MEHANIZAM DJELOVANJA LIJEKOVA

  • View
    104

  • Download
    2

Embed Size (px)

Text of MEHANIZAM DJELOVANJA LIJEKOVA

  • Lijekovi su bioloki veoma aktivne supstance. Minimalne koliine ovih supstanci prouzrokuju promjene fiziolokih funkcija i biohemijskih procesa, a ponekad izazivaju i promjene pojedinih struktura.Sve promjene koje izaziva odreena doza lijeka oznaavaju se kao efekat lijeka.

  • Lokalno dejstvo- promjene koje lijek izaziva nastaju na mjestu primjene. Sistemsko dejstvo-na funkcije organa i sistema poslije resorpcije i raspodjele lijeka u organizmu. Primarno dejstvo- dejstvo lijeka na odreeni organ ili funkciju je prolaznog karaktera i zavisi od prisustva lijeka u organizmu.

  • Promjene koje lijek izaziva mogu postojati i poslije njegovog iezavanja iz organizma ( promjene bakterijske flore poslije upotrebe tetraciklina, inhibicija sinteze protrombina poslije primjene oralnih antikoagulansa,itd).

  • U veini sluajeva dejstvo lijeka je vrlo specifino,to znai da se zasniva na jednom, vrlo odreenom tipu reakcije sa osjetljivom elijom ili drugim biolokim sistemom.Specifinost ove reakcije odreena je :strukturom lijekaaktivnog djela elije sa kojom lijek reaguje.Prema svom specifinom dejstvu lijekovi se razvrstavaju u farmakodinamske grupe,to olakava njihovo prouavanje.

  • Dejstvo lijeka vie ili manje selektivno, tj. zahvata samo jednu vrstu elija, dok na druge elije i strukture djeluje slabije ili nema uticaja.Selektivnost je veoma vana za primjenu lijekova u terapiji.

  • Kauzalna ili etioloka terapija - dejstvo lijeka je usmjereno na sam uzrok bolest.Simptomatska terapija - lijek ne djeluje na osnovni poremeaj u bolesti, ali uspjeno otklanja simptome i znakove bolesti.Supstituciona terapija lijeenje se sastoji u unoenju supstancija koje organizmu nedostaju ili su prisutne u nedovoljnoj koliini u tijelu.

  • Mehanizam djelovanja lijekova je veoma sloen i u veini sluajeva nije potpuno poznat.Najvei dio saznanja zasniva se na teoriji specifinih receptora.Neki lijekovi djeluju sa malim molekulama ili jonima koji se normalno nalaze u organizmu ili su strani organizmu.

  • Dejstvo pojedinih lijekova ne zavisi od njihove specifine hemijske strukture ve je posljedica fizikih svojstava lijeka kao to su rastvorljivost u lipidima, adsorptivna mo, uticaj na povrinski napon, osmotsko djelovanje itd.

  • Receptori su strukturno specifina mjesta na povrini elije ( ili u samoj eliji ), za koja se vezuju molekuli lijeka, iji prostorni raspored atoma i funkcionalnih grupa odgovara prostornoj strukturi receptora.Lijekovi specifinog dejstva djeluju u vrlo malim koliinama, za razliku od lijekova nespecifinog dejstva.Za dejstvo specifinog lijeka dovoljno je da njegovi molekuli stupe u reakciju samo sa pojedinim djelovima elije, a ne sa cijelom povrinom elije.

  • Drugo obiljeje ovih lijekova je uska zavisnost izmeu njihovog dejstva i hemijske strukture.Ponekad su dovoljne samo male strukturne promjene u molekulu lijeka ili u prostornom rasporedu atoma pa da se dejstvo znatno promijeni.Koliko promjene u prostornoj strukturi molekula lijeka utiu na dejstvo, najbolje pokazuje primjer optikih izomera, koji predstavljaju hemijski istovrsne molekule, a ispoljavaju kvantitativno, a ponekad i kvalitativno razliito dejstvo.

  • Predpostavka je da su hemijska struktura i prostorna konfiguracija lijeka i receptora podudarne (komplementarne).Receptor se stoga moe shvatiti kao negativan otisak molekula lijeka.Nosioci receptora su aktivni proteini, naroito enzimi i druge makromolekule.

  • U veini sluajeva molekuli lijeka veu se za receptor slabim hemijskim vezama, kao to su vodonine, jonske ili apolarne. Ove veze se brzo stvaraju ali se brzo i razgrauju.Reakcija izmeu lijeka i receptora je reverzibilna.Neki lijekovi, a naroito toksine suptance veu se za receptore vrstim, kovalentnim vezama i njihovo djelovanje je ireverzibilno.

  • Sposobnost lijeka da se vee za receptor naziva se afinitetom. Vezivanjem za receptor, lijek prouzrokuje promjene u makromolekulu, ime pokree niz procesa u eliji koji na kraju dovode do farmakolokog efekta.Interakcija se odvija slijedeim redom:

  • StimulusLijek+Receptor Kompleks ------ Efekt lijek/receptor

  • Svojstvo lijeka da aktivira receptor i izazove efekat je izraz njegove efikasnosti ili djelotvornosti.Efekat lijeka se ispoljava depolarizacijom elijske membrane, kontrakcijom ili relaksacijom miia, pojaavanjem ili slabljenjem sekrecije, aktivacijom ili inhibicijom enzimske aktivnosti,promjenama u metabolizmu itd.

  • Ponekad se efekat lijeka ispoljava u organu koji je prostorno odvojen od mjesta gdje lijek djeluje na receptor. Veza izmeu receptora i efektornog organa se ostvaruje posredstvom hemijskih medijatora kao to su neurotransmiteri, hormoni, metaboliti itd. Ponekad se ova veza ostvaruje refleksnim putem.

  • Lijekovi koji se vezuju za receptore i prouzrokuju farmakoloki efekat nazivaju se agonistima ili stimulatorima.Lijekovi koji se vezuju za iste receptore za koje se normalno veu pojedine fizioloki aktivne supstance (adrenalin, acetil-holin,serotonin,histamin i dr.) nazivaju se mimeticima. Ovi lijekovi podravaju dejstvo endogenih supstanci.

  • Lijekovi strukturno slini agonistima koji se takoer se vezuju za receptore, ali nisu u stanju da ga aktiviraju nazivaju se antagonistima. Ovi lijekovi vezivanjem za receptor, spreavaju pristup i vezivanje fiziolokih agonista za receptor. Njihovo dejstvo se ispoljava blokadom odreene fizioloke funkcije, pa se esto nazivaju i blokatorima.

  • Dejstvo specifinih antagonista se zasniva na principu kompeticije sa agonistima za isti receptor.Ova vrsta antagonizma naziva se kompetitivni antagonizam. Za ovu vrstu antagonizma karakteristino je to se antagonist reverzibilno vezuje za receptor i stoga se moe potisnuti ako se povea koncentracija agonista.

  • Specifino dejstvo pojedinih lijekova je posljedica kompetitivne inhibicije enzimske aktivnosti. Mjenjajui aktivnost enzima,lijekovi utiu i na sam biohemijski proces,prouzrokujui ponekad velike posljedice, naroito ako je u pitanju enzim koji uestvuje u veoma specijaliziranim funkcijama elija.U veini sluajeva kompetitivni inhibitor je strukturno slian prirodnom supstratu, i stoga se moe vezati na aktivni centar enzima kao i sam supstrat.

  • Takav lani supstrat ne podlijee katalitikom dejstvu enzima, ali je uslijed konkurentnog vezivanja za enzim, u stanju da blokira katalitiko razlaganje prirodnog supstrata.Na principu supstratne kompeticije se zasniva i dejstvo mnogih antimetabolita.Na ovaj nain djeluju i mnogi antimikrobni lijekovi, te lijekovi koji se koriste u lijeenju malignih tumora ( npr. metotreksat).

  • Nekompetativni antagonizam nije dovoljno razjanjen. Smatra se da u ovom sluaju antagonist se vrsto vee za receptor, pa ga agonist ne moe potisnuti, ak i kada je prisutan u velikoj koncentraciji. Druga mogunost je da antagonist ne blokira sam receptor, nego djeluju na neku od reakcija koje nastaju poslije aktivacije receptora i dovode do efekta ( npr. papaverin).

  • Farmakoloka dejstva lijeka se karakteriu kvantitativnim promjenama fiziolokih funkcija organizma, funkcija moe biti pojaana ili oslabljena u manjem ili veem stepenu.Stepen odstupanja u odnosu na stanje funkcije u trenutku primjene lijeka oznaava se jainom ili intenzitetom dejstva.Jaina dejstva zavisi od doze lijeka.

  • Za svaki lijek postoji odreen kvantitativni odnos doze i efekta: sa poveanjem doze poveava se i efekat lijeka.Ovo predstavlja jednu od osnovnih zakonitosti u farmakologiji i toksikologiji.Jaina dejstva srazmjerna je broju receptora koje zaposjeduju molekuli lijeka. Ovaj odnos podrazumjeva graninu dozu (prag), ispod koje lijek ne djeluje i maksimalnu dozu pri kojoj sistem reguje maksimalnom jainom, jer su svi receptori zauzeti molekulima lijeka.

  • Izmeu ove dvije kritine take protee se podruje aktivnih doza lijeka.Kod veine lijekova jaina dejstva u ovom podruju raste sa poveanjem doze, ali ne linearno.Poveanje efekata je manje nego to odgovara arihmetikom poveanju doze: dva puta vea doza ne daje dva puta vei efekat.

  • Jaina lijeka je izraz njegovog afiniteta za receptor i odreuje se prema poloaju krive na doznoj skali. Lijek je utoliko jai ukoliko je kriva poloena vie ulijevo tj. ukoliko lijek djeluje u manjoj dozi, odnosno koncentraciji. Efikasnost predstavlja jedno od najvanijih obiljeja lijeka.Od dva lijeka efikasniji je onaj ija je maksimalna jaina dejstva vea.

  • Doza lijeka koja prouzrokuje odreeni farmakoloki efekat u 50% lanova ispitivane populacije naziva se srednjom efektivnom dozom ili skraeno, ED50.Ako je u pitanju terapijski efekat, ED50 se oznaava kao srednja terapijska doza.U eksperimentima na ivotinjama na isti nain se odreuje srednja toksina doza (TD50) i srednja letalna doza (LD50).

  • Jedna od vanih karakteristika lijeka je terapijski indeks tj. kolinik izmeu srednje letalne i srednje efektivne doze:TI= LD50/ED50Ovaj indeks je mjerilo relativne bezopasnosti lijeka, ukoliko je njegova vrijednost vea, vjerovatnije je da e lijek prouzrokovati manje toksinih efekata kad se primjeni kod bolesnika.

  • Potencijalno korisni lijekovi treba da imaju terapijski indeks 10 ili vei.Ni jedan lijek, ma koliko bio efikasan ne moe se primjeniti u terapiji ako nema dovoljnu terapijsku irinu,tj. dovoljan razmak izmeu terapijske i toksine doze.Kao mjerilo terapijske irine u klinikim studijama se obino navodi uestalost neeljenih efekata poslije primjene srednjih terapijskih doza lijeka.

  • Drugi kvantitativni aspekt djelovanja lijekova jeste odnos izmeu efekta lijeka i vremena.Poslije jednokratne primjene, dejstvo nekog lijeka se zapaa odmah, dok dejstvo drugih nastupa poslije kraeg ili dueg vremenskog i