocia myli si w tej ostatniej kwestii - ten temat nigdy nie ostygnie - jego punkt odniesienia jest odkrywczy.

    Down All Your Streets, pierwsza duga powie o przestpstwie i narkotykach w Nowym Jorku, zyskaa umiarkowany poklask krytyki i dobry nakad dla Leonarda Bishopa, kiedy Dial Press wydao j w I 952 roku. Davida Hulburda H /sfor Heroin (Nastolatka opowiada swoj histori) to ksika za dwadziecia pi centw w Popular Library. Do tej pory Burroughs godzi si na to, e Ace, wzgldnie nowy gracz redniej ligi w klasie tanich czytade, jest najlepszym wydawc dla Junky. Ale myla ju o New Directions, jednoosobowym wydawnictwie prowadzonym przez Jamesa Laughlina, synnego z niezwykle bogatej oferty literatury modernistycznej i wydawania interesujcych nowych talentw.

    Przez ponad rok zarwno Ginsberg, jak i Kerouac w imieniu Burroughsa namawiali Laughlina do wydania Junky . W lutym 1952 roku Kerouac koczy list wymownym zdaniem (powiedzianym mu przez Ginsberga): To byby wstyd, gdyby pokny to w kocu tanie czytada po dwadziecia pi centw z Gold Medal albo Signet, takie jak Ja, gangster".1 Wydana przez Ace Double Book powie Junkie (we wsplnej oprawie ze wspomnieniami Maurice'a Helbranta Narcotic Agent, za trzydzieci pi centw) zdecydowanie uplasowaa Burroughsa na rynku kioskowych i hipermarketowych czytade, a nie na pkach z powan literatur. Mona by si zastanowi, co staoby si z pierwsz powieci Burroughsa, gdyby wydao j nie Ace Books, ale New Directions -jak zostaaby przyjta (Ace w pierwszym roku sprzedao ponad sto tysicy egzemplarzy, ale recenzenci literaccy nie kupili ani jednego), a take jaka byaby jej rzeczywista tre. Okazuje si bowiem, e ostateczna forma i zawarto Junkie zostaa uksztatowana bezporednio i porednio przez wydawcw.

    Rynek, na ktry trafia ksika Burroughsa, sprzyja znacznie bardziej popularnej powieci na ten temat, ktr nasz autor musia zna: The Man with the Golden Ann Nelsona Algrena. Nominowana do nagrody Pulitzera w.1950.roku...nagle uczynia z Algrena wan osobisto, a jego opis Frankiego Maszyny, tytuowego puna-pokerzysty, sta si synny: jak zauway

    6 Burroughs do Ginsberga, 15 czerwca 1952 roku, Ginsberg Colection, Columbia University.

    7 Jack Kerouac, Selected letters, 1940-1956, Viking, Nowy Jork 1 995), pod redakcj Ann Charters, 333.

    15

  • David Courtwright w swojej historii narkomanii opiumowej w Ameryce, bohater Algrena wprowadza istotn pokoleniow zmian w kulturowym stereotypie narkomana, teraz przedstawianym na uytek powojennej publicznoci za porednictwem obrazu ulicznego przestpcy yjcego z kantw. 8 Ironia polega jednak na tym, e literackie ambicje Algrena i jego dowiadczenie z narkotykami szyboway wysoko ponad poziomem ulicy. W rzeczywistoci to jego agent namwi go do uczynienia z hery osi fabuy, gdy tymczasem Algren, korespondujcy z Simone de Beauvoir i finansowany przez stowarzyszenia literackie, prawie nie zna prawdziwych punw.

    W marcu 1950 roku, gdy Burroughs zaczyna prac nad Junky, Algren dostawa zaproszenia do Hollywood (film na podstawie jego powieci, reyserowany przez Otto Premingera, z Frankiem Sinatr, wszed na ekrany w I 956 roku) i zosta uhonorowany nagrod literack National Book Award for Fiction, wrczan przez Eleanor Roosevelt w Waldorf-Astoria. Cho perspektywa takiego losu nie kusia Burroughsa, warto dowiedzie si, w jaki sposb warunki wydawnicze okrelone przez Ace Books sprawiy, e jego powie, niewydana w I 953 roku pod jego wasnym nazwiskiem i nawet nie pod nadanym przez niego tytuem, stracia wszelkie szanse na zyskanie sawy literackiej czy choby zainteresowania krytyki.

    W I 952 roku Burroughs doskonale zdawa sobie spraw, e temat Junky jest gorcy w kilku znaczeniach tego sowa. Z punktu widzenia wydawcy by to rodzaj historii , ktra sprzeda si jako czytado w mikkiej okadce, nowy i zwykujcy interes. Ale paranoiczna i reakcyjna atmosfera panujca w Ameryce - bya to era maccartyzmu - sprawiaa, e temat by take niebezpieczny. W gorczce obaw o kultur masow i jej zdolno do wichrzycielstwa przemys wydawniczy oparty na tanich wydaniach popularnych ksiek sta si w 1 952 roku przedmiotem ledztwa Kongresu i zosta uznany winnym. Tote czytado o narkomanii czyo w sobie dwa rodzaje moralnego panikarstwa za cen jednego.

    Junkie by produktem tamtych czasw. Ace Books chciao zarobi na tym interesie - wydajc powie w szczeglnie drastycznej, zakrawajcej na podgldactwo okadce - i ochroni wasny tyek, zaczajc seri nerwowych dementi. Ta prba ocenzurowania powieci Burroughsa zaowocowaa jednak niezamierzon ironi. Przypisy do tekstu przewrotnie sugeroway dwie rzeczy: albo, e tam, gdzie nie ma zaprzeczenia lub polemiki (To

    8 Por. David T. Courtwright Dark Paradise: A History of Opiate Addiction in America, Harvard University Press. Cambridge 200 I.

    1 6

  • stwierdzenie oparte jest na pogoskach" czy te Przecz temu uznane autorytety medyczne"), tekst moe mwi tylko prawd; albo e gos cenzora nieumylnie wskazuje naprawd wane fakty. Ace dodao te Not wydawnicz (por. aneks 5), w ktrej przypisywano powieci rol odstraszacza; miaa ona, twierdzono, zniechci do naladownictwa spragnionych wrae nastolatkw". Ironii tych rodkw Burroughs nie mg nie zauway i we Wstpie do pierwotnego rkopisu Junk (por. aneks 2) wyranie i bez ogrdek przedstawia swoje stanowisko: Oficjalna propaganda przeciwstawia si rzeczowej wiedzy na temat heroiny, tote na ten temat nie napisano prawie niczego zgodnego z rzeczywistoci". Przebicie si przez mity miao znaczenie, poniewa, jak wiedzia z wasnego dowiadczenia narkomana, w roku 1950 Ameryka przeywaa szczyt powojennej epidemii . Czymkolwiek jeszcze byaby ta ksika, pozostaje ona precyzyjn relacj naocznego wiadka o zasadniczych zmianach w kraju.

    Na pocztku i pod koniec Junky Burroughs robi odniesienia do ustawy o narkotykach, autorstwa Harrisona, z 1 9 1 4 roku. Ta kluczowa ustawa w historii legislacji dotyczcej narkomanii zostaa, prawd mwic, pomylana jako narzdzie podatkowe, ktre ureguluje rynek, ale wkrtce zinterpretowano j jako prawo zabraniajce sprzeday opiatw. ycie urodzonego w 1 914 roku Burroughsa zbiego si z prohibicj narkotykw, a ta zbieno miaa znaczenie nie tylko symboliczne, lecz i ze wzgldu na zwizki rodzinne. Uzaleniwszy si podczas terapii medycznej od morfiny, wujek Burroughsa, Horace, popeni samobjstwo - zaledwie kilka dni po wejciu w ycie ustawy Harrisona, w marcu 1 9 1 5 roku. I tak ju targany konfliktami wuj uzna, e naga kryminalizacja stanu psychiczno-fizycznego, w ktrym si znajduje, to ju za duo. By on jedn z pierwszych ofiar. Co ciekawe, Burroughs nie wskazuje jednak na ustaw Harrisona jako na wydarzenie, ktre wepchno narkomanw w wiat przestpstwa, odcinajc im legalne dostawy. W ten sposb unikn sytuacji, ktr wspczeni historycy uzalenie przedstawiaj jako rodzaj rozpowszechnionego mitu, uproszczenia pomijajcego zjawisko powstawania subkultur narkomaskich na dugo przed ustawodawstwem pastwowym. Burroughs obserwuje raczej cay wachlarz zachowa, ktre dokadnie ukazuj zmiany w uywaniu narkotykw w ponadpidziesicioletnim okresie, i czyni to ze zdumiewajc precyzj i zrozumieniem istotnych szczegw.

    Wemy pierwszy odnonik w ksice. W Prologu Burroughs wspomina dziecko, ktre syszy, jak suca mwi o paleniu opium, i wyznaje, jaki to miao na nie wpyw: Bd pali opium, kiedy dorosn". Prawda zawarta

    2- pun 1 7

  • w tej anegdocie nie ley w tym, czy to rzeczywicie si zdarzyo, ale e jest historycznie trafna. Wedug Davida Courtwrighta, biali palacze opium, w odrnieniu od Chi czykw, pojawili si w Ameryce w kocu XIX wieku i zawsze kojarzeni byli z wiatem przestpczym dow spoecznych: z prostytutkami, hazardzistami, pomniejszymi kryminalistami - nawet z podejrzanymi pokojwkami opiekujcymi si podatnymi na wpywy synami z bogatych rodzin mieszczaskich. Istotnie, rozpowszechnione byy obawy, e palenie opium rozcignie si na klasy wysze, szczeglnie na leniwych bogaczy. Dekadencki arystokrata oczarowany fajk z opium sta si szablonow postaci, ktr Burroughs sparodiowa pniej w autoportrecie: ,,Jako mae dziecko chciaem zosta pisarzem, poniewa pisarze byli bogaci i sawni. Prnowali po Singapurach i Rangunach, palc opium, ubrani w te jedwabne stroje". 9 Ale poza arystokratycznymi i artystycznymi skojarzeniami palacz opium jest jedynie istotn wzmiank, bo kiedy zakazano importu towaru" (ustawa wykluczajca opium do palenia z 1 909 r.), heroina byskawicznie zaja jego miejsce.

    Wzrost spoycia heroiny zbieg si ze znaczc zmian profilu i rodowiska typowego narkomana, a istota tych zmian udokumentowana jest w powieci Burroughsa poprzez szczegy, ktre skdind mog si wydawa bez znaczenia. eby przedstawi tylko kilka przykadw: akcja puna zaczyna si w Nowym Jorku, w 1 945 roku, w wielkomiejskim centrum heroinizmu w chwili, gdy linie zaopatrzeniowe znw zaczy dziaa po przerwie spowodowanej wojn; swojemu woskiemu kontaktowi na dolnym East Endzie Burroughs nadaje ksyw Short Count Tony*, a byo to wtedy, gdy woscy gangsterzy zastpili ydowskich dealerw i jako ulicznej heroiny gwatownie si pogorszya, co z kolei doprowadzio do wzrostu aplikowania doylnego, eby maksymalizowa kopa; kluczowa transformacja uzalenienia, powd, dla ktrego przenioso si ono do wiata przestpczego, ma pocztki w zmianie podejcia lekarzy do problemu. Posta taka jak Matty, ktrego Lee spotyka w Lexington, jest charakterystyczna dla starszego pokolenia (W nag wcign go pewien lekarz. ydowski skurwysyn -wspomina Many - . . . Ale poaowa, e mnie w ogle pozna.); do wczenie Burroughs koncentruje si na szczeglnej kamienicy na Broadwayu, eby okres1i terytorium, a take typ narkomanw (Szpanujce puny jazzowe nigdy si nie pokazyway na Sto Trzeciej ulicy. Chopcy ze Sto Trze-

    9 The Adding Machine, Calder. London 1985). * W polskim tumaczeniu wystpuje jako Tony (przyp. tum.).

    1 8

  • ciej to byli wycznie weterani . . . "), w ten sposb wyranie przestrzennie i czasowo wyrnia to, co zrobi potem w Meksyku (No zoot-suiters. The hipster has gone underground: ,,adnych facetw w modnych garniturach z wypchanymi ramionami. Bitnicy zeszli do podziemia"). Wprowadza wic wymiar etniczny (garnitury o szerokich wypchanych ramionach noszone byy przez Meksykano-Amerykanw i kojarzone z napiciami rasowymi i buntami w poudniowej Kalifornii w I 943 roku) i wyznacza rozwj prawdziwej kontrkultury heroinowej; w zakoczeniu puna opisuje oglnokrajow histeri", ktra wysza z legislacji pastwa policyjnego" wprowadzonej w Luizjanie, co stanowi odniesienie do ustawy Boggsa z 1951 roku, ferujcej z mocy prawa surowe wyroki w czasie, gdy powojenna epidemia ju waciwie wygasaa - znak, jak twierdzi Burroughs w licie z tego czasu, e prawdziwa wymowa tych skandalicznych praw jest polityczna".

    Wreszcie, dugi fragment puna, osadzony w realiach Szpitala Uzalenie Publicznej Suby Zdrowia w Lexington, ma szczeglne znaczenie, poniewa daje opis, z pierwszej rki, kluczowej instytucji federalnej wanej nie tylko dla leczenia uzalenie, ale rwnie ze wzgldu na naukowe badania medyczne (od lat pidziesitych wchodziy w to tajne eksperymenty CIA) i zmiany w polityce przez czterdzieci lat. Lexington otwarto w 1935 roku, kiedy narkomania w terminologii zdrowia publicznego widziana bya jako choroba zakana, a farma dla narkomanw zostaa pomylana, co wykazaa Caroline Acker, jako sposb na wyrwanie uzalenionych z systemu wiziennego i, by moe, w celu rehabilitowania ich za pomoc technik moralnego i spoecznego dostosowania w. W 1946 roku Lexington przyjo 600 osb; w 1949 byo ich prawie 3000; w 1950 ponad 5500. Ten wielki wzrost odzwierciedla dwie kluczowe przemiany demograficzne: 1) jak zauwaa Jill Jonnes, w 1949 roku przyjto 2 I 4 Murzynw; w I 950 ju 1460. 2) Nastpi rwnie spektakularny wzrost liczby modych narkomanw, a w I 951 roku otwarto nowy, specjalny oddzia dla modocianych, eby upora si z tym problemem; jak stwierdza Bill Gains, triumfalnie si przy tym umiechajc: Tak, Lexington jest teraz pene maolatw".

    Bill Gains rzeczywicie zasuguje na specjaln wzmiank. Ze swym okrutnym, wampirycznym umiechem jest wanym wyjtkiem potwierdzajcym regu puna. Naturalnie, majc towar, potrzebujesz klientw", zauwaa Lee; ale Gains by jednym z niewielu punw, ktrzy doznaj osobliwej

    '" Por. Caroline Jean Acker Creating the American Junkie: Addiction Research in the Classic Era of Nan:otic Control, Johns Hopkins University Press, Baltimore 2002).

    1 9

  • uciechy, widzc, jak inni wpadaj w nag". Obserwacje Burroughsa na temat handlu narkotykami stanowczo przecz jednej z zasad tego, co w pierwotnym wstpie do Junk nazywa oficjalnie sponsorowanym mitem": Narkoman chce, eby inni te zaywali". Jak na ironi, Burroughs daje do zrozumienia, e z kilkoma wyjtkami zasady ekonomii handlu her s bardziej etyczne ni legalny biznes. Dominujcej retoryce zimnowojennej : trzeba nas1adowa i odstrasza oraz zachowywa moralne pozycje, Burroughs mwi po prostu nie".

    Komisarz do spraw narkotykw Harry J. Anslinger - ktry take, w 1953 roku, opublikowa ksik The Trafjic in Narcotics - podtrzymywa oficjalne mity tak dugo, jak byo to moliwe. Ale, jak zauwaa David Courtwright, twarde dane epidemiologiczne - na przykad statystyki przyj do Lexington - potwierdzaj to, co Burroughs mwi w punie, e narkomania nie jest wad moraln albo psychopatologi wymagajc kary jako terapii, ale chorob ryzyka. B urroughs, ktry spdzi w Lexington dwa tygodnie w styczniu 1948 roku, sta si dan statystyczn oczywistej poraki motywowanych politycznie i coraz bardziej drakoskich praw prohibicyjnych. Pidziesit lat pniej , gdy Ameryka wtrcia do wizie pl miliona przestpcw na tle narkotycznym - zdumiewajcy rozwj wydarze, przerastajcy nawet proroctwa Burroughsa - zawarta w punie kategoryczna odmowa oszczdzania moralnej , medycznej , prawnej i politycznej hipokryzji wok narkomanii stawaa si, niestety, coraz bardziej istotna.

    Niemniej, byoby bdem uznanie tej uwagi za ostateczne przesanie, podobnie jak bdem byoby odczytywanie zawartego u Burroughsa opisu handlu narkotykami jako wycznie krytyk kapitalizmu albo odpowied na opowiastki o heroinowym zagroeniu". W kocu, i to nie tylko z przyczyn literackich, powie Burroughsa jest czym wicej - i czym innym - ni miaym, wnikliwym reportaem. Jego kliniczne obserwacje zachcaj do gbokich spostrzee, do wzlotw wyobrani naukowej na temat narkomanii, a z pierwotnie napisanego wstpu wida jasno, e wiod one ku okres1onej tezie. Autor przedstawia tam, na przykad, bez ogrdek, logik kryjc si za wieloma scenami powieci, logik sugerujc, e heroina jest rodzajem widmowego wampira erujcego na tych, ktrzy j zaywaj: Nie unikr.k si uczucia, e hera jest w jaki sposb ywa". Hera jest pasoytem" i tak dalej . Zanim Burroughs pjdzie dalej, bdzie musia napisa Pedaa - pod wieloma wzgldami mniej znaczcy tekst, a jednak, z innych powodw, znacznie istotniejszy dla jego rozwoju - ale ju tu nawizu-20

  • je do teorii wirusa, clou jego pisarstwa, poczwszy od Nagiego lunc hu. Innymi sowy, pun jest embrionaln fonn powieci eksploracyjnej, tekstem eksperymentalnym, jak wszystkie te, ktre Burroughs napisa pniej, a ostatnie zdania wstpu, ktry wyci, mog zosta uznane za maksym jego twrczoci. ,,Znane fakty wykorzystuj jako punkt wyjciowy, prbujc sign do tych, ktre znane nie s".

    Burroughs zacz pisa J unk w pocztkach roku 1950, tymczasem Ace Books wydao ksik 1 5 kwietnia 1953 roku, ale to, co stao si z manuskryptem - w tym czasie, jak i pniej - mwi sporo o wczesnym etapie jego kariery i znaczco zmienia utrwalon wiedz o jego pisarskich pocztkach. Jest to fascynujcy i zoony epizod w znacznie szerszej historii , ktr opowiedziaem gdzie indziej 11, skoncentruj si wic tutaj na najpilniejszej sprawie; mianowicie na tym, jak skadanie tej opowieci w jedn cao po raz pierwszy uwidocznio prawdziwe dzieje wydawnicze powieci Burroughsa, cznie z jej obecn edycj.

    Histori rkopisu Burroughsa mona podzieli na trzy czci . Do koca 1950 roku zakoczy stupidziesiciostronicowy szkic, ktry przepisaa na maszynie Alice Jeffries, ona przyjaciela z emigracyjnego rodowiska Mexico City. Burroughs wysa manuskrypt w grudniu, poczt do Luciena Carra - Ginsberg dopiero piniej zacz odgrywa rol agenta literackiego. Rkopis liczy dwadziecia dziewi rozdziaw (numerowanych do trzydziestego, ale, o dziwo, nie byo tam rozdziau smego) i koczy si w momencie, kiedy Lee po raz pierwszy spotyka Starego Ike'a w jego prawniczym gabinecie. Badacze dziea Burroughsa dawno ju uznali, e pierwotny" manuskrypt zagin; w rzeczywistoci, mimo braku kilku stron.jest on przechowywany na Uniwersytecie Columbia. Burroughs, w 1951 i 1952 roku, zmieni sporo szczegw, ale nigdy nie zmieni rkopisu jako takiego. Potem, poczynajc od marca 195 1 roku, napisa i wczy do powieci kilka krtkich fragmentw, rozpoczynajcych si od tego, co nazwa epizodem meksykaskim, a w kwietniu zdecydowa si na jeden znaczcy skrt: usun rozdzia 28, dug dygresj, w ktrej zastosowa do narkomanii teorie Wilhelma Reicha. Nastpna faza rozpocza si w pocztkach 1952 roku, kiedy Burroughs dopisa krtkie uzupenienie, a w marcu dokona drugiego znaczcego skrtu: usun rozdzia 27, dug dygresj na temat gospodarki

    11 Por.: William Burroughs and the Secret of Fuscination, Southern Illinois University Press, Carbondale 2003.

    2 1

  • doliny Rio Grande. Pomys polega na tym - mwi Ginsbergowi - eby ograniczy si do prostej narracji".

    Cz trzecia historii rkopisu jest najbardziej znaczca i odkrywcza, ale poniewa tak wiele fragmentw ulego rozproszeniu lub zostao uznanych za zaginione, a do tej pory nie mona byo dokona szczegowego zestawienia. Zaczyna si ona w kwietniu 1952 roku , kiedy Ginsberg informuje A.A. Wyna, e Burroughs zacz Pedaa - mimo e pisany w trzeciej osobie, zaczyna si jako cig dalszy Junk. Ku irytacji Burroughsa Wyn zastopowa negocjacje do czasu, kiedy zobaczy nowy rkopis, z myl, e doda go do Junk; ale kiedy w czerwcu zobaczy to, co Burroughs zdy napisa, odrzuci ksik (w mniejszym stopniu ze wzgldu na homoseksualny kontekst ni ze wzgldu na zupenie inn jako pisarstwa). Wyn da teraz czterdziestu kolejnych stron Junk, zanim zgodzi si podpisa umow. Burroughs by wcieky - Wyn wymg ju na nim napisanie autobiograficznego prologu - i z kolei on odmwi pracy nad nowym materiaem do chwili podpisania kontraktu, co stao si 5 lipca. W nieprzekraczalnym terminie 15 sierpnia, zgodnie z planem, zakoczy zarwno Prolog, jak i trzydziestoomiostronicowy rkopis (Nie jestem w peni zadowolony - powiedzia Ginsbergowi - szczeglnie z tej kurewskiej przedmowy").12

    Poza dwustronicow wstawk napisan w 1977 roku ten dodatkowy rkopis odpowiada ostatnim trzydziestu stronom opublikowanej powieci. Ze wzgldu na opisywane wydarzenia, ostatnich kilka stron nowego manuskryptu mogo zosta napisane od nowa w lipcu 1952 roku, podczas gdy pierwsze dziesi stron to prawdopodobnie zapoyczenia z odcinka meksykaskiego", ktry Burroughs zacz w 1951 roku. Natomiast obszern cz rodkow, ponad poow tego rkopisu, mona obecnie potraktowa jako przerbk materiau zaczerpnitego z pierwszej poowy Pedaa. Dokadne porwnanie nowo odkrytego rkopisu pozwala dokadnie przeledzi jak, gdzie i dlaczego Burroughs wzi z jednego, eby doda do drugiego; i rzeczywicie, ukazuje on sposb, w jaki dosownie wycina fragmenty z kopii uczynionych przez kalk i skleja razem delikatne kawaki. Ta kanibalizacja materiau - stanie si ona istotnym znakiem handlowym Burroughsa jako pisarza - pozwala nam zrozumie po raz pierwszy, a zarazem bardzo wnikliwie, jakie s relacje midzy tymi dwoma powieciami, co umoliwi czytelnikowi - i krytykowi - zdumionemu nagle objawionymi i uderzajcymi rnicami, nowe ich zrozumienie.

    22 12 Burroughs do Ginsberga, 20 sierpnia 1952, Ginsberg Collection, Columbia University.

  • Gdy tylko rkopis Burroughsa trafi do Ace Books, redaktorzy zasiedli do pracy. W grudniu 1952 roku podjli decyzj, eby wyda j w jednym tomie z Narcotic Agent (przeraajcy pomys", jcza Burroughs, chocia piniej przyzna: wspomnienia nie byy takie ze, jak si spodziewaem"). Potem przeredagowali powie, eby miaa pitnacie rozdziaw, wycili liczne fragmenty, dokonali mnstwa ingerencji cenzorskich, usuwajc zbyt draliwe, ich zdaniem, ustpy (niektre mae: pierdoleni chuligani" stali si chuliganami znikd"; inne pokainiejsze), i zamiecili siedem przypisw od wydawcy. Wreszcie, w lutym 1953 roku Ace wstrzymao cykl wydawniczy, gdy tylko wydawcy dowiedzieli si, e Burroughs, ktry wanie podrowa po Ameryce rodkowej i Poudniowej, zamierza napisa o swojej wyprawie po narkotyk o nazwie yage. A Burroughs wycofa si, bo nie chcia znw da si zrobi w konia: ,,Zaczli swoje stare sztuczki : dwie ksiki, jedna zaliczka" - i dwa miesice piniej ksika bya w sprzeday na stacjach kolejowych w caej Ameryce.

    Pierwsze wydanie Ace osigno nakad sprzedany 113 170 egzemplarzy -midzy kwietniem a kocem 1953 roku - (96 382 w Stanach Zjednoczonych, 16 578 w Kanadzie, reszta gdzie indziej) i zarobio 1129,60 dolarw, ale Burroughs nigdy nie otrzyma rzetelnych tantiem i cigle narzeka, e Ace nie dotrzymao umowy. Tymczasem Ginsberg skary si na co innego. Po spotkaniu z Wynem w patdziemiku, obszed wszystkie stoiska i ksigarnie wok Ttmes Square, Czterdziestej Drugiej ulicy i Greenwich Village w poszukiwaniu Junkie i nie znalaz ani jednego egzemplarza wystawionego na sprzeda. A e byy to, jak piniej z uraz mwi Wynowi, najbardziej heroinowe tereny, wic najlepsze dla ksiki, pojawia si pytanie, skd pochodzio owe sto tysicy czytelnikw powieci Burrougsa, kim byli i co z niej zrozumieli.

    Poza brytyjskim wznowieniem z 1957 roku, wydanym przez Digit Books, Junkie nie zosta opublikowany oddzielnie - ani nawet pod wasnym nazwiskiem Burroughsa - a do wydania Ace z 1964 roku, ktre wznowiono w 1970 i t 973, podczas gdy inne wydania ukazay si nakadem Olympia Press ( t 966, wznowione w 1969 i 1972) oraz Bruce and Watson ( 1973). Powie przetumaczono na wiele jzykw, od holenderskiego po japoski, w tym rwnie na woski (La scimmia su/la schiena - Mapa na plecach), z obszernym opisem kuracji apomorfinowej . Burroughsowi zaleao na tym, eby t wersj przedrukowano w wydaniu Ace z 1964 roku (ten passus doda godnoci i sensu publikacji"13), ale zabiega o to bez skutku. W poowie

    I) Burroughs do Carla Solomona, I I padziernika 1964, New York University.

    23

  • lat siedemdziesitych, za porednictwem swojego agenta Petera Matsona i prawnika Eugene'a Winicka, wreszcie podj kroki przeciwko Ace Books za pogwacenie umowy, przedstawi przytaczajce dowody i uzyska z powrotem prawa autorskie. To otworzyo drog do nowego wydania Penguina z 1977 roku oraz do wielu zmian, korekt i przywrce fragmentw tekstu dokonanych przez Jamesa Grauerholza i autoryzowanych przez Burroughsa.

    Rnice midzy Junky a pierwszym wydaniem Junkie s znaczne, ale mona je poda w skrcie: zmieniony zosta tytu (a podtytu odrzucony); wycito dedykacj (Dla A.L. Am. - zagadkowe odniesienie do Adelberta Lewisa Markera, rzeczywistego odpowiednika Allertona, obiektu podania Lee w Pedale); not od wydawcy pira Carla Salomona zastpiona zostaa nowym wstpem Allena Ginsberga; rozdziay Ace zastpiono tekstem cigym podzielonym jedynie wiatami; zmieniono akapity; ingerencje cenzorskie zagodzono i przywrcono kilkanacie prawdziwych nazwisk; wyrzucone zostay przypisy od wydawcy; poprawiono pewn liczb pomyek, cho pojawiy si nowe (czsto z powodu pomyek we wznowieniu Ace z 1973 roku, ktre zostao wykorzystane jako podstawa do wydania Penguina); i wreszcie, wczono fragmenty z oryginalnego rkopisu Burroughsa, na przykad o dolinie Rio Grande. W sumie dokonano jakich dwustu pidziesiciu skrele, korekt i dodatkw, a dla samej narracji efekt kocowy by taki , e gdy Junkie stao si Junky, zyskao trzy tysice osiemset pidziesit sw, stracio niecae sto, a i z innych, bardziej subtelnych wzgldw, ksika wygldaa i czytaa si jak inna powie.

    Junky ( 1977) bya cakowicie nieokrojona, ale nie bya kompletna - w sensie odtworzenia jedynego, ostatecznego rkopisu - jako e, waciwie rzecz ujmujc, takie dzieo nigdy nie istniao. Uycie rkopisu zawsze jest kwesti pewnej delikatnoci w podejmowaniu decyzji (mona nakreli zasady, ale trzeba je stosowa elastycznie) i szczcia (w przeciwiestwie do puzzli nigdy nie wiadomo, czy jakie mae fragmenty nie czekaj na odkrycie), a take interpretacji (znalezienie dodatkowych dowodw nie zawsze oznacza, e nie ma ju dwuznacznoci). Poza nieco ponad stu zmianami, w obecnym wydaniu dodano do Junky w przyblieniu t sam ilo nowego materiau (okoo czterech tysicy sw), co w Junky wzgldem Junkie, ale metoda jest - i powinna by - zupenie inna.

    W tym wydaniu Junky wykorzystano nowe, wane odkrycia rkopisw, co daje lepsze zrozumienie starego materiau; manuskrypt z poowy lipca 1952 roku, cay rozdzia o Williamie Reichu, pierwotny wstp Burroughsa i szkic sownika, rkopis Ped aa - te i inne fragmenty byy niedostpne lub

    24

  • uwaano je za zagubione w 1 977 roku. Z drugiej strony, imprimatur samego Burroughsa nie jest ju osigalne. To wany powd, dla ktrego signem po szczegy, eby jak najbardziej uwidoczni procesy przemian midzy jednym a drugim wydaniem, a tam, gdzie przekaz rdowy jest niepewny albo wtpliwy, ostronie interweniowaem. Okoo trzech czwartych nowego materiau nie zostao doczone do tekstu: ponad piset sw z rkopisw Junky i Pedaa zostao podane w przypisach*. Mnstwo wiedzy znalazo si w krtkich aneksach.

    Aneks l , dawno zaginiony rozdzia 28 (znaleziony w Ginsberg Collection na Uniwersytecie Stanforda), jest tak znaczcy, e a kusi myl, eby przywrci go do Junky. Jest z pewnoci bardziej odkrywczy ni fragment o dolinie, przed ktrym umieszczony jest w rkopisie, a jednak Burroughs postanowi go take wyci. Ale taka niedwuznaczna decyzja autora to nie kwestia lekcewaenia. (Reich zostanie usunity z caym majdanem", powiedzia Ginsbergowi w maju 1951 roku; Nie wydaje mi si, eby ta cz o Reichu i fragmenty filozoficzne pasoway tutaj ; zamiecaj narracj", powtrzy w kwietniu 1952 roku). Powstaje pytanie, jaki efekt na cao wywrze przywrcenie tego materiau.

    Chocia zawiesza to narracj, a proza jest tu dziwnie drtwa, brakuje jej tej zwodniczej pynnoci i rytmu, ktry wystpuje gdzie indziej, prawdziwym powodem, dla ktrego Burroughs chcia go wyci, jest to, e ten fragment przedstawia reszt powieci w zupenie innym wietle. Nagle Burroughs przemawia wasnym gosem, jakby ulyo mu, e moe pozby si ogranicze narratora, a osoba, ktra si pojawia, jest spekulatywnym filozofem, teoretykiem uzalenie. Nie sposb wyobrazi sobie Williama Lee czytajcego Reicha The Cancer Biopathy (Biopati raka) - jak to uczyni Burroughs w czerwcu 1949 roku - albo budujcego akumulator orgonowy (jak to zrobi w listopadzie tego roku), ale lektura tego fragmentu powoduje, e zwracamy uwag na obecno podobnego materiau rozsianego w caej powieci , ktry w przeciwnym wypadku atwo jest przeoczy. Jednoczenie wiadczy to o czym jeszcze, jeli chodzi o Burroughsa. Reich by niegdy jednym z czoowych mylicieli-psychoanalitykw, ale w powojennej Ameryce zaczto na niego patrze jak na nawiedzonego naukowca albo medycznego szarlatana. Niektre przemylenia Burroughsa na temat uzalenie okazay si wrcz wizjonerskie, dosownie profetyczne, ale inne ukazay go jako amatora na mwnicy, zewirowanego ekscentryka; mwic

    * Pominito je w polskim wydaniu (przyp. wyd.).

    25

  • Burroughs przyznaje, e moe by wzity za wariata". Byo zatem kilka powodw, dla ktrych Reich zosta usunity z caym majdanem".

    Pierwotny wstp Burroughsa (rwnie pochodzcy z Ginsberg Colection na Uniwersytecie Stanforda) ma wiele wsplnego z rozdziaem 28 i to nie przypadek, e w kwietniu 1 952 roku Burroughs postanowi go skorygowa, w tym samym czasie, kiedy potwierdzi, e Reich ma zosta usunity. Burroughs uzna, e w wyniku cigych korekt jego powie ulega zmianie i chocia kilka fragmentw rozdziau 28 przetrwao w nowym autobiograficznym Prologu , o napisanie ktrego go poproszono, to nie zachowa si ani jeden kawaek pierwszego wstpu. I znw jest to bardzo odkrywczy tekst, w ktrym autor snuje rozwaania na temat rwnowagi hormonalnej narkomanw i promuje warto kuracji antyhistaminowej (jako cudownego narkotyku, dla Burroughsa prekursora apomorfiny). Burroughs pisze te absolutnie bez ogrdek o tym, co postanowi: przebi si poza dezinformacj powszechnie panujcych mitw.

    List Burroughsa do A.A. Wyna (Ginsberg Colection, Uniwersytet Columbia) napisany gdzie w 1 959 roku, ale prawdopodobnie nigdy niewysany, zaczony zosta z dwch powodw. Po pierwsze, daje podstawy do sprostowania kilku nieautoryzowanych zmian naniesionych na powie Burroughsa przez Ace Books, zmian, ktre przytoczono jako przykady najbardziej racych okalecze" rkopisu. Po drugie, ukazuje on, jak wag przywizywa Burroughs do szczegu, nie tylko jeli chodzi o poprawne uycie idiomw, ale o powie jako cao: Rok strawiem nad tym rkopisem. Wiele razy sprawdzaem kade sowo". Mona to odczyta jako upomnienie wobec tych, ktrym si wydawao, e Burroughs niedbale podchodzi do swojego pisarstwa. Ale, eby by bardziej precyzyjnym, sugeruje to, e podczas gdy w Nagim lunchu - po raz pierwszy wydanym w 1959 roku -i wczesnych okrojonych tekstach godzi si na pewn przypadkowo i przeoczenia, ktre inny autor nazwaby pomykami, nie jest tak w jego pierwszej powieci.

    Aneks 4, Analiza krytyczna Ginsberga z kwietnia 1952 roku (wczeniej publikowana w Deliberate Prose: Selected Essays, 1952-1995), jest nie mniej interesujcy, gdy peen bdw rzeczowych na temat ycia Burroughsa. Istotnie, kontrast, ktry tworzy z Prologiem autorstwa Burroughsa, opublikowanym przez Ace, jest intrygujcy, szczeglnie e, jak wskazuj zawarte w nim wskazwki , Burroughs wymodelowa swj wasny szkic autobiograficzny na podstawie tekstu Ginsberga. Zgadza si to w przypadku wielu szczegw: podobnie jak Ginsberg, Burroughs wspomina Gide' a 26

  • i Baudelaire'a wrd swoich lektur, ale nie Opium Cocteau (dla przyczyn wyej wspomnianych) czy W.B. Yeatsa A Vision (dzieo filozoficzne zbyt zawie i ekscentryczne); zachowa dla siebie incydent z obcinaniem sobie palca, ale nie wypadek strzelecki Joan, a pierwsza dojrzaa prba literacka w dziedzinie beletrystyki, Twilight's Last Gleaming (wedug okrelenia Ginsberga: dwudziestostronicowa, krtka sztuka"), take pozostanie poza tekstem wraz z wszelkimi sugestiami na temat literackiego ta Junky. Ten fragment jest interesujcy, bo ukazuje, e Ginsberg natychmiast zorientowa si, i Burroughs napisa wany dokument"; archiwum wiata przestpczego". Z drugiej strony, ukazuje rwnie, jak bardzo Ginsberg sptany jest albo uwaa, e takim by powinien, jzykiem moralnego osdu (mwic o podziemnym wystpku", gdy ma na mys1i homoseksualizm), charakterystycznym dla wczesnych lat pidziesitych.

    Ostatnia obserwacja warta jest wzmianki: wskazuje na wysiki, jakie poczyni Ginsberg, eby promowa powie Burroughsa w czasach, gdy niewielu by si tego podjo. Planujc, e ukae si pod nazwiskami Kerouaca i Johna Clellona Holmesa (obaj uznani ju zostali za postacie pokolenia bitnikw), Ginsberg napisa nawet notk do kolumny plotek, tak eby zbiega si z publikacj. David Dempsey zamierza zamieci ten tekst w New York Timesie", ale wywoa jedynie gniewn odmow Kerouaca, ktry nie pozwoli na wykorzystanie swojego nazwiska (albo ze strachu o skojarzenie z narkotykami, albo ze wzgldu na trwajc z przerwami literack rywalizacj z Holmesem). Ginsberga nieznuone wysiki wspierajce Junky nie mog zosta przecenione.

    Ostatnie trzy aneksy zostay tutaj przedrukowane, eby skompletowa rejestr wydawniczy, gdy kady z nich ukazywa si jako tekst wprowadzajcy do trzech wczeniejszych gwnych wyda. Pierwszy z dwch fragmentw pira Carla Solomona, anonimowa nota od wydawcy poprzedzajca pierwsze wydanie Junkie, wnosi wicej od drugiego i wzbudza czysto historyczne zainteresowanie. Wstp Ginsberga do wydania Penguina z 1977 roku trafnie opisuje zaangaowanie Solomona w wydanie Ace, pouczajc, wartociow relacj zdarze. Niemniej ta relacja nie jest w peni wiarygodna. Ginsberg sugeruje, na przykad, e fragment o dolinie Rio Grande ocenzurowany zosta przez Ace, podczas gdy ze rde wynika, e ci dokona sam Burroughs. Co waniejsze, jego twierdzenie, e Burroughs napisa Junky w rzeczywistoci dla niego, przesyajc mu rozdziay jako cz ich dugoletniej korespondencji, pozostaje w sprzecznoci ze wszystkimi rdami (ta korekta ma daleko sigajce implikacje w granicach szerszej historii ,

    27

  • ktr zrelacjonowaem). Alternatywna relacja, jak Burroughs zaczyna powie, podawana przez obu jego biografw jest taka, e najstarszy z jego przyjaci, Kells Elvins, po przeprowadzce do Mexico City w styczniu 1 950, po prostu zachci Burroughsa, eby spisa swoje nalece do przeszoci dowiadczenia narkomana, co te on, cho jest to tylko czciowe i niezadowalajce wytumaczenie, prawdopodobnie uczyni.

    Ale bdem byoby, gdybymy zakoczyli Wstp do Junky zastrzeeniami co do precyzji Ginsberga jako historyka dziea. To on by przy pisaniu i postara si, eby powie Burroughsa zostaa wydana - a przy okazji, kto moe powiedzie: Oto s fakty? Na tym polega osobliwo Junky, e pisanie zaczo si wtedy, kiedy Burroughs uzna, e ma co do powiedzenia, a skoczyo w chwili, gdy wiedzia, e ju nie ma. Jeli nigdy nie zdemistyfikowa pocztkw pisania powieci, to moe dlatego, e niekompletne albo niedokadne relacje odpowiaday komu, kto mia co do zatajenia (a z pewnoci mia), ale take dlatego, e wtpi w warto powieci i podejrzliwie odnosi si do przypisywania sobie prawdziwej wiedzy. Jeli nawet tak byo, to powie pena jest spraw niewyjanionych jak tosamo puna, umykajcych dokadnym zestawieniom" - i w ten sposb staje si nieuchwytna. Prowadzi nas, ale cigle nam si wymyka. Nie ma tajemnicy, nie ma klucza, ktry kto by chowa i mg ci da" - Burroughs zostawia nas z kluczem paradoksu, przewrotn tajemnic, by moe z wyznaniem, a na pewno z ostrzeeniem.

    Oliver Harris wrzesie, 2002

  • Prolog

    U rodziem si w 19 14 roku w jednym z wielkich miast rodkowego Zachodu. Rodzice byli dobrze sytuowani, ojciec posiada skad drewna. Mieszkalimy w masywnym dwupitrowym domu z cegy, ktry mia od frontu trawnik, z tyu za ogrd i staw rybny; ca posesj otaczao drewniane ogrodzenie. Pamitam lampiarza, zapalajcego wieczorami gazowe latarnie uliczne, wielkiego, lnicego lincolna rodzicw i niedzielne przejadki po parku, innymi sowy - wszystkie atrybuty bezpiecznego, dostatniego ycia, ktre teraz odeszo bezpowrotnie. Mgbym w tym momencie zasun jak nostalgiczn piewk o naszym ssiedzie Niemcu, starym lekarzu, o szczurach ganiajcych po podwrku, o elektrycznym samochodzie mojej ciotki bd te ropusze znad stawu, ktr zdoaem oswoi.

    W istocie jednak moje najwczeniejsze wspomnienia s zabarwione lkiem przed koszmarami. B aem si samotnoci i mroku, baem si i spa, a to z powodu snw, nawiedzanych przez nadprzyrodzone okropiestwa, ktre -jak si zdawao - tylko jeden krok dzieli od materializacji. Lkaem si, e ktrego dnia sen bdzie trwa jeszcze po mym przebudzeniu. Przypominam sobie, jak suca rozprawiaa kiedy o paleniu opium i rozkosznych snach, przez nie sprowadzanych.

    - Bd pali opium, kiedy dorosn - owiadczyem wtedy. W dziecistwie miaem skonnoci do halucynacji. Kiedy obudziem si

    o pierwszym brzasku i zobaczyem, e w zbudowanym przeze mnie domku z klockw bawi si mae ludziki . Nie przeraziem si, dowiadczyem

    29

  • jedynie oszoomienia. Inna powracajca halucynacja - czy te koszmar -miaa zwizek ze zwierztami w cianie" i zacza si od delirium, wywoanego tajemnicz, niewyjanion gorczk, na ktr zapadem w wieku czterech czy piciu lat.

    Chodziem do postpowej szkoy; za kolegw miaem przyszych solidnych obywateli , prawnikw, lekarzy i biznesmenw z duego miasta na rodkowym Zachodzie. W stosunkach z rwienikami byem potulny i baem si przemocy fizycznej . Pewna agresywna maa lesbijka przy okazji kadego spotkania cigaa mnie za wosy. Teraz z chci dabym jej po buzi, ale ju wiele lat temu spada z konia i skrcia sobie kark.

    Gdy miaem siedem lat, rodzice postanowili przeprowadzi si do dzielnicy willowej, by uciec od ludzi". Kupili wielki dom, ki, las i staw rybny. Po posiadoci biegay teraz wiewirki , nie szczury. ylimy tu w otoczonym ogrodem wygodnym bunkrze, kompletnie odcici od ycia miasta.

    Uczszczaem do prywatnego oglniaka w dzielnicy willowej. W sporcie nie byem ani szczeglnie dobry, ani zy, w nauce - ani wyjtkowo byskotliwy, ani tpy. Moim zdecydowanie najsabszym punktem bya matematyka i w ogle wszystko, co dotyczyo nauk cisych. Nigdy nie polubiem gier zespoowych i unikaem ich, gdy to tylko byo moliwe; staem si chronicznym symulantem. Lubiem wdkarstwo, polowanie i jazd na rowerze. Czytaem wicej ni typowy amerykaski chopak w owym czasie i miejscu: Oscara Wilde'a, Anatola France' a, Baudelaire'a, nawet Gide'a. Wmwiem sobie romantyczne przywizanie do innego chopca i spdzalimy razem soboty, myszkujc po starych kamienioomach, jedc na rowerach, owic ryby w stawach i rzekach.

    Byem wtedy pod wielkim wraeniem autobiografii pewnego wamywacza, zatytuowanej Nie moesz wygra. Autor utrzymywa, e spdzi w wizieniach spor cz ycia. Uznaem, e w porwnaniu z martwot mojego przedmiecia, gdzie wszelkie zwizki z prawdziw rzeczywistoci zostay odcite, nie brzmi to le. W przyjacielu dostrzegem sprzymierzeca, wsplnika zbrodni. Upatrzylimy sobie opuszczon fabryk i po wybiciu wszystkich okien skradlimy duto. Zapano nas, ojcowie musieli zapaci za szkody. Po tej historii kumpel spisa mnie na straty, bo nasza przyja zagraaa jego pozycji w bandzie kolegw. Zorientowaem si, e nie mam szans na kompromis z t paczk, z innymi rwienikami, i od tej pory wiodem ywot niemal cakowicie samotny.

    Mj wiat by pusty, a przeciwnik ukryty, kontynuowaem wic, teraz solo, swoj awanturnicz krucjat. Przestpstwa, jakich si dopuszczaem, byy wy-30

  • cznie daremnymi gestami i przewanie uchodziy mi na sucho. Wamywaem si do domw po to tylko, by je opuci z pustymi rkoma. W gruncie rzeczy wcale nie potrzebowaem forsy. Niekiedy grasowaem po wiejskich drogach i z fuzji kaliber 22 strzelaem do kur. Wariack jazd stwarzaem zagroenie na szosach i dopiero wypadek, z ktrego cudownym zgoa sposobem wyszedem bez jednego zadranicia, napdzi mi stracha i skoni do zwykej ostronoci.

    Wstpiem na jeden z uniwersytetw wielkiej trjki" i z braku zainteresowania jakkolwiek inn dziedzin zaczem studiowa literatur angielsk. Nienawidziem tej uczelni i nienawidziem miasta, w ktrym si znajdowaa. Wszystko tam byo martwe. Uniwersytet by takim podrabianym Oksfordem, penym absolwentw podrabianych angielskich szkl prywatnych. Tkwiem na uboczu; nikogo nie znaem, a zamknite towarzystwo swoich" odnosio si z niesmakiem do obcych.

    Przypadkowo poznaem kilku bogatych homoseksualistw, nalecych do midzynarodowej pedalskiej trupy, ktrej czonkowie kr po wiecie, wpadajc na siebie w pedalskich melinach od Nowego Jorku po Kair. Poznaem inny sposb ycia, cay - jak powiadaj socjologowie - system odniesie i symboli. Ci faceci byli jednak w zasadzie bawanami, po pocztkowym zatem okresie fascynacji odpuciem sobie ich kompani.

    Koczc studia bez specjalnych wyrnie, miaem do dyspozycji sto pidziesit dolarw miesicznie z funduszu powierniczego. Byy to czasy kryzysu, bezrobocia, no a poza tym nie przychodzia mi do gowy adna praca, na jak miabym ochot. Przez jaki rok szlajaem si po Europie, gdzie wci unosi si zapaszek powojennego rozkadu. Za amerykaskie dolary mona byo, na przykad, kupi spory procent populacji Austrii, obojtne - mskiej czy damskiej . Mielimy wwczas rok 1936 i faszyci byli ju widoczni na horyzoncie.

    Wrciem do Stanw. Dziki funduszowi powierniczemu mogem spokojnie wyy bez pracy, nie uciekajc si do kombinowania. Byem nadal rwnie odizolowany od prawdziwego ycia, jak w dzielnicy willowej na rodkowym Zachodzie. Obijaem si, uczestniczyem w podyplomowych kursach z psychologii i braem lekcje diu-ditsu. Postanowiem podda si psychoanalizie i cignem to przez trzy lata. Terapia usuna zahamowania i lki , dziki czemu mogem y tak, jak mi si podobao. Zakoczya si w znacznym stopniu sukcesem wbrew wysikom psychoanalityka, ktremu nie podobaa si moja, jak j nazywa, orientacja". Odrzuciwszy na koniec analityczny obiektywizm, uzna mnie za pacjenta kompletnie opornego". Bylem znacznie bardziej ni on zadowolony z wynikw kuracji.

    3 1

  • Niezakwalifikowany z powodu warunkw fizycznych do odbycia picioletniego szkolenia oficerskiego, zostaem jednak uznany za zdolnego do suby zasadniczej w kadym rodzaju broni . Stwierdziwszy, e nie obdarz armii mioci, wymigaem si swoj wariack karier - pod wpywem syndromu van Gogha obciem sobie kiedy palec na wysokoci stawu, eby wywrze wraenie na kim, kto mnie wwczas interesowa. Lekarze od czubkw nigdy nie syszeli o van Goghu. Uznali mnie za schizofrenika, dorzucajc typ paranoidalny", by wyjani kopotliwy fakt, e wiem, gdzie si znajduj i kto jest prezydentem Stanw Zjednoczonych. Na widok owej diagnozy komisja poborowa zdemobilizowaa mnie natychmiast z adnotacj: cakowicie i doywotnio niezdolny do suby wojskowej".

    Po rozstaniu z armi chwytaem si rnych zaj. W owych czasach czowiek mg dosta kad robot. Pracowaem zatem jako prywatny detektyw, tpiciel szczurw i barman. Pracowaem w fabrykach i biurach. Balansowaem na granicy przestpstwa. Zawsze jednak miaem swoje sto pidziesit dolarw miesicznie i wcale nie potrzebowaem wicej . Ryzykowanie wolnoci w imi jakich zupenie symbolicznych dziaa kryminalnych wydawao si romantyczn ekstrawagancj. Wwczas wanie, w takich okolicznociach, zetknem si z opiatami , zostaem narkomanem i uzyskaem motywacj; odczuem - nieznan dotd - prawdziw potrzeb posiadania pienidzy.

    Czsto bywa stawiane pytanie: dlaczego czowiek zostaje narkomanem? Odpowied jest taka, e zwykle nie zamierza nim zosta. Nie budzisz si

    pewnego ranka, postanawiajc, e od dzi bdziesz narkomanem. Aby popa w nag, trzeba przez co najmniej trzy miesice strzela dwa razy dziennie. I dopiero po kilku cigach wiesz, na czym polega prawdziwy gd. W pierwszy cig wpadem dopiero po szeciu miesicach, a gdy si skoczy, objawy towarzyszce odstawieniu byy agodne. Myl, e nie byoby przesady w stwierdzeniu, e aby stworzy narkomana, potrzeba mniej wicej roku i kilku setek zastrzykw.

    Mona, oczywicie, zada pytanie: dlaczego w ogle sprbowae narkotykw? Dlaczego uywae ich tak dugo, by zosta narkomanem? Stajesz si narkomanem, bo nie masz siinych motywacji wiodcych ci w innych kierunkach. Narkotyk wygrywa walkowerem. Sprbowaem go z ciekawoci. Potem dryfowaem, biorc zastrzyki, ilekro mogem kupi towar. Skoczyem uzaleniony. Wikszo narkomanw, z ktrymi rozmawiaem, relacjonuje podobne dowiadczenia. Nie zaczli uywa narkotykw z jakiegokolwiek powodu, ktry by im przychodzi do gowy. Dryfowali po prostu tak dugo,

    32

  • a si uzalenili . Jes1i nigdy nie bye uzaleniony, nie moesz mie pojcia, co to znaczy pragn towaru tym szczeglnym aknieniem narkomana. Nie postanawiasz zosta narkomanem. Pewnego ranka budzisz si na godzie i ju nim jeste.

    Nigdy nie aowaem swoich dowiadcze z opiatami . Sdz, e w wyniku okresowego uywania pochodnych opium jestem teraz w lepszym zdrowiu, ni bybym wwczas, gdybym nie uywa ich wcale. Kiedy czowiek przestaje dorasta, zaczyna umiera. Narkoman nigdy nie przestaje dorasta. Wikszo naogowcw okresowo wychodzi z cigu, co wie si z kurczeniem organizmu i wymian komrek, uzalenionych od opiatw. Narkoman trwa w stanie kurczenia si i rozrostu, powodowanym codziennym cyklem potrzeby strzau" i wykonania strzau".

    Przewanie narkomani nie wygldaj na swoje lata. Naukowcy eksperymentowali ostatnio z robakiem, ktrego dziki diecie umieli kurczy. Okresowo zmniejszany robak nieustannie dorasta i w ten sposb jego ycie wyduao si w nieskoczono. By moe pun doyby fenomenalnego wieku, gdyby bez przerwy trwa w stanie wychodzenia z cigu.

    Opiaty to prawo obowizujce na poziomie komrkowym, uczce puna faktw o zasadniczym znaczeniu. Wiele si nauczyem, uywajc opiatw: widziaem ycie dozowane kroplomierzem penym roztworu morfiny. Dowiadczaem udrki godu narkotycznego i rozkoszy zaspokojenia, gdy spragnione towaru komrki pokrzepiay si z igy. Nauczyem si stoicyzmu komrkowego, ktry opiaty przekazuj narkomanowi. Widziaem cele pene zgodniaych punw, milczcych i znieruchomiaych w jednostkowym cierpieniu. Rozumieli bezcelowo skargi czy ruchu. Rozumieli, e w adnym wypadku jeden nie moe pomc drugiemu. Nie ma klucza, nie ma sekretu, ktry kto mgby ci zdradzi.

    Poznaem prawo opiatw. Nie s, jak trawa czy alkohol, rodkiem przydajcym yciu uciechy. Nie hajcuj. S sposobem ycia.

  • pun WERSJA OSTATECZNA JUNK

    P ierwsze dowiadczenia z opiatami miaem podczas wojny, gdzie w 1944 czy 1945 roku. Poznaem pracujcego wwczas w stoczni faceta o nazwisku Norton. Norton, ktry naprawd nazywa si Morelli albo jako tak, zosta wywalony z przedwojennych si zbrojnych za sfaszowanie czeku z odem i dosta za paskudny charakter kategori 4-F. Wyglda jak George Raft, ale by wyszy. Usiowa poprawi swoj angielszczyzn oraz nabra manier czowieka ogadzonego i uprzejmego. Uprzejmo jednak przychodzia mu z trudem. Gdy si rozlunia, jego oblicze stawao si pospne i wredne; moge mie pewno, e kiedy na nie patrzysz, zawsze wyglda wrednie.

    Norton by ciko pracujcym zodziejem i czu si le, jeli co dzie nie skrad czego ze stoczni. Narzdzi, konserw, kombinezonu, czegokolwiek. Ktrego dnia wpad do mnie i powiedzia, e ukrad tomigan. Czy mgbym znale nabywc?

    - Moe - odparem. - Przynie. Narastay kopoty mieszkaniowe. Paciem pitnacie dolarw tygodnio

    wo za brudne lokum, do ktrego nigdy nie dociera blask soca. Tapeta odazia patami, bo z grzejnika wydobywaa si para, jeli bya w ogle jaka para. By obroni si przed chodem, nigdy nie otwieraem uszczelnionych

    35

  • gazetami okien. W domu roio si od karaluchw, a niekiedy udawao mi si zabi pluskw.

    Lekko wilgotny od pary siedziaem przy grzejniku, gdy usyszaem pukanie Nortona. Otworzyem drzwi i zobaczyem, e stoi w mrocznym korytarzu z du, zawinit w szary papier paczk pod pach. Umiechn si i powiedzia:

    - Cze. - Wejdt, Norton - odparem. - Zdejmij paszcz. Rozpakowa tomigan; zoylimy go i kilkakrotnie pocignlimy za spust. Powiedziaem, e znajd kupca, a wtedy Norton rzek: - Och, a tu masz jeszcze jedn rzecz, ktr podapaem. Byo to paskie te pudeeczko z szecioma pgranowymi autostrzy

    kawkami winianu morfiny. - To tylko prbka - powiedzia. - Mam w domu pitnacie takich pudee

    czek i mog zdoby wicej, jeli si ich pozbdziesz. - Zobacz, co si da zrobi - obiecaem.

    W owym czasie nie uywaem adnych opiatw i nawet nie przychodzio mi do gowy, eby ich sprbowa. Zaczem rozglda si za kim, kto by kupi towar Nortona, i tak zetknem si z Royem i Hermanem.

    Znaem modego bandziora ze stanu Nowy Jork, ktry pracowa jako kucharz - apic oddech", tak wyjania. Zadzwoniem do niego, mwic, e mam co, czego pragn si pozby, i umwilimy si w barze Angle przy smej Alei w pobliu Czterdziestej Drugiej ulicy.

    Ten bar by punktem zbornym cwaniaczkw z Czterdziestej Drugiej , osobliwej rasy wciskajcych kit niedoszych kryminalistw. Zawsze rozgldali si za facetem z gow", kim, kto zaplanuje robot i powie im dokadnie, co maj robi. Skoro za aden facet gow" nie chciaby mie do czynienia z ludmi tak jawnie nieudolnymi, niefartownymi i przegranymi, wci rozgldali si, fabrykujc absurdalne garstwa na temat wielkich numerw, apic oddech" jako pomywacze, sprzedawcy wody sodowej i kelnerzy, a wreszcie obrabiajc od czasu do czasu pijaczka albo bojaliwego pederast. I rozgldali si, wci si rozgldali za facetem z gow", ktry oznajmi : Miaem ci na oku. Jeste gociem, jakiego potrzebuj do tej przewalanki. Teraz s!nchaj . . . "

    Jack - przez ktrego poznaem Roya i Hermana - nie nalea do owego stadka owiec szukajcych pasterza z diamentowym piercionkiem, spluw pod pach i twardym, pewnym gosem, w ktrym pobrzmiewaj echa kon-36

  • taktw, ukadw i ustale, czynicych z roboty rzecz atw i zakoczon niechybnym sukcesem. Jack od czasu do czasu prosperowa bardzo dobrze i pojawia si w nowych ciuchach, a nawet w nowym samochodzie. By take chronicznym garzem, ktry kama bardziej dla samego siebie ni dla jakichkolwiek konkretnych suchaczy. Mia zdrow wieniacz twarz o prostych rysach, ale byo w nim co przedziwnie chorobliwego. Ulega czstym wahaniom wagi ciaa - jak diabetyk albo czowiek z dolegliwociami odka. Owym zmianom czsto towarzyszyy napady niepokoju, wwczas znika na kilka dni.

    Efekt tych eskapad by niesamowity. Jednego dnia widziae rumianego modzika. Jaki tydzie pniej pojawia si tak wychudzony, ziemisty i postarzay, e trzeba si byo dwa razy przyjrze, eby go rozpozna. Jego twarz napitnowana bya cierpieniem, ktremu nie ulegay tylko oczy. Byo to wycznie cierpienie komrek. On sam - wiadome ego wyzierajce z przeszklonych czujno-spokojnych oczu bandziora - nie mia nic wsplnego z udrk tego drugiego, odrzuconego ja, udrk systemu nerwowego, ciaa, trzewi i komrek.

    Usiad przy moim stoliku i zamwi luf whisky. Wypi i odstawi szklank. - Co ten facet ma? - zapyta, patrzc na mnie z gow odchylon lekko na

    bok i do tyu. - Tomigan i jakie czterdzieci pi granw morfiny. - Morfiny mog si pozby od rki, ale z rozpylaczem to troch potrwa. Weszo dwch detektyww; oparci o kontuar zaczli rozmawia z barma

    nem. Jack wykona gow ruch w ich kierunku. ' - Wadza. Przejdmy si. Podyem za nim ku wyjciu. - Bior ci do kogo, kto wemie morfin - powiedzia, przechodzc

    przez wahadowe drzwi. - Chc, eby zapomnia ten adres. Zeszlimy na najniszy poziom stacji Independent. Jack bez przerwy m

    wi do niewidocznych suchaczy. Mia zdolno wnikania swym gosem do wiadomoci. Nie zaguszay go adne haasy zewntrzne.

    - Dla mnie istnieje tylko trzydziestka semka. Odwcxlzisz kurek i walisz. Zaatwi kadego na sto pidziesit metrw. Moesz sobie mwi, co chcesz. Mj brat ma w Iowa zamelinowane dwa pistolety maszynowe kaliber 30.

    Wysiedlimy z kolejki i ruszylimy zanieonymi chodnikami wrd czynszwek.

    - Ten facio by mi krewny ju od dawna, kapujesz? Wiedziaem, e ma, ale nie chce paci, wic zaczekaem na niego po robocie. Miaem poczoch

    3 7

  • drobniakw. Nikt si nie moe doczepi za noszenie legalnej waluty Stanw Zjednoczonych. Go mwi, e jest spukany. Rozwaliem mu szczk i zabraem swoje dziadki. Stao obok dwch jego kumpli, ale pokazaem im kos, wic si nie wtrcali .

    Wchodzilimy po elaznych zniszczonych schodach kamienicy. Stanlimy przed wskimi, obitymi metalem drzwiami . Pochylajc gow jak wamywacz, Jack wystuka skomplikowany sygna.

    Otworzy nam wielki, rozlazy pederasta w rednim wieku, przyozdobio-ny tatuaami na przedramionach, a nawet grzbietach doni.

    - To jest Joey - powiedzia Jack. A Joey rzek: - Witajcie. Jack wycign z kieszeni banknot piciodolarowy i wrczy go Joeyowi. - Skocz nam po flaszk schenleya, dobra? Joey woy paszcz i wyszed. W mieszkaniach wielu czynszwek drzwi wejciowe otwieraj si wprost

    na kuchni. To byo wanie takie mieszkanie i znajdowalimy si w kuchni. Gdy Joey wyszed, dostrzegem, e jest tu i wpatruje si we mnie jeszcze

    jeden mczyzna. Fale wrogiej niechci i podejrzliwoci biy na ksztat przekazu telewizyjnego z jego duych brzowych oczu. Efekt by odczuwalny niemal fizycznie. Mczyzna by niski i bardzo chudy, a jego szyja gubia si w konierzu koszuli. Prbujc ukry zniszczon cer, sw ctkowan twarz, niegdy brzow, a teraz pok, pokry grub warstw pudru. Kciki jego ust opaday w grymasie rozdranienia.

    - Kto to jest? - zapyta. Na imi mia Herman, jak dowiedziaem si pniej . - Mj przyjaciel. Ma troch morfiny, ktrej chce si pozby. Herman wzruszy ramionami i rozoy rce. - Raczej bym nie chcia zawraca tym sobie gowy. - W porzdku - powiedzia Jack - sprzedamy komu innemu. Chod,

    Bill. Przeszlimy do pokoju. Byo tam mae radio, porcelanowy Budda z wo

    tywn wieczk, troch rupieci . Na kozetce lea mczyzna. Siad, gdy weszlimy, przywita nas i umiechn si sympatycznie, ukazujc pokryte nalotem brzowawe zby. Mwi jak poudniowiec, trci wschodnim Teksasem.

    - Roy, to jest mj kumpel - przedstawi mnie Jack. - Ma troch morfiny na sprzeda.

    38

  • Mczyzna wyprostowa si i opuci nogi z kozetki . Szczka opada mu bezwadnie, przez co twarz miaa nieobecny wyraz. Skra tej twarzy bya gadka i brzowa. Wystajce koci policzkowe nadaway mu wygld Azjaty. Uszy sterczay pod ktem prostym z asymetrycznej czaszki . Brzowe oczy janiay osobliwie, jak gdyby podwietlane od wewntrz. Przypominay opale, gdy odbija si od nich blask arwki .

    - Ile tego masz? - zapyta. - Siedemdziesit pi pgranowych autostrzykawek. - Staa cena wynosi dwa dolary za gran - powiedzia - ale autostrzykawki

    chodz troch taniej . Ludzie chc tabletek. Te pompki maj za duo wody, trzeba wyciska z nich towar i gotowa. - Przerwa i jego twarz zastyga niczym maska. - Pjd na jakie ptora za gran - owiadczy w kocu.

    Wyraziem zgod. Spyta, jak moglibymy si skontaktowa, podaem mu wic numer mojego telefonu.

    Joey wrci z whisky i wypilimy kolejk. Herman wystawi z kuchni gow.

    - Mgbym z tob minutk pogada? - powiedzia do Jacka. Syszaem, e si o co spieraj. Potem Jack wrci, a Herman zosta

    w kuchni. Po nastpnych kilku kolejkach Jack zacz opowie: - Mj kumpel robi chat. Facio spa, a ja staem nad nim z metrow

    rurk, ktr znalazem w azience. Na kocu miaa nakrtk, kapujecie? No i nagle facio si budzi, wyskakuje z ka i daje chodu. Przywalam mu tym kocem z nakrtk, a on wbiega do drugiego pokoju, tylko e przy kadym uderzeniu serca krew mu tryska ze ba na trzy metry. - Wykona rk gest pompowania. - Wida byo mzg i z niego ta krew tryskaa. - Jack zacz si niepohamowanie mia. - Moja dziewczyna czekaa w samochodzie. Nazwala mnie . . . cha, cha, cha ! . . . nazwaa mnie . . . cha, cha, cha ! . . . krwioerczym zbirem.

    mia si tak dugo, a twarz mu spurpurowiaa.

    Kilka dni po spotkaniu z Royem i Hermanem uyem jednej z autostrzykawek, co byo moim pierwszym dowiadczeniem z opiatami . Autostrzykawka przypomina tub pasty do zbw i zakoczona jest ig. W ig wprowadza si szpilk, szpilka nakuwa izolacj i autostrzykawka jest gotowa do strzau.

    Morfina atakuje najpierw ty ng, potem kark, fala rozluinienia rozchodzi si, oddziela minie od koci i czujesz, e unosisz si, pozbawiony konturw, jakby zawieszony w ciepej sonej wodzie. Gdy owa rozluiniajca fala wdrowaa po moich tkankach, doznaem silnego lku. Miaem wraenie,

    39

  • e jaki koszmarny obraz czai si tu poza polem mojego widzenia i odsuwa si, gdy odwracam gow, tak e nigdy nie mog go w caoci zobaczy. Poczuem mdoci; pooyem si i zamknem oczy. Jak w kinie przemkna seria scen: wielki, rozwietlony blaskiem neonw koktajlbar, ktry rs i rs, a rozprzestrzeni si na ca ulic z jadcymi samochodami, wiatami sygnalizacyjnymi i robotami drogowymi; kelnerka niosca na tacy czaszk; gwiazdy na jasnym niebie. Nastpiy fizyczne objawy lku przed mierci; utrata oddechu; stygnicie krwi.

    Zdrzemnem si i obudziem drcy, optany strachem. Nastpnego ranka zwymiotowaem i miaem nudnoci a do poudnia.

    Wieczorem zadzwoni Roy. - W tej sprawie, o ktrej rozmawialimy wtedy. Mog da cztery dolary

    za pudeko i wzi teraz pi pudeek. Wolny jeste? Przyjad do ciebie. Jako si dogadamy.

    Par minut pniej zapuka do drzwi . Mia na sobie garnitur w krat i kawow koszul. Przywitalimy si. Tpo popatrzy dokoa.

    - Jeli nie masz nic przeciwko temu, wezm jedn od razu. Otwarem pudeko. Wzi autostrzykawk i wbi j w nog. wawo pod

    cign spodnie, wyj dwadziecia dolarw. Postawiem pi pudeek na stole kuchennym.

    - Powyjmuj je z pudeek - rzek. - Za due. - Zacz wpycha autostrzykawki do kieszeni paszcza. - Mam nadziej, e si nie podziurawi. Suchaj, zgosz si do ciebie za dzie albo dwa, jak tylko pozbd si tych i dojd do jakiej forsy. - Poprawi kapelusz na swej asymetrycznej gowie. - Do zobaczenia.

    Wrci nazajutrz. Zrobi sobie nastpny zastrzyk i wyj czterdzieci dola-rw. Wyoyem dziesi pudeek i zatrzymaem dwa.

    - Te s dla mnie - powiedziaem. - Uywasz tego? - Popatrzy na mnie zaskoczony. - Od czasu do czasu. - To paskudny towar. - Potrzsn gow. - Najgorsze, co moe spotka

    czowieka. Na pocztku wszyscy mylimy, e potrafimy nad tym panowa. A czasem wcale nie chcemy nad tym panowa. - Rozemia si. - Za t cen wezm wszystko, co skombinujesz.

    I znw pojawi si nastpnego dnia. Pyta, czy nie zmienibym zdania w sprawie sprzeday dwch pudeek. Powiedziaem, e nie. Kupi dwie strzykawki po dolarze za sztuk, strzeli obydwie i wyszed. Powiedzia, e zamustrowa si na dwumiesiczny rejs.

    40

  • Osiem autostrzykawek, ktrych nie sprzedaem, zuyem w cigu nastpnego miesica. Lk, jakiego dowiadczyem po uyciu pierwszej, zanik po trzeciej , lecz nadal od czasu do czasu budziem si po zastrzyku ogarnity strachem. Po jakich szeciu tygodniach zadzwoniem do Roya, nie spodziewajc si waciwie, e wrci ju z rejsu, usyszaem jednak w suchawce jego gos.

    - Suchaj - powiedziaem - nie masz czego na zbyciu? Z tego towaru, co ci kiedy sprzedawaem?

    Chwila ciszy. - Tak - odpar - mog ci spuci sze, ale cena bdzie trzy dolary za

    gran. Rozumiesz, mam niewiele. - W porzdku - zgodziem si. - Wiesz, jak trafi. Przyno. Byo to dwanacie plgranowych tabletek w fiolce z cienkiego szka. Za

    paciem mu osiemnacie dolarw, a on raz jeszcze przeprosi za cen detaliczn.

    Nazajutrz odkupi dwa grany. - Cholemie ciko dzi to dosta za jakkolwiek cen - powiedzia, szu

    kajc yy w nodze. Znalaz j w kocu i wstrzykn pyn z bbelkiem powietrza. - Gdyby bbelki zabijay, aden pun by si nie osta przy yciu. - Poprawi spodnie.

    Pniej tego samego dnia Roy wskaza mi aptek, gdzie sprzedawali igy, nie zadajc pyta - bardzo niewiele aptek sprzedawao je bez recepty. Nauczy mnie, jak robi konierz z papieru, by dopasowa ig do kroplomierza. Kroplomierz jest atwiejszy w uyciu ni prawdziwa strzykawka, szczeglnie gdy si robi sobie samemu zastrzyki doylne.

    Kilka dni pniej , w nadziei wycyganienia recepty na morfin, Roy wysia mnie do lekarza z histori o kamieniach nerkowych. ona lekarza zatrzasna mi drzwi przed nosem, ale Roy w kocu jako si przez ni przebi i urobi lekarza na dziesiciogranow recept.

    Gabinet znajdowa si na terytorium krlestwa punw przy Sto Drugiej i Broadwayu. Lekarz by trzscym si staruszkiem i nie potrafi odmwi zapeniajcym poczekalni punom - innych pacjentw nie mia. Musia czu si wany, gdy wyglda z gabinetu i widzia poczekalni pen ludzi. Myl, e osign punkt, w ktrym mg tak postrzega rzeczywisto, by czynia zado jego pragnieniom; widzia dystyngowan i zrnicowan klientel, prawdopodobnie elegancko odzian wedug mody I 91 O roku, miast wciekej bandy narkomanw, chccych wykoowa ode recept na morfin.

    4 1

  • Roy wypywa co jakie dwa, trzy tygodnie. Jego rejsy, gwnie z transportami wojskowymi, byy zazwyczaj krtkie. Gdy przebywa w miecie, dzielilimy si receptami . Stary apiduch ze Sto Drugiej w kocu zwariowa zupenie i adna apteka nie chciaa realizowa jego recept, ale Roy zlokalizowa woskiego lekarza w Bronksie, ktry przepisywa.

    Strzelaem sobie od czasu do czasu, ale daleko mi jeszcze byo do naogu. W tym czasie przeniosem si do mieszkania w Lower East Side. Byo to mieszkanie w czynszwce i drzwi wejciowe otwieray si wprost na kuchni.

    Zaczem wpada co wieczr do baru Angle i czsto widywaem Hermana. Zdoaem odmieni ze wraenie, jakie wywarem na nim w pierwszej chwili, i wnet stawiaem mu drinki i posiki, a on regularnie rba mnie na rachunkach. Herman wtedy nie by w cigu. Prawda jest taka, e tylko gdy kto za to paci, wpada w nag, ale zawsze by po czym na haju - zielu czy benzedrynie - albo zdoowany jak cholera po nembutalu. Zjawia si w Angle co wieczr z Whiteyem, klocowatym facetem polskiego pochodzenia. Wrd bywalcw Angle byo czterech Whiteyw, co sprzyjao zamieszaniu. Ten Whitey czy wraliwo neurotyka z psychopatyczn gotowoci do przemocy. By przewiadczony, e nikt go nie lubi , i bardzo si tym martwi. Tak si przynajmniej zdawao.

    Ktrego wtorkowego wieczoru stalimy z Royem przy skraju kontuaru w Angle. By rwnie Metro Mike i by Frankie Dolan, irlandzki chopak z zezem. Specjalizowa si w oszukaczych handelkach, biciu bezbronnych pijaczkw i kapowaniu na wsplnikw.

    - Nie mam honoru - mawia. - Jestem gnojek. - I chichota. Metro Mike mia wielk blad twarz i dugie zby. Przypomina zwierz

    yjce pod ziemi, ktre przystosowao si do erowania na mieszkacach powierzchni. By specem od obrabiania kirusw, ale pracowa samotnie. Kady gliniarz przerwaby obchd na jego widok; by dobrze znany brygadzie z metra. Poow ycia spdza na Wyspie, odsiadujc pi-dwadziecia-dziewi za napastowanie.

    Tego wieczoru Herman by zdoowany i gowa wci opadaa mu na kontuar. Whitey wdrowa z jednego koca baru w drugi, prbujc zorganizowa jakiego gratisowego drinka. Chopcy przy kontuarze siedzieli sztywni i spici , ciskali szklanki , pospiesznie chowali reszt. Usyszaem, jak Whitey mwi do barmana:

    - Przechowaj to dla mnie, dobra? - I podaje mu wielki skadany n. Milczcy i pospni siedzielimy we fluoryzujcym blasku jarzeniwek.

    42

  • Wszyscy bali si Whiteya, wszyscy, tylko nie Roy. Roy ponuro popija swoje piwo, a jego oczy promienioway wasn fluorescencj. Dugie asymetryczne ciao wspar o kontuar i nie patrzy wcale na Whiteya, lecz na przeciwleg cian, gdzie rozmieszczono stoliki porozdzielane parawanami. W pewnym momencie powiedzia do mnie:

    - Nie jest bardziej pijany ni ja. Jest po prostu spragniony. Whitey sta przy rodkowej czci kontuaru, zaciska pici, a z oczu cie

    ky mu zy. - Jestem do niczego - mwi. - Jestem do niczego. Czy nikt nie rozumie,

    e nie wiem, co robi? Chopcy usiowali odsun si ode jak najdalej , nie zwracajc na siebie

    jego uwagi. Metro Slim, okazjonalny partner Mike'a, wszed do baru i zamwi piwo.

    By wysoki i kocisty, a jego szpetna twarz miaa przedziwnie martwy wyraz, jakby zrobiono j z drewna. Whitey waln go w plecy i usyszaem, e Slim mwi:

    - Jak pragn Boga, Whitey ! Nastpia dalsza wymiana myli, ktrej ju nie usyszaem. Tymczasem

    Whitey musia dosta z powrotem od barmana swj n. Stan za Slimem i nagle wykona doni ruch w stron jego plecw. Slim z jkiem osun si na kontuar. Whitey ruszy ku drzwiom, rozejrza si wkoo. Zamkn n i schowa go do kieszeni.

    - Chodimy - rzek Roy. Whitey znikn i bar opustosza. Zosta tylko Mike, ktry podtrzymywa

    Slima z jednej strony, i Frankie Dolan podpierajcy go z drugiej . Dowiedziaem si nazajutrz od Frankiego, e ze Slimem wszystko w po

    rzdku. apiduch w szpitalu powiedzia, e ostrze przeszo tu obok nerek. - Wielkie bydl - stwierdzi Roy. - Prawdziwego twardziela rozpoznam

    na pierwszy rzut oka, ale to ajza, co zabiera z baru dziesitki i wiartki. Byem na niego przygotowany. Zamierzaem da mu najpierw kopa w brzuch, a potem zapa flaszk piwa ze skrzynki na pododze i waln go w bani. Z takim obuzem trzeba uy fortelu.

    Zaczlimy trzyma si z daleka od Angle, ktry wnet zmieni nazw na Roxy Grill.

    Wpadem jednego wieczoru do mieszkania przy Henry Street, eby zobaczy si z Jackiem. W drzwiach powitaa mnie wysoka rudowosa dziewczyna.

    43

  • - Jestem Mary - owiadczya. - Wejd. Wygldao na to, e Jack pojecha w interesach do Waszyngtonu. - Chod do pokoju. - Odsuna kotar z czerwonego pluszu. - W kuchni

    gadam tylko z inkasentami i gospodarzem, a mieszkamy tutaj. Rozejrzaem si dokoa. Rupieciarnia znikna, pokj przybra wygld

    chiskiej knajpki . Wypeniay go rozstawione tu i tam czarno-czerwone stoliki z laki, w oknie zawisa czarna zasona, na suficie za wymalowano kolorowy krg. Zoony z wielobarwnych kwadracikw i trjkcikw, przywodzi na myl mozaik.

    - To robota Jacka - wyjania Mary. - auj, e go przy niej nie widzia. Opar desk na dwch drabinach i malowa, lec na wznak, a farba nieustannie kapaa mu na twarz. Rajcuj go takie fuchy. To koo robi si niesamowicie odlotowe, kiedy czowiek jest na haju. Kadziemy si na plecach, gapimy na koo, a ono zaraz zaczyna si krci. Im duej patrzysz, tym szybciej si obraca.

    Krg mia w sobie koszmarn krwaw wulgarno azteckich mozaik -przypomina serce pulsujce w porannym socu - ale take jaskrawe re i bkity pamitkowych popielniczek, pocztwek i kalendarzy. ciany byy wymalowane na czarno, a jedn z nich zdobiy wypisane czerwonym lakierem chiskie znaki .

    - Nie wiemy, co to znaczy - powiedziaa. - Koszule po trzydzieci jeden centw - zasugerowaem. Obdarzya mnie chodnym, bezmylnym umiechem. Potem zacza roz

    prawia o Jacku. - Jestem szajbnita na jego punkcie. Jack traktuje zodziejstwo jak kady

    inny zawd. Czasem wraca wieczorem, wrcza mi swoj spluw i powiada: Skitraj". Lubi rne domowe zajcia: malowanie, majsterkowanie.

    Mwic, chodzia nieustannie po pokoju, przesiadaa si z jednego krzesa na drugie, to zakadaa nog na nog, to je prostowaa i poprawiaa haleczk, jak gdyby zamierzaa zapozna mnie na raty ze swoj anatomi.

    Pniej powiedziaa, e jej dni s policzone z powodu pewnej rzadko wystpujcej choroby.

    - Odnotowano tylko dwadiecia sze przypadkw. Za kilka lat w ogle nie bd moga si porusza. Kapujesz, organizm nie przyswaja wapna, koci powoli si rozpuszczaj. W kocu amputuj mi nogi , a potem rce.

    Istotnie, miaa w sobie co bezkrgowego, jak gbinowe morskie stworzenie. Jej oczy, zimne i rybie, patrzyy na czowieka przez jaki kleisty miazmat, ktry zdawaa si z siebie wydziela. Bez trudu wyobraziem so-

    44

  • bie te oczy osadzone w bezksztatnej bryle protoplazmy, falujcej pod powierzchni morza.

    - Benzedryna to dobry kop - owiadczya. - Trzy papierki albo jakie dziesi tabletek. Albo we dwa papierki benzedryny i dwa nembutale. Wchodz, gdzie trzeba, i zaczynaj ze sob walczy. Niekiepski odlot.

    Z rkoma w kieszeniach wpyno trzech wystylizowanych jak balet modych brooklyskich oprychw o drewnianych twarzach. Szukali Jacka, ktry rbn ich na jakim przekrcie. Tak przynajmniej wyglda oglny obraz sytuacji. Przekazywali myl nie tyle sowami, co znaczcymi ruchami gw, kocim aeniem z kta w kt i opieraniem si o ciany. Na koniec jeden z nich podszed do drzwi, potrzsn gow i wszyscy trzej wysypali si rzdkiem.

    - Chciaby si podkrci? - zapytaa Mary. - Mog tu gdzie mie dua. - Zacza myszkowa po szufladach i popielniczkach. - Nie, chyba ni