Click here to load reader

PREDMET SOCIJALNE PSIHOLOGIJE

  • View
    1.737

  • Download
    2

Embed Size (px)

Text of PREDMET SOCIJALNE PSIHOLOGIJE

PREDMET SOCIJALNE PSIHOLOGIJE

Socijlna psihologija postaje samostalna nau na disciplina tek u 20 stolje u, kada i po inje sistematsko empirijsko izu avanje ljudi u dru tvenim uslovima. Njen predmet je prou avanje dru tvenog pona anja ljudi, najop tije re eno. Poku avaju i to bli e odrediti i ograni iti pojam soc. psihologije njen predmet se su ava i mnogi smatraju da je glavni predmet interesovanja soc. psihologije pona anje ljudi u masi. Prema ovom shvatanju, soc. psihologija bi prou avala pona anje koje odstupa od normalnog koje nije u skladu sa postoje im dru tvenim normama, a koje je pod sna nim uticajem emocija i javlja se u masovnim situacijama npr. u panici. Drugi shvataju da je glavni predmet soc. psihologije prou avanje agresivnog pona anja. Tre i isti u da soc. psihologija prou ava mi ljenja i uvjerenja ljudi o raznim dru tveno va nim pitanjima njihove stavove npr. prema religiji, crkvi, obrazovanju i sl. Sve su to problemi kojima se bavi soc. psihologija. Da bi predmet soc. psihologije bio jasniji potrebno je objasniti pojam soc. situacije te odnos izme u pojedinca i soc. situacije. Socijalna situacija obuhvata druge osobe, grupe ljudi ustanove, organizacije koje postoje u dru tvu. Izme u pojedinca i soc. situacije mogu a su 3 odnosa:y y y

neposredne intervencije izme u pojedinca i izme u grupa uticaj soc. situacija na pona anje ljudi uticaj ljudi na soc. situaciju i dru tvena zbivanja.

PROBLEMI IZU AVANJA

Prvu veliku grupu problema kojima se bavi soc. psihologija ini prou avanje razli itih vidova neposredne soc. interakcije me u ljudima i tu spada:y y y y

prou prou prou prou

avanje komunikacija me u ljudima avanje opa anja i ocjenjivanja drugih osoba i njihovih osobina avanje naklonosti i nenaklonosti me u osobama avanje pona anja ljudi u grupi.

Drugu grupu problema ini prou avanje djelovanja razli itih faktora na opa anje, mi ljenje, motivaciju i cjelokupnu li nost. U ovu grupu spadaju sli ni problemi.y y

prou avanje procesa soc. u enja kojima se ostvaruje socijalizacija prou avanje djelovanja dru tvenih inilaca na pona anje pojedinca

y y y

prou avanje posljedica djelovanja soc. faktora li nosti u cjelini prou avanje motivacije ljudi prou avanje formiranja mijenjanja i djelovanja soc. stavova ljudi.

Tre u grupu problema ine pitanja uloge ljudi na dru tvene pojave i dru tveno zdravlje, npr. u industriji u kolskim, u policiji, u vojsci, administraciji itd.

DEFINICIJE SOCIJALNE PSIHOLOGIJE

Polaze i od podjele problema kojima se bavi soc. psihologija mo emo dati njenu definiciju i ozna iti je kao nau nu disciplinu koja prou ava uticaj soc. inilaca na pona anje ljudi, njihovo pona anje kad su u neposrednoj interalciji kao i ulogu ljudi u dru tvenom zbivanju. Pored ove postoji niz definicija soc. psihologije ali su one premale, me u ostalim ne obuhvataju svu problematiku kojom se soc. psihologija bavi i kao definicije koje najbolje odgovaraju su definicije Olporta i erifa. Olport tvrdi da je predmet soc. psihologije prou avanje socijalne prirode pojedinca, s ciljem da se razumije i objasni kako se na misao, osje anja i pona anje pojedinca uti e prisustvo drugih ljudi. Prema erifu predmet soc. psihologije je nau ni studij neposrednog iskustva i pona anja ljudi u odnosu na soc. situaciju. Ova definicija izgleda najpogodnija iz nekoliko razloga:y y y

ukazuje na to da je prou avaju i socijalno-psiholo ka pitanja neophodno prou avati ne samo postupke ljudi ve i ono to do ivljavaju. ne ograni avati se samo na neposredne interakcije ljudi, ve prou avanje pona anja u odnosu na socijalnu situaciju va na prednost definicije je tuma enje da je predmet soc. psihologije pored prou avanja interakcije ljudi i prou avanja uticaja soc. faktora uz pojedinca, prou avanje i uticaj ljudi na dru tvene pojave i zbivanja.

Iz navedenih definicija isti u se da:y y

soc. psihologija kao i svaka psiholo ka disciplina prou ava psiholo ke pojave i da te pojave prou ava uvijek u vezi sa socijalnim dru tvenim pojavama.

SOCIJALNA PSIHOLOGIJA I SRODNE NAU NE DISCIPLINE

y

Socijalna psihologija i op ta psihologija

Za prou avanje soc. psihologije potrebno je poznavanje psihologije. Op ta psihologija prou ava pojedinca u odnosu na fizi ku sredinu, a socijalna psihologija prou ava ljudsku aktivnost s obzirom na djelovanje socijalnih faktora. Veza izme u ove dvije psihologije je neosporna. Prou avaju i probleme soc. psihologije neophodno je poznavati pojmove koje koristi op ta psihologija i rezultate do kojih je ona do la. Op ta psihologija otkriva osnovne zakonitosti psihi kog ivota a te zakonitosti soc. psihologija primjenjuje na probleme kojima se ona bavi. Ovo shvatanje kritikovao je A i on smatra da je nemogu e uspostaviti principe ljudskog pona anja ako se ne prou ava odnos izme u pojedinca i drugih ljudi. Mo emo re i da je soc. psihologija iako povezana s op tom psihologijom ipak samostalna psiholo ka disciplina. Glavni razlog je to se op ta psihologija bavi prou avanjem psihi kih procesa uop e a soc. psihologija izu ava procese u odnosu na socijalnu situaciju.

y

Socijalna psihologija i sociologija

Po nekim autorima soc. psihologija je spoj psihologije i sociologije. Veze su zaista bliske ali razlike postoje. Klajnberg socijalni psiholog ilustruje razlike izme u soc. psihologije i sociologije na primjenu gangova. Te razlike su:y y y

sociologija obra a pa nju na grupu u cjelini, a soc. psihologija na psihi ke momente u grupi sociolog prou avaju i grupu i pojedinca tra i ono to je zajedni ko i jednako u pona anju, a soc. psiholog nastoji razlike objasniti li nim iskustvom ili naslije em sociolog se zadr ava na sadr ajima pona anja grupe, a soc. psiholog obra a pa nju na proces, te kako dolazi do pona anja.

Zaklju no, sociologija se interesuje za dru tvene pojave u cjelini a soc. psihologija izu ava psihi ke pojave u dru tvenoj situaciji.

y

Socijalna psihologija i antropologija

Antropologija ozna ava nauku o ovjeku. Veza izme u soc. psihologije i antropologije postoji. Soc. psiholozi koriste saznanja do kojih je do la antropologija a antropolozima su potrebna saznanja iz soc. psihologije. Za razumijevanje i obja njenje mnogih psihi kih problema potrebno je znati kako se psiholo ke pojave manifestuju u

razli itim kulturama i razgrani iti ta je zajedni ko svim ljudima, a ta za odre eno dru tvo. Iako se ove dvije discipline dopunjavaju postoje i razlike me u njima. Antropologija se interesuje za na ine organizovanja ivota u razli itim dru tvenim zajednicama a socijalna psihologija se interesuje za psihi ke procese i aktivnosti pojedinaca, pripadnika tih zajednica.

RAZVOJ SOCIJALNE PSIHOLOGIJE

Tri perioda u razvoju soc. psihologije. Prvi je relativno dug period u kome soc. psihologija ne postoji kao teorijska ni empirijska disciplina. Socijalno psiholo ki problemi razmatraju se u sklopu filozofije. Taj period traje do anti kih vremena do polovine XIX vijeka. Drugi period u kome se problemi soc. psihologije tretiraju pod razli itim nazivima kao psihologija mase, naroda i sl. Ovaj period traje od druge polovine XIX vijeka do dvadesetih god. XX vijeka i mo e se re i da soc. psihologija postoji kao teorijska ali ne i empirijska disciplina. Tre i period relativno kratak, gdje se soc. psihologija karakteri e kao posebna empirijska znanost sa fiksiranim metodama, tehnikama i predmetom, ovaj period de ava se od po etka XX vijeka.

RAZMATRANJE O POJEDINIM SOCIJALNO-PSIHOLO KIM PROBLEMIMA

y

PLATON I ARISTOTEL

O mnogim problemima koja izu ava soc. psihologija filozofi su iznijeli davno svoja shvatanja od kojih se isti u dva: - koji psiholo ki momenti poti u ljude da ive u dru tvu i - da li se ljudi mijenjaju pod uticajem dru tvenih uslova.

Platon razmatra da dru tvo nastaje i postoji jer ljudi sami sebi nisu dovoljni. Potrebna je organizovana aktivnost ve eg broja ljudi da bi se mogli odr ati. Van dru tva pojedinci ne bi mogli zadovoljiti ni svoje osnovne potrebe. Zato ljudi stvaraju dr avu (dru tvo). Dr ave mogu biti dobre i lo e, to zavisi od toga kakvi su ljudi. Najbolja dr ava je ona u kojoj vladaju filozofi, oni kod kojih postoji te nja za sticanjem treba da rade, a oni kod kojih je jaka elja za e u i slavom treba da brane i ratuju. Aristotel se razlikuje od Platona u shvatanju o uzrocima postojanja dru tva. On shvata da ljudi ive u dru tvu zato to u svojoj prirodi te e za dru tvenim ivotom, zato to su dru tvena bi a, ali ne i da svi imaju pravo da upravljaju dru tvom. To treba da ine najsposobniji.

y

HOBS I RUSO

U 17. vijeku Hobs daje svoje shvatanje o tome za to ljudi ive u dru tvu- On shvata kao i Platon da ljudi ive u dru tvu jer je to neophodno za njihovo odr avanje, ali shvata da dru tveni ivot ne proizilazi iz same prirode ovjeka, i shvata da je ovjek ovjeku vuk. Ljudi su u stalnoj me usobnoj borbi i nadmetanju nastoje i da ostvare svoje li ne interese, sebe da uzvise a druge ponize. Ljudi su u stalnom me usobnom ratu, da taj rat ne bi doveo do propasti svih ljudi oni se udru uju i stvaraju dr avu. U 18. vijeku Ruso iznosi shvatanje sli no Hobsovom da ivot u dru tvu nije prirodno stanje ovjeka. Do dru tvenog ivota dolazi zato to spoljni uzroci nagone ljude na to. Zato se ljudi dogovaraju za zajedni ki ivot, aklapaju dru tveni ugovor da e ivjeti u dru tvu kako bi lak e savladali te ko e.

y

HEDONIZAM I ALTRUIZAM

Hedonisti ku teoriju razvio je engleski filozof Bentam. Osnovna ideja hedonisti kog shvatanja javlja se u mnogim psiholo kim teorijama. Ona je prisutna i u psihoanaliti koj teoriji a po kojoj ovjek i svjesno i nesvjesno te i za zadovoljstvom i ta te nja predstavlja najmo niju pokreta ku aktivnost. Hedonisti ku koncepciju mnogi kritikuju ukazuju i na to da se cjelokupno ljudsko pona anje ne mo e objasniti te njom za zadovoljstvom. Oni ukazuju da pored sebi nosti postoji i ljubav kao koja pokre e ljude. U XIX vijeku ve i broj autora kao i Ruso isti u da je osnova dru tvenog pona anja i dru tvenog ivota ljudi spremnost za saradnju i dru tvenost, a ne sebi nost i te nja za mo i. Me u nau nicima koji podr avaju ovaj stav su Darvin, Kropotkin, Ribo i dr.

SHVATANJA O SU TINI SOCIJALNOG PONA ANJA

1. Pitanje osniva a socijalne psihologije

Od XIX vijeka veliki broj autora poku ava prikazati ulogu psihi kih inilaca u dru tvenom ivotu. Jedni prikazuju karakteristike pojedinih naroda izvode i iz njih psiholo ke karakteristike, drugi analiziraju socijalne pojave nalaze i im uzrok u imitaciji, tre i obja njavaju socijalno pona anje pojmom sugestije. Danas se neki od ovih autora ozna avaju kao osniva i socijalne psihologije. Njihov prilog razvoju soc. psihologije je vrlo zna ajan ali njihova shvatanja nisu socijalna psihologija u savremenom smislu. Odgovor na pitanje od kada postoji soc. psihologija i ko je njen osniva zavisi od toga ta podrazumijevamo pod soc. psihologijom. Postoje 4 shvatanja o ovom pitanju: 1. Shvatanje evolucionista Evolucionisti me u kojima su najzna ajniji Darvin i Spencer obja njavaju dru tveni ivot i dru tveno pona anje polaze i od ideje evolucije. Darvin bave i se pitanjima dru tvenog ivota obraz a e hipotezu da se ovjek razvija iz ni ih bi a. Obja njavaju i ovjekov dru tveni razvoj nagla ava dva bitna procesa, proces kooperacije i proces simpatije. On smatra da razvoj ovjeka prije svega zavisi od selekcije u psiholo kom i socijalnom smislu. Spencer smatra da je ivot proces stalnog prilago avanja unutra njih uslova pojedinaca spolja njim uslovima sredine. Upotrebljava pojam simpatija za obja njavanje socijalnog pona anja ovjeka. 2. Shvatanja koja nagla avaju nadindividualnu svijest U drugoj polovini XIX stolje a kao jedno od obja njenja dru tvenog pona anja javlja se obja njenje idejom o grupnoj ili kolektivnoj svijesti. Ovu ideju je najvi e razvio Dirkem, zatim Lazarus, tajntal i Vunt. Dirkem smatra da postoje 2 svijesti: individualna i kolektivna, koje su razli ite i nezavisne jedna od druge. Ljudi u dru tvenoj zajednici imaju odre ene ideje, misli pralisu i te ideje naziva grupna svijest, dok kolektivna svijest odra ava socijalni ivot i reguli e ga.

Lazarus i tajntal uvode novi pojam tj. pojam narodnog duha. Pod njim podrazumijevaju sli nu svijest mnogih pojedinaca, pojedinaca koji ine narod te imaju izvjesne ideje i predstave zajedni ke. Viljem Vunt smatra da treba razlikovati 2 grane psihologije fiziolo ku psihologiju i psihologiju naroda. Psihologija naroda obuhvata prou avanje svih vi ih mentalnih procesa a koji su uslovljeni socijalnim momentima: jezikom obi aja i mitovima; dok individualna psihologija ne mo e potpuno da prika e slo enije mentalne procese. 3. Shvatanja koja nagla avaju imitaciju i sugestiju Autori koji zastupaju ovo shvatanje su: Gabriel Tard u svojim studijama je isticao da je osnovni socijalni proces proces imitacije. On isti e tri zakona imitacije: prvi tzv. zakon silaska kazuje da soc. ni e klase podr avaju soc. vi e klase. Drugi tzv. zakon geometrijske progresije kazuje da se odre ene pojave soc. ivota ire geometrijskom progresijom. Tre i tzv. zakon o unutra njem koje se preferira spolja njem isti e da se vi e imitira kultura u e sredine nego ire. Gustav Le Bon mnoge pojave u socijalnom pona anju obja njava sugestijom i regresijom na primitivni stupom svijesti. Po njemu je pona anje mase osnovna socijalna pojava. Le Bon ka e u masi pojedinac u potpunosti gubi svoju svjesnu li nost i pokorava se sugestijama u potpunosti te postupa u suprotnosti sa svojim mankama i kvalitetom. Ros smatra sugestiju kao princip dru tvenog pona anja uop e. Pojmove sugestija i imitacije koristi za obja njenje razli itih dru tvenih pojava njma obja njava obi aje, modu, javno mijenje, konflikte i sl. 4. Instinktivisti ko shvatanje Mek Dugala -Psiholog Mek Dugal 1908.g. objavljuje djelo Uvod u soc. psih. u kome iznosi shvatanje da se osnova soc. pona anja ne mo e tra iti samo u imitaciji i sugestiji ve i u instinktima. Mek Dugal instinkte: instink bje anja, odbacivanja, odbijanja od sebe, radoznalosti, borbenosti, pot injavanja, roditeljski, instink za reprodukciju i sl. On smatra da osnovna injenica od koje treba po i u analizi ljudskog pona anja je ljudska aktivnost prema odre enim ciljevima. Zato je osnovni zadatak psihologije da otkrije koji su to osnovni ciljevi a koji pokreta i tj. motivi koji gone ovjeka na aktivnost. On smatra da su te pokreta ke snage instinkti.

RAZVOJ SISTEMATSKOG EMPIRIJSKOG IZU AVANJA

1. Po eci sitematskog empirijskog istra ivanja

O formiranju soc. psihologije kao samostalne nauke mo emo govoriti tek s pojavom istra iva a koji pristupaju sistematskom empirijskom istra ivanju socijalno psiholo kih pojava. Do toga dolazi dvadesetih godina XX vijeka. Od 1920-1930 god. vi e istra iva a se po inje baviti sistematsko empirijskim istra ivanjima socijalnopsiholo kih pojava. Tako Njema ki psiholog Mede prou ava uticaj drugih osoba na psihi ke funkcije pojedinca, ameri ki psiholog Olport produ ava i produbljuje istra ivanje koje je zapo eo Mede, ameri ki psiholog Mur ispituje eksperimentalno neke pojave sugestije. I tom periodu Mejo, Retlisberger i Dikson po inju sa istra ivanjem koje je vrlo bitno za razvoj socijalne industrijske psihologije i dolaze do nalaza o veliko va nosti me uljudskih odnosa.2. Razvoj od tridesetih godina XX vijeka

U period 1930-1940 g. u oblasti soc. psihologije javlja se veliki broj istra iva a. Potrebno je pomenuti eng. psihologa Bertlera koji vr i sistematska istra ivanja o uticaju soc. faktora na pam enje, posebno na proces retencije, javljaju se istra ivanja Kaca i Brejlija o stni kim stereotipima. 1930. g. javljaju s istra ivanja vajcarskog psihologa Piagea koja su posve ena intelektualnom razvoju djece. erif utvr uje da ocjene o fizi kim pojavama i dru tvenim pojavama ne donosimo samo na osnovu dra i ve i na osnovu standarda koje smo stekli na osnovu na eg iskustva. Tridesetih godina XX vijeka J. Moreno daje koristan postupak za ispitivanje naklonosti i nenaklonosti me u lanovima grupe, poznatim pod nazivom sociometrijski test.3. Razvitak od etrdesetih godina

Najsna niji podsticaj razvoju soc. psihologije dala je aktivnost Levina, koji krajem tridesetih godina zapo inje sa eksperimentalnim istra ivanjem dru tvenog pona anja, za koje je smatrao da je nemogu e istra iti eksperimentalno. On po inje sa istra ivanjem o tipovima rukovo enja, navodi tri tipa rukovo enja: demokratsko, autokratsko i zanemareno. Jo zna ajnija su Levinova istra ivanja o grupnom odlu ivanju. Koriste i tzv. akcioni eksperiment Levin pristupa istra ivanju o najpogodnijem na inu uticaja na mijenjanje pona anja. Dolazi do zaklju ka da je grupna diskusija najcjelishodniji postupak da promijeni pona anje, kroz zajedni ki razgovor i diskusiju donosi se zajedni ki zaklju ak. Levin isti e da soc. psihologija treba da doprinese ne samo boljem poznavanju prirode i pona anja ovjeka ve stvaranju boljih odnosa me u ljudima i boljem ivotu ljudi. U toku II sv. rata i poslije

tako e vr e se va na sociopatolo ka istra ivanja. Olport i Postman izvode eksperimentalno istra ivanje glasina a A je etrdesetih godina sistematskim istra ivanjem opa anja drugih ukazao na cjelovitost impresije koja se formira o drugim, Adorno vr i istra ivanja o ulozi li nih karakteristika pri politi kom opredjeljenju. 50 i 60 tih godina raste broj istra iva a i istra ivanja. I posljednjih decenija XX vijeka nastavlja se razvoj soc. psihologije i socio-psiholo kih istra ivanja.4. Uzroci brzog razvoja

Nastoje i objasniti uzroke razvoja autori navode nekoliko momenata. Prvo, razvojem op te psihologije dolazi se do saznanja da psih. ivot ovjeka ne mo e se izu avati van soc. situacije u kojoj ivi. Drugi podsticaj dolazi od dru tvenih nauka koje zahtijevaju psiholo ko prou avanje dru tvenog pona anja. Tre i podsticaj dolazi od prakti ki potreba dru tva i nastojanju da ne uti e na soc. pona anje ljudi kako bi se lak e rje avali aktuelni dru tveni problemi i zadaci.

METODE I TEHNIKE SOCIJALNE PSIHOLOGIJE

1. Metoda kao op ti pristup pojavama

Metod je postupak kojim se nastoji utvrditi nau ne injenice i okolnosti nau ne istine. Proces utvr ivanja nau ne injenice i otkrivanja nau ne istine je slo en. Metodom se esto ozna ava oblik misaone aktivnosti kojim se prikazuju i obja njavaju odre ene pojave. Te oblasti misaone aktivnosti mogu biti: analiti ki, sinteti ki, komparativni, deskriptivni, geneti ki itd. Mo emo govoriti o racionalisti kom i empiristi kom pristupu pojavama.

2. Metoda kao metodolo ki princip

Metod se koristi kao princip, metodolo ki princip koje koristimo za rje avanje nekog problema. Zna ajni dialekti ki i metodolo ki principi koji se koriste u socijalnopsiholo kim istra ivanjima su:y

princim materijalnosti materijalisti ki princip, kazuje da je materija primarna a psihi ko nastajanje u toku evolucije materije, sa psiholo kog aspekta svi psihi ki fenomeni imaju svoju materijalnu stranu.

y

y y

y

princim razvojnosti smatra da svaku pojavu treba razmatrati kao pojavu koja je nastala i mijenja se, u obja njavanju socijalno psiholo kih pojava npr. stavovi, norme, vrijednosti u jednoj grupi za odre eno vrijeme ne ostaju isti u drugom periodu. princim prerastanja kvantitativnih promjena u kvalitativne manifestuje se u socijalnopsiholo kim pojavama princip svestranosti nagla ava mnogostruku povezanost pojava i stavova da pri istra ivanju socijalno-psiholo kih pojava treba uzeti u obzir uticaj velikog broja raznih inilaca. princip konkretnosti pri izu avanju pojava treba uzeti u obzir posebnost pojava i specifi nost uslova u kojima se javljaju.

3. Metoda kao op ti na in organizacije istra ivanja

Istra ivanje problema svake nauke obuhvata vi e faza:y y y y y

formulisanje problema istra ivanja izrada plana istra ivanja sprovo enje istra ivanja obrada dobijenih rezultata, njihova analiza i tuma enje izvo enje zaklju aka.

Kod svih empirijskih nauka pa tako i soc. psihologiji razlikujemo 2 osnovne metode istra ivanja: sistematsko neeksperimentalno i eksperimentalno. Razlika je u tome to kod eksperimentalnoh mijenjamo uslove u kojima se neka pojava javlja, a kod neeksperimentalnog ne vr imo namjerno manipulisanje uslovima javljanja pojave. Cilj obje ove metode je da pojavu pratimo i to ta nije opi emo.

4. Metoda eksperimentalnog istra ivanjay

Karakteristike

Eksperimentalno istra ivanje mo emo definisati kao na in organizovanja istra ivanja pri emu se stvaraju i mijenjaju uslovi javljanja neke pojave. Karakteristike su: namjerno izazivanje pojave, ponavljanje javljanja pojave, kontrola uslova pod kojima se pojava javlja, kvalifikacija ili brojno istra ivanje, sistematsko mijenjanje uslova pod kojima se javlja pojava.y

Vrste eksp. istra ivanja

Razlikujemo: eksperiment jednostrane sukcesije i eksperiment sa kontrolnom grupom.

Kod eksperimenta jednostavne sukcesije svi subjekti su izlo eni odre enim eksperimentalnim uslovima i tako se vr i posmatranje promjena. Kod eksperimenta sa kontrolnom grupom radi se sa dvije ili vi e grupa. Jedna se izlo i odre enim uslovima a druga ne, pa se uporede njihova pona anja. Eksperiment mo emo podijeliti na:y y

laboratorijske vr e se u zatvorenom prostoru i sa vi e sigurnosti se utvr uju kauzalni odnosi. terenski izvode se svakodnevno i normalnoj situaciji ( koli, fabrici..).

Razlikujemo i akcioni eksperiment koji je uveo Levin, karakteristika je to se obavlja u prirodnim uslovima, ostvaruje se na konkretnoj prakti noj akciji a efekat se prati kroz du i period. Ovom ekperimentu srodan je tzv. kvazi eksperimentalni nacrt. to je vrsta istra ivanja kada se prati efekat namjerno organizovanih pojava u raznim oblastima ivota. Navode se i posebni oblici istra ivanja koji se nazivaju eksperimenti ali u stvari to nisu. Takvi su: prirodni eksperiment posmatranje pona anja ljudi u izuzetnim ali ne namjerno izazvanim situacijama, eksperiment ex post faktor kada se neka prola pojava naknadno analizira.y

ograni enje eksperimentalnog istra ivanja

Pri ispitivanju svih pojava nekada se ne mo e koristiti eksperimentalno istra ivanje jer se neke pojave ne mogu namjerno izazvati. Eksperimentalno istra ivanje esto se stavlja prigovor da je to vje ta ki na in ispitivanja, da su laboratorijski uslovi neprirodni, kao prigovor navodi se i to da eksper. situacija samo po sebi mijenja pojavu koja se posmatra. U soc. psih. daje se prigovor polaze i od eti kog stajali ta, navode i da nije eti ki eksperimentisati sa ljudima

5. Metoda sistemskog neeksperimentalnog istra ivanja

- Karakteristike ova metoda se koristi u svakodnevnom ivotu. Da bi neeksperimentalno posmatranje moglo slu iti nau nim ciljevima mora biti : 1. sa ciljem 2. sa planom 3. sistematsko

4. kontrolisano 5. objektivno. Iako se o ovoj metodi govori kao o metodi posmatranja, ono ne podrazumijeva samo kori tenje ula ve i upotrebu svih potrebnim statisti kih tehnika i instrumenata za prikupljanje i obradu podataka. - prednosti i nedostaci nad metodom eksperimentalnog istra ivanja su: * ira primjenjivost koristi se za ist. velikog broja problema * ve a prirodnost situacije pojava koja se ist. neizdvaja se iz prirodnih uslova javljanja * pri neexperimen. ist. ispitanici ne znaju da se na njima vr i ispitivanje. * te a i nesigurnija kontrola uslova u kojima se ispitivana pojava javlja * nemogu e je sa pouzdano u zaklju iti o kauzalnim vezama - vrste neexper. ist. u soc. psihologiji Mo emo razlikovati vi e vrsta.y y y y

terensko kada se istra ivanje vr i na mjestu gdje se pojava redovno javlja neterensko kad pojavu koju istra ujemo namjerno izazivamo tako to pitamo ispitanike o njoj struktuirano kada koristimo la ne tehnike za prikupljanje podataka nestruktuirano kada pri prikupljanju podataka ne koristimo posebne podatke ve se oslanjamo na neposredno posmatranje.

6. Metoda kao postupak u pojedinim fazama istra ivanja tehnike istra ivanja

Izraz metoda se mo e koristiti u zna enju nau nog postupka u pojedinim fazama istra ivanja, ali za ovaj smisao se mo e koristiti izraz tehnika. Mo emo razlikovati tehnike u fazi prikupljanja podataka, u fazi sre ivanja, obrade, fazi zaklju ivanja. Prema tome koliko detaljne ta ke podatke dobijemo razlikujemo:y y

intenzivne (intervju) ekstenzivne (upitnik)

Prema tome da li podatke dobijamo direktno od ispitanika ili da nas neposredno obavijeste o pojavi, razlikujemo:y y

direktne (upitnik, intervju, skala procjene, posbna vrsta direktne tehnike je tehnika neposredne opservacije) indirektne su tehnike kada ispitanici ne znaju radi ega se ispituju i ta se zaklju uje na osnovu njihovog odgovora.

Tehnike za prikupljanje podataka mogu se podijeliti i na:y

primarne i sekundarne

Sve do sada pomenute tehnike su tehnike na primarnim podacima, a sekundarne tehnike su ; analiza rezultata statisti kih podataka, analiza biografskih podataka. Tehnike na primarnim podacima su:y y y

tehnike neposredne opservacije (nestrukturirana neposredna opservacija, strukturirana nep. opservacija, teh. simulacije) direktne tehnike ( i poludirektne) u formi upitnika ( upitnik, intervju, sociometrijski postupak, skala procjene, poludirektne skale za mjeranje stavova) indirektne tehnike ( prijektivne tehnike, semanti ki diferencijal, struktuirane tehnike za indirektno ispitivanje: testovi znanja, zaklju ivanja isl).

Tehnike na sekundarnim podacima:y y y

y

statisti ki popisi (ranija i u druge svrhe izvedena) personalni i drugi dokumenti ( arhivska gra a, autobiografije, dnevnici, pisma) kvalitativna analiza raznih produkata ljudske aktivnosti i dru . ivota (raznih proizvoda materijalne i nematerijalne kulture: na ina stanovanja, ishrane, podizanje djece, jezika, obi aja, normi pona anja) analiza sadr aja komunikacija specifi no stuktuirana i kvantitativna analiza manifestnog sadr aja raznih vrsta saop tavanja.

TEORIJSKI PRISTUPI U SOCIJALNOJ PSIHOLOGIJI

1. Bihevioristi ki pristup

Jedna od postavki biheviorizma je da organizam reaguje na odre ene dra i i to se manifestuje spolja njim pona anjem, a psihologija treba da prou ava ta pona anja, Druga postavka je povezanost izme u dra i (S) i reakcije organizma (R). Dra (S)

izaziva promjene u organizmu (O) i manifestuje se reakcija (R). Neke vrste reagovanja su nasljedne a neke ste ene. Ve ina pona anja su ste ena tj. u e se, to je predmet izu avanja u soc. psihologiji.

2. Ge tal pristup

- je najuticajniji, prva i osnovna postavka ovog pristupa je cjelina pojave tj. soc. psihologija treba da prou ava pojave u cjelini, iako je ona sastavljena iz vi e dijelova. Druga postavka je da te cjeline predstavljaju uskla ene i jednostavne organizacije i da mi sve do ivljavamo u takvim organiz. Psiholog A smatra da mi i osobine ljudi opa amo kao cjeline pa ak i kad nemamo dovoljno podataka da stvorimo cjelovitu sliku ili dodajemo neke nove osobine. Najpoznatiji predstavnik ove teorije je Kever, koji je 4 god. radio jedan exper. sa majmunom.

3. Psihoanaliti ki pristup

Ovaj pristup isti e va nost nescjesnih psihi kih procesa, ulogu nagona posebno seksualnog nagona, zna aj do ivljaja u prvim godinama ivota na formiranje pona anja ovjeka u tolu cijelog ivota. Osniva psihoanaliti kog u enja je Frojd. Frojdova teorija smatra da na a svijest ima 2 dijela, nesvjesno koje je dostignu e i svjesno koje je i bezna ajno. Psihoanaliti ka teorija obja njava nastanak soc. grupa procesom deseksualizacije libida i identifikacije sa vo om grupe. Frojd zastupa i slo enost strukture li nosti koja se sastoji od id, ega i super ega. Frojd smatra da ovjek ima uro enu agresivnost i bori se egom i superegom da se obuzda, ponekad uspijeva a ponekad ne, zato treba ego i super ego osna iti da to obuzda.

4. Marksovo u enje

Marks isti e va nost ekonomskih faktora za razvoj dru tva i za formiranje odre enih oblika pona anja i svijesti ljudi, ali on istovremeno uzima u obzir i va nost ljudskih osobina i njegovih aktivnosti za obja njenje dru tvenog zbivanja Marks smatra da na dru tvene pojave veliki uticaj i va nost imaju ljudske ideje i karakteristike. U

razmatranju odnosa izme u dru tvenih uslova i pona anja ljudi treba uzeti u obzir i odnos prema drugim ljudima.

KARAKTERISTIKE SOCIJALE PSIHOLOGIJE

1. Socijalna psihologija kao dru tvena nauka

Socijalna psihologija se bavi prvenstveno prou avanjem pona anja ljudi u dru tvenim situacijama. Soc. psihologija kao dru tvena nauka ima svoju problematiku po kojoj se razlikuje od ostalih dru tvenih nauka. Ona izu ava dru tveno pona anje ovjeka kao svoj specifi an problem bez obzira u kojoj sferi aktivnosti se to pona anje ostvaruje.2. Socijalna psihologija kao psiholo ka disciplina

Soc. psihologija prou ava pona anje ljdudi u dru tvu uzimaju i u obzir psihi ki ivot i psihi ke pojave to je svrstava u psiholo ku disciplinu.3. Soc. psihologija kao empirijska disciplina

Soc. psihologija se konstitui e relativno kasno, tek u XX stolje u i od tog perioda pristupa se i sistematskom empirijskom izu avanju adekvatnim metodama i tehnikama. Tek od tog perioda mo emo govoriti o soc. psihologiji kao samostalnoj psiholo koj disciplini. U soc. psihologiji kao i drugim empirijskim disciplinama teorijske pretpostavke i uop tavanja postavljaju na osnovu empirijskih podataka te se na empirijskim podacima provjeravaju i verifikuju.

SOCIJALIZACIJA; PROCESI, AGENSI i IZVORI (72 122 str)

SHVATANJA I PROBLEMI Ljudska jedinka se ra a bespomo na i samo sa odre enim brojem nagona i refleksa, kao nehumanizovana, nekultivisana i nesocijalizovana biolo ka kreatura, bez sposobnosti govora, komunikacije, kulture, morala i sl. Ali ive i u ljudskoj sredini i u e i u njoj ljudska jedinka sti e navike i vje tine, znanja i na ine pona anja koji joj omogu avaju ivot u dru tvu. Sve se to sti e procesom socijalizacije. Socijalizacijom

se sti u sva znanja, navike, vje tine sposobnosti i one kvalitete kojima se ljudske jedinke razlikuju od drugih ivih bi a. POJAM SOCIJALIZACIJE Razlikujemo 2 grupe def. u u i iru. U a, koja nagla ava va nost socijalizacije za osposobljavanje jedinke za dru tveni ivot, i iru koja pored ovog nagla ava va nost socijalizacije za formiranje li nosti. Najprihvatljivija def. socijalizacije, pa i nama najbli a jest da je socijalizacija kao proces soc. u enja putem kojeg jedinka sti e sociorelevantne oblike pona anja i formira se kao li nost sa svojim specifi nim karakteristikama. Neki autori umjesto pojma socijalizacija upotrebljavaju pojam kulturalizacija, me utim pod tim pojmom se podrazumijeva usvajanje odre enih sadr aja neke kulture. PROBLEMI SOCIJALIZACIJE Mo emo razlikovati 3 velike grupe problema: Prvu grupu ini prou avanje procesa socijalizacije tj. vrsta i oblika u enja putem kojim se socijalizacija ostvaruje. Drugu grupu problema predstavlja izu avanje uloge izvora i agenasa socijalizacije. Kultura i dru tvo kome jedinka pripada predstavljaju osnovne izvore a uzicaju drugih faktora, institucija i organizacija predstavljaju agense socijalizacije. Tre a grupa problema su efekti socijalizacije tj. djelovanje socijalizacije na formiranje dru tveno relevantnog pona anja. TEORIJSKA SHVATANJA I PRISTUPI Proces socijalizacije se ostvaruje uvijek socijalnim u enjem. Pod soc. u enjem podrazumijevamo u enje u kome va nu ulogu imaju socijalni faktori. Razlikujemo 2 velike grupe teorija socijalizacije:y

bihevioristi ke ili tzv S-R teorije, karakteristi no za ovu teoriju je da do u enja dolati stvaranjem veza izme u dra i i odgovora putem asocijacija. U enje se sastoji da se u odre enoj situaciji pona amo na odre eni na in. Svako u enje po bihevioristima je u enje uslovljavanjem. O tome koji su osnovni mehanizmi uslovljavanja postoje razlike. Pavlovljev princip uslovljavanja po iva na povezivanju uslovne dra i i bezuslovne reakcije. Princip instrumentalnog uslovljavanja, uop tava Hal i isti e va nost spolja njeg potkrepljenja nagrade i kazne, i opservaciono uslovljavanje isti e Bandura da se prete ni dio soc. u enja ostvaruje imitacijom.

y

kognitivne razvojne teorije isti u zna aj maturacijei razvitka. Predstavnici tuma e da je za u enje pojedinih nivoa socijalnog u enja potrebno da organizam sazrije. Najpoznatiji predstavnici ove teorije su Pia e i Kolberg. Pija e smatra da socijalizacija ne zavisi samo od toga da li soc. agensi djeluju i koji sadr aj se prenosi ve jedinka mora shvatiti ta se prenosi i kako to ona shvata.

SOCIJALNO U ENJE; VRSTE I OBLICI Razlikujemo 3 glavne vrste socijalnog u enja a to su:y y y

u enje uslovljavanjem u enje po modelu u enje uvi anjem

U enje uslovljavanjem - klasi no uslovljavanje to je vrsta u enja kojim se sti u mnogi oblici socijalnog pona anja. Su tina u enja putem uslovljavanja je stvaranje asocijativne veze izme u fizi ke dra i (S) i reakcije organizma (R). Kad se asocijativna veza u vrsti imat emo nau no pona anje. To ilustruje Pavlovljevi ogledi sa psima ( na vi enje hrane pas reaguje lu enjem pljuva ke, ako se uz hranu neprestano pojavljuju zvona, pas e lu iti pljuva ku i na glas zvona). - instrumentalno uslovljavanje u enje se naziva instrumentalnim zato to predstavlja sredstvvo, instrument da se neka potreba zadovolji i neki cilj postigne. Na va nost ovog u enja ukazao je Torndajk koji smatra da je , da bi do lo do u enja potrebno da organizam bude motivisan i aktivan, da se takvo nagra ivanje ili potkrepljivanje dovoljno puta ponovi. - opservaciono ili vikarisko uslovljavanje Bandura smatra da je za proces socijalizacije od naro itog zna aja va no opservaciono ili vikarisko u enje (u enjem na osnovu posmatranja tu eg pona anja). Po njegovom mi ljenju to su u enja koja se ozna avaju kao i u enja imitacijom, ta pona anja se u e bez uvje bavanja, bez nagrada tj. u i se direktnim podra avanjem ponasanja nekog modela.

U enje po modelu u estalost i vrste U enje po modelu je vrlo esto i vrlo va an oblik socijalizacije. Mo emo govoriti o 3 oblika u enja po modelu, a to su:

- u enje identifikacijom mnoge slo ene reakcije, pona anja, motivi, stavovi nisu rezultat potkrepljenja i uvje bavanja u sticanju. esto se takve osobine javljaju spontano, bez uvje bavanja i postojanja svjesne namjere da se te osobine usade nekom drugom. U takvom slu aju obi no se govori da su te osobine ste ene identifikacijom sa nekom drugom osobom. Zasluga Frojda je to je prvi ukazao na postojanje takvog oblika ugledanja i nazvao ga je identifikacija. Frojd razlikuje 2 vrste identifikacije, defanzivnu i analiti ku. - u enje imitacijom termin imitacija esto se koristi i njime obja njavamo sli nost u pona anju lanova pojedinih grupa, zajednica i sl. Tard smatra da je dru tvo u su tini imitacija i on postavlja tzv. zakone imitacije u nastojanju da objasni socijalno pona anje. Proces imitacije po njemu je sli an hipnoti kom stanju, somnanbulizamu, odvija se pod djelovanjem slika u glavama onih koji imitiraju, a slike su nastale opa anjem modela. Mek Dugal smatra da je imitacija nasljedna, bihevioristi se ne sla u s tim i oni ovu pojavu poku avaju objasniti uslovljavanjem. - u enje u enjem uloga od djetinjstva u imo se pona ati u skladu sa svojim polo ajem. Svako u dru tvu ima odre eni polo aj i od njega se o ekuje da se tako pona a. Ovo pona anje koje se o ekuje od osoba sa odre enim statusom ili polo ajem naziva se ulogom. Uloga se defini e kao o ekivano pona anje vezano uz status i vrlo je bitno za pojedinca jer mu omogu ava da se lak e sna e u razli itim situacijama, gdje e znati ta se od njega o ekuje.

U enje uvi anjem Na zna aj uvi anja pri procesu u enja ukazuje go taltisti ka teorija. Njihova zasluga je to su dali psiholo ku analizu procesa uvi anja ukazuju i da ono po iva na mehani kim asocijacijama. Kod sticanja odre enih na ina pona anja dolazi usljed uo avanja postojanja odre enih odnosa u datoj situaciji. Ovo u enje karakteri e: da do uspijeha dolazi naglo, odjednom, da se po to je problem jednom rije en vi e ne ponavlja, da se na eno rje enje ne samo u istom nego i u sli nim situacijama.

NEKI OD USLOVA SOCIJALIZACIJE Kako e se proces socijalizacije odvijati zavisi od velikog broja faktora, zavisi od procesa diskriminacije, generalizacije, ka njavanja, od uslova u redinama gdje se ostvaruje socijalizacija i mnogih drugih faktora.

1. Diskriminacija i generalizacija dra i

Va ne komponente socijalizacije su diskriminacija i generalizacija. Diskriminacija najjednostavnije podrazumijeva razlikovanje, dakle razlikovanje dra i razli ito reaguje na razli ite dra i. Generalizacija je nau en oblik pona anja koji se primjenjuje u situacijama koje su sli ne. Da nije generalizacije bilo bi te ko u iti i u svakoj novoj situaciji trebalo bi nau iti novi na in reagovanja.2. Internalizacija i inhibicija

Internalizacija podrazumijeva usvajanje odre enih dru tveno prihvatljivih oblika i principa pona anja kao sopstvenih oblika pona anja. Internalizacija obuhvata i pojam inhibicije koja prodrazumijeva uzdr avanje od manifestovanja dru tveno neprihvatljivih oblika pona anja a manifestovanje dru tveno zahtjevnih oblika pona anja. Pozitivno socijalizovana osoba ne dolazi u isku enje da manifestuje negativna pona anja, ve potaknuta unutra njim snagama, spre ava javljanje takvih impulsa.y

Faktori koji doprinose internalizaciji

U obja njavanju procesa internalizacije istra iva i ukazuju na djelovanje nekoliko faktora, to su: uloga emocija, zna aj tzv. medijacionog potkrepljenja te intenzitet i raspored nagra ivanja i ka njavanja. Rezultat uslovljavanja e biti veom trajan ako se neka uslovna dra vezuje sa nekom intenzivnom reakcijom i intenzivnom negativnom emocijom. im se intenzivne emocije javljaju uz neku uslovnu dra onda se uporno odra ava nau ena reakcija na tu dra . Pri obja njavanju socijalizacije kao faktor vrlo esto se spominje tzv. medijaciono potkrepljenje. Ako je du i period izme u reakcije i potkrepljenja onda je efekat potkrepljenja manji, ne treba dugo ekati da se potkrijepi odre ena reakcija. Izme u faktora u vezi s rasporedom nagra ivanja i ka njavanja va no je naglasiti ulogu parcijalnog potkrepljenja. Parcijalno potkrepljenje je potkrepljenje samo odre enih odgovora organizma na neku dra . Parcijalno potkrepljenje ima za posljedicu da se nau eno pona anje du e odr ava i sporije gubi. Intenzitet nagra ivanja uti e na pona anje. Manje intenzivno nagra ivanje ima pozitivan uticaj na odr avanje nau enog na ina pona anja od intenzivnijeg. - Nagra ivanje i ka njavanje Nagra ivanje je efikasnije sredstvo socijalizacije od ka njavanja zato to ima ja i efekat, eljeno pona anje br e i lak e se sti e, ima trajniji efekat, nagra ivanjem redovno se sti u novi oblici pona anja te ima pozitivan uticaj na razvoj li nosti.

Ka njavanje je veoma iroko i esto se koristi u procesu socijalizacije i djece i odraslih. Ka njavanjem se eli posti i da organizam ne ispoljava dru tveno ne prihvatljive oblike pona anja ili da se koliko je mogu e uzdr ava od njih. Osnovni zahtjev socijalnog razvoja da dijete inhibira izvjesne oblike pona anja putem kojih dolazi do nagrada. Neophodno ga je nau iti otpornosti isku enju, ta nije otpornosti prema pona anju koje dru tvo smatra devijantnim ili nepo eljnim, to je ujedno i svrha ka njavanja. Ka njavanje ima za posljedicu ne samo odre eni odnos prema aktivnosti koja se ka njava nego i prema osobi koja ka njava. npr. ako roditelji ka njavaju dijete, ono mo e dovesti do jo ve e vezanosti za roditelje.

AGENSI SOCIJALIZACIJE (122-139)

Agensi ili prenosioci socijalizacije mo e biti svaki lan dru tva, koji mo e biti prenosilac dru tvenih shvatanja o pona anju. Pored osoba prenosilac socijalizacije mogu biti i institucije. Te faktore mo emo nazvati izvorima socijalizacije.1. PORODICA

U procesu socijalizacije najve a va nost daje se porodici. U prvim godinama ivota porodi ni uslovi ivota su odlu uju i za formiranje li nosti, smatra ve ina autora. Porodica nije samo institucija preko koje se ostvaruje socijalizacija tj. koje dru tvene norme e dijete da usvoji ve je odlu uju i faktor od koga zavisi razvoj li nosti djeteta. Atmosfera u porodici, porodi ni odnosi, povjerenje, ljubav te razmijevanje izme u roditelja te roditelja i djece rezultirat e pozitivnim osobinama na mladu populaciju. Autori isti u da dijete u prvim godinama ivota sti u navike, sti u prva pona anja te ako se ona usvoje negativna te ko e se kasnije ispraviti. Srda an odnos prema djetetu te omogu avanje slobodne aktivnosti va ni su za proces socijalizacije. Proces socijalizacije e biti ote an ako se djetetu dozvoljava sve, ni ta mu se ne ograni ava, ako mu se pokazuje samo ljubav, to e dijete biti sebi no i samo ivo. Odnosi izme u samih roditelja su vrlo bitni jer se sve to odra ava na dijete jer djeca u su tini vole oba roditelja. Konflikti izme u roditelja rezultirat e i konfliktom u samom djetetu. Na pona anje djeteta i veliki uticaj ima i nepotpuna porodica.

b) KOLA

kola je vrlo va an faktor socijalizacije iz vi e razloga; dijete dolazi u novu sredinu, stupa u kontakte i odnose sa drugim osobama koje nisu njegovi roditelji, nastavnici na neki na in predstavljaju uzore pona anja, u koli se nastaji razviti kod djeteta osobine koje dru tvo smatra po eljnim i sl. kola je kontrolisani agens socijalizacije koji planski djeluje u pravcu u kome to ele vladaju e snage u dru tvu. Proces intelektualnog, emocionalnog i socijalnog razvoja zapo inje u porodici a nastavlja se u koli. Efekat socijalizacije u kolskim ustanovama zavisi od niza inilaca vezanih za u enika, nastavnika i za njegovu sredinu. Nastavnici posjeduju odre ene vrijednosti koje prenose na u enike. Nastavni plan i program treba da je u skladu sa mogu nostima i uzrastom djeteta kako bi efekat socijalizacije bio uspje an. Za uspijeh socijalizacije va na je sredina u kojoj ivi dijete, te odnos roditelja prema koli, koliko su oni zainteresovani za svoju djecu i njihovo kolovanje.3. VR NJACI

Grupa vr njaka ima veliki uticaj na formiranje li nosti, uti e na to koje e vrijednosti dijete htjeti ostvariti, djeluje na njegovu nezavisnost i samostalnost na formiranje stavova. Grupa vr njaka ima nekoliko funkcija na formiranje djeteta i mladi a: omogu i da se dijete razvije kao i druga djeca njegovog uzrasta, razvijanje novih vrijednosti stavova i uloga, prihvataju dru tveni ciljevi itd. Uticaj vr njaka se ostvaruje postepeno. U prvoj godini dijete nije spremno za zajedni ku aktivnost sa vr njacima, u drugoj god. dijete se po inje igrati sa drugom djecom tek u tre oj godini mo emo govoriti o formiranju grupe vr njaka ali u tom periodu nemaju veliki uticaj na formiranje li nosti. Taj zna aj dobijaju tek kasnije kada dijete po e u kolu. U periodu adolescencije mladi tra e svoj identitet, nastoje da postignu autonomiju, sve se vi e vezuju za vr njake i izlaze iz okova porodice, ali je naravno ne napu taju. Kada dijete nije prihva eno u jednoj grupi tra i drugu grupu i to grupu gdje pojedinci imaju sli ne probleme njegovim, i takve grupe su potencijalna osnova za delikventno pona anje i ve ina stru njaka smatra da delikvencija poti e ba iz tog perioda.4. SOCIJALIZACIJA ODRASLIH

Socijalizacija se odvija tokom cijelog ivota. Socijalizacija ostvarena u djetinjstvu i mladosti nije dovoljna da pojedinac uspije udovoljiti svim zahtjevima tokom ivota. Ljudi esto i samoinicijativno poduzimaju napor da svoje radnje pona anje koriguju i izmijene kako bi to uspje nije funkcionisali u dru tvu. Faktori koji uti u na socijalizaciju odraslih su: zanimanje i sutuacija u veszi s njom, porodica koja se osniva te ira zajednica. Zanimanje esto zahtijeva izmjenu pona anja. Tokom ivota pojedinci ne obavljaju samo ona zanimanja za koja su obu eni te je potrebno svakodnevno u iti, mijenjati navike, interese, stavove, shvatanja itd. Va an podsticaj za promjenu pona anja je enidba i udaja. Da bi zajedni ki ivot uspio potrebno je da

se supru nici prilagode jedno drugom, podese svoje navike, interese, stavove da mijenjaju svoje osobine. Zajedni ke promjene u toku ivota supru nika predstavljaju ra anje djece. ivot u zajednici, naselju, mjestu, komuni zahtjeva izmjenu pona anja kako bi pojedinac bio prihva en od drugih.5. SREDSTVA MASOVNIH KOMUNIKACIJA

Uticaj masovnih komunikacija kojima smo svakodnevno izlo eni je vrlo veliki, naro it je uticaj televizije na pona anje mladih, zato to roditelji i kola postaju manje uticajni po mi ljenju Bandure i Valtersa. Oni smatraju da slikom prikazano pona anje djeluje ne samo na podra aje novih nego i na obnavljanje ranije ste enih a napu tenih agresivnih oblika pona anja. Postoji i druga ije mi ljenje gdje sredstava masovnih komunikacija mogu da poslu e za osloba anje od agresivnih impulsa. Brojna istra ivanja pokazuju da sredsta masovnih komunikacija sna no uti u na socijalizaciju. Televizija uve ava znanje, doprinosi realnijem pogledu na svijet te olak ava razumijevanje prirodnih i dru tvenih zbivanja ali ima i negativne posljedice. IZVORI SOCIJALIZACIJE (139-178)

1. Kultura i socijalizacija pojam kulture

Svaka jedinka ve ra anjem postaje dio odre ene dru tvene zajednice koja ima odre ene na ine regulisanja ivota i na ine pona anja tj. svoju kulturu. Dru tveni sistem i kultura sa svojim standardima i naznakama glavni su izvori socijalizacije. Od 20 godina mnogi stru njaci po eli su ukazivati na zna aj kulture za socijalizaciju. Pod kulturom se ponekad podrazumijevalo sve ono to je ljudskom rukom stvoreno. U pojam kulture ulazili bi i objekti koje je ovjek izgradio, navike, umjetnost itd. Slabost ove definicije je irok i neodre en sadr aj. Zato su autori poku ali odrediti razlikovanje explicitne i implicitne kulture. Explicitna kultura podrazumijeva spolja nje manifestacije ivota, a implicitna, motive, osobine pripadnika te zajednice, njihove ideje i vjerovanja. Brojna su istra ivanja u vezi kulture i ovjeka i mnogi autori poku avaju objasniti povezanost kulture i li nosti. Spomenut emo posebno dva poku aja, to su poku aji Lintona i Kurdinera i poznati poku aj E. Froma. Linton i Kurdiner u obja njavanju ove veze koriste pojam bazi ne strukture li nosti. Ova struktura ne obuhvata cijelu li nost ve one dijelove li nosti koji su zajedni ki svim lanovima druge grupe. E. From smatra da je li nost rezultat prilago avanja ljudskih potreba uslovima dru tvenog ivota uzetog u cjelini. U poku ajima obja njenja ove veze treba uzeti u obzir i nedostatake i odre ena pogre na shvatanja.

2. Polo aji i uloge (pojam i vrste polo aja i uloga)

Veza izme u kulture i dru tvene strukture, izme u li nosti i pona anja ostvaruje se prvenstveno kroz polo aje koje pojedinci zauzimaju u dru tvu. Svaki pojedinac u dru tvu ima svoj polo aj i u zavisnosti od toga tako se i pona a.Polo aj je mjesto u odre enom socijalnom sistemu koji se sastoji od obavljanja odre enih aktivnosti ili funkcija te izvr avanju odre enih zadataka uz ta se vezuje odre eni oblik pona anja. Linton razlikuje 5 vrsta polo aja i statusa, s obzirom na:y y y y y

pol i dob profesije porodi nu pripadnost dru tveni presti pripadnost odre enim grupama.

Uz polo aj vezuju se i uloge. Uloga se defini e kao o ekivano pona anje od osobe koja ima odre eni polo aj u dru tvu. Polo aj i uloge se mogu me usobno razlikovati na osnovu vi e kriterija. Neke uloge i pona anja mogu se razlikovati na osnovu pro irenosti, neke polo aje zauzimaju svi npr. polo aj i uloga gra anina, dok su druge ograni ene npr. ljekar. Uloga i pona anje li nosti: Promjenom polo aja mijenja se i pona anje pojedinca. Uloge vezane za odre eno pona anje nisu iste npr. shvatanje o ulozi ena. Pona anje pojedinca nije odre eno samo za polo aj, ono ovisi od sklonosti, sposobnosti te od li nih karakteristika pojedinca. Sukobi uloga do sukoba uloga do e kada osoba obavlja istovremeno vi e uloga a te uloge zahtijevaju suprotno pona anje, pona anje koje se ne mo e uskladiti. Me utim ti sukobi su privremeni dok se ne na e na in da se one usklade. esti su konflikti unutar jedne uloge. Do tih sukoba do e kada ne postoji sklad izme u osobina nosioca uloge i pona anja koje se o ekuje od te osobe na tom polo aju.3. Dru tvena struktura i socijalizacija pona anja; va nost DS za razvoj li nosti

Dru tvena struktura i pripadnost odre enim klasama zna ajno djeluje na razvoj li nosti i na pona anje. Dru tveni sistem odre uje i porodi ne odnose, kolski sistem, vrijednosni, pravni sistem i mnogobrojne druge institucije dru tva preko kojih uti e na socijalizaciju. Dru tveni sistem uti e na razvoj li nosti svakog pojedinca. Klasna pripadnost tako e uti e na pona anje. Pripadnici jedne klase te e ostvarivanju kontakata sa pripadnicima druge klase. Razlike u pona anju i osobinama li nosti razli itih klasa su uo ljive.

EFEKTI SOCIJALIZACIJE (184-229)

Pod efektima socijalizacije mo emo podrazumijevati cjelokupno pona anje ljudi i sve ljudske osobine tj. kao pona anje i osobine koje su nastale socijalnim u enjem, u enjem gdje je uticaj drugih osoba bio va an inilac.1. Socijalni faktori i opa anje

Opa anje se esto odre uje kao neposredno ulno saznanje, to je slo en proces koji zavisi od date dra i, strukture organizma kao i od mnogih drugih personalnih i socijalnih faktora. Postoje mnogobrojni podaci o uticaju socijalnih faktora na opa anje, posebno se to vidi u opa anju boja, zvukova te predmeta. Svaki narodi, sa svojom kulturom razli ito gleda i opa a boje, a te razlike nisu u sposobnostima uo avanja razli itih boja ve u ne postojanju termina za odre enje boja kod nekih naroda. Tako pripadnici crna kog plemena imaju samo tri termina za boje i tu svrstavaju sve boje. Razlika postoji i u opa anju zvukova, pripadnici jednog plemena ne reaguju na zvukove na koje su lanovi drugog plemena osjetljivi. Socijalni faktori uti u na opa anje prvenstveno preko jezika, od njega zavisi koje e se i koliko kategorija upotrijebiti da bi se prihvatila stvarnost koja nas okru uje. - Perceptualna odbrana i percept akcenuacija Na ovu pojavu ukazuje Mek Giris, i on smatra da se predmeti i situacije koje su manje prijatne, neprimjetne, te e i sporije opa aju da ptoji pojava kao da se osoba brani od toga da ne vidi tu situaciju i to je nazvao perceptualna odbrana. Perceptualna akcenacija ili nagla avanje u opa anju tako e uti e na opa anje, to je precjenjivanje veli ine objekta koji se smatra va nim npr. metalni novac manje vrijednosti za siroma nu djecu su va niji i zna ajniji nego za bogatu. - Uticaj soc. faktora na u enje i pam enje U enje je relativno trajno mijenjanje pona anja na osnovu iskustva a pam enje je trajanje ostvarenih promjena. Sastavni dijelovi pam enja su fiksacija, retencija i zaboravljanje te rekognacija i reprodukcija. Socijalni faktori uti u na svaki od ovih dijelova. Poznati psiholog je vr io istra ivanja o uticaju soc. faktora na retenciju i reprodukciju. On je zaklju io da u procesu retencije ili zadr avanja dolazi do 3 vrste konformacije na materijal i to do upro avanja tj. izostavljanje detalja i pojedinosti, od zadr anih detalja upro eni sadr aj a nepoznati dijelovi se zamjenjuju poznatim i to je druga vrsta promjene tzv. racionalizovanje i tre a vrsta se sastoji u tome da neki

momenti ili sadr aji ne isti u se a neki su dominantni i to Berlet naziva nagla avanje ili dominacija. Karakteristi ne promjene u pam enju su i glasine, to su neverifikovane tvrdnje o nekom doga aju koje cirkuli u usmeno i koje u toku cirkulacije mijenjaju svoj sadr aj. Izbor glasina po Olportu i Postmanu le e u strahovanju za sebe i svoju grupu u toku nekih neprijatnih i opasnih doga aja. Dva faktora uti u na irenje glasina to su va nost sadr aja i nesigurnost situacije. S obzirom na porijeklo sadr aja mogu biti spontano nastale i namjerno konstruisane. Na u enje tako e uti u i stavovi.2. Socijalni faktori i mi ljenje

O uticaju soc. faktora na mi ljenje ograni it emo se na sljede e: - Uticaj drugih osoba na su enje Rezultati mi ljenja dolaze do izra aja u vidu iskazanih sudova. Sud se mo e odrediti kao zaklju ni dio mi ljenja a mi ljenje je proces kojim dolazimo do saznanja o postojanju odre enih odnosa me u pojavama. Sud je i rezultat procesa mi ljenja. Na sudove uti u razli iti soc. faktori pored kojih su shvatanja sredine i ve ine, mi ljenja autoriteta i sl. Uticaj tu ih sudova je tako e dokazan, istra ivanje je pokazalo da pri uticaju tu ih uvjerenja do e do promjene u uvjerenosti, tako e pod uticajima ve ine mijenja se pored predmeta su enja i sam sud. Mijenja se zato to se druga ije gleda na isti sadr aj, a druga ije se gleda zbog uticaja mi ljenja ve ine, postoji djelovanje sugestije.Sugestiju mo emo definisati kao pojavu da se prihvata neko uvjerenje ili postupci na odre eni na in pod uticajem onog to drugi misli, saop tavaju i ine, a ne na osnovu racionalno opravdanih razloga ili pod prisilom drugih. Na mi ljenje tako e uti e kultura i jezik. Kultura uti e na mi ljenje i su enje preko jezika karakteristi nog za odre enu kulturu. Mi u velikoj mjeri vidimo i tuma imo svijet u zavisnosti od jezi kih navika grupe kojoj pripadamo. Vrlo esto psiholingvisti prenagla avaju ulogu jezika na mi ljenje. Oni smatraju da ljudi razli ite kulture i govore i razli itim jezikom svijet oko sebe organizuju druga ije i misle o njemu druga ije. Ta nost ovog navoda se osporava zato to i jezik i mi ljenje zavise od uslova u kojima ljudi ive. Soc. faktori koji uti nu na mi ljenje uti i i na inteligenciju tj. sposobnost mi ljenja. Inteligencija se razli ito defini e, kao sposobnost u prilago avanju sredini, kao sposobnost apstraktnog mi ljenja, sposobnost za u enje i sl. U razli itim definicijama obra a se pa nja na razli ite momente koji se u odre enim kulturama cijene. Na razvoj inteligencije, uti u brojni faktori. Najva niji faktori su uticaj naslije a i uticaj

sredinskih faktora. Danas se sve vi e smatra da je uticaj naslije a ve i od uticaja sredine.3. socijalni faktori i emocionalno pona anje

- Socijalni momenti i javljanje emocija Emocije se mogu definisati kao pove ane aktivnosti organizma a manifestuje se karakteristi nom do ivljaju i promjenama i pona anju. emocionalno pona anje razvija se u zavisnosti od naslije a i u enja. Naslije e je vrlo bitno i kroz istra ivanja je utvr eno da se kod male djece prvo javlja jedna emocija a poslije redom ostale. U enje je isto tako bitno, to pokazuju i razlike utvr ene, gdje razli iti pojedinci ne reaguju isto na iste emocije. Uticaj soc. faktora na javljanje emocija pokazuju podaci o razlikama u emocionalnom reagovanju pripadnika razli itih kultura. Tako se kod pripadnika razli itih dru tava javljaju razli ite emocije vezane za npr. ra anje, ljubav, smrt; npr. smrt srodnika ina e izaziva alost i tugu, me utim ima dru tava gdje to nije tako. O uticaju soc. faktora na izra avanje emociji predstavljaju brojni podaci, ali pokazuju da se iste emocije u razli itim kulturama izra avaju na razli it na in. Da soc. faktori posebno kultura uti u na emocionalno pona anje mogli bi smo redi iz dva razloga: - mi emocionalnim reagovanjem izra avamo odnos prema vrijednostima i navikama odre ene kulture i emotivno pona anje predstavlja aktiviranje organizma zato je zajednica zainteresirana da reguli e i kontroli e emocije te da ih usmjerava u eljenom pravcu. SOCIJALIZACIJA I MOTIVACIJA (230-308)

1. Shvatanja o motivima i vrstama motiva

Motivacija je pokreta ka snaga ovjke koja usmjerava njegovu aktivnost i reguli e je radi postizanja adre enih ciljeva, a pokreta ke snage koje izazivaju tu aktivnost nazivamo motivima.

2. Socijalni motivi motivi soc. pona anja i soc. motivi

Socijalni motivi zasnivaju se isklju ivo soc. internalizacijom tj. stvaranjem odre enih odnosa me u ljudim, lanovima dru tva, i to pokre e na internalizaciju. Razlikujemo 2 grupe soc. motiva: soc. motivi za vezano u sa drugim ljudima, i soc. motivi za obezbje enje li ne egzistencije i afirmacije. Postoje 4 vrste soc. pona anja koji su

pokrenuti samo jednim specifi nim motivom to su: altruisti ko, agresivno, pona anje koje manifestuje poslu nost i pokoravanje te moralno pona anje.

3. Soc. motivi usmjereni na obezbje enje li ne egzistencije i afirmacije 1. motiv borbenosti manifestuje se u sklonosti pojedinca da ciljeve ostvari borbom, ako se kao smetnja javljaju drugi ljudi, koriste i ako je potrebno i sredstvo prisile i silu. 2. motiv sigurnosti manifestuje se u te nji da se odr i nepromjenjiva situacija u kojoj pojedinac nalazi zadovoljstvo. Potreba za sigurno u postoji da se obezbijedi zadovoljavanje biolo kih potreba, potreba egzistencije, da se zadovolje biolo ke i psiholo ke, te da se odr i ugled i polo aj u dru tvu. 3. motiv za sticanjem po nekim ovaj motiv smatra se uro enim, a manifestuje se kao sticanje privatne svojine. 4. motiv za samopotvr ivanjm karakteristi na te nja pojedinca da se doka e kao osoba te da njegovo postojanje i ono to radi ima smisao i zna aj. 5. motiv za priznanjem statusom i presti om motiv za priznanjem je nastojanje da nas drugi prihvataju i uva avaju, a motiv za statusom i presti om povezan je s motivom za sticanjem i motivom za mo i, te je u stvari te nja za ve om imovinom i mo i jer se tako sti e ve i status i ve i ugled. 6. motiv za mo i te nja za kontrolisanje tu eg pona anja i uticaja na njega. 7. uticaj za samostalno u i slobodu motiv za samostalno u je da se zadr i sloboda vlastitog postupka i samostalnost uprkos nastojanja grupa i drugih pojedinaca da drugo pot ine, a kao te nja za nezavisno u javlja se otpor. 8. motiv za samoaktivacijom te nja ljudi da svoje sposobnosti manifestuje i da postanu u su tini ono to je jesu.

4. Soc motivi usmjereni na povezanost da drugim ljudima a) gregorni motiv te nja za vezano u za neku grupu ljudi, te nja da se pripada nekoj grupi i da od te grupe bude prihva en. b) motiv za afektivnom vezano u potreba ovjeka da voli i da bude voljen, kada se govori o objektivnoj potrebi, govori se o motivu za afektivnom vezano u. c) motiv zavisnosti i neki drugi motivi potreba za povezanosti sa drugima.

5. Motiv za postignu em njegovo utvr ivanje i porijeklo je ste eni motiv. Psiholog Mek Klilend se najvi e bavio ovim motivom i on ovaj motiv odre uje kao tendenciju da se ula e napor da se ostvari i postigne ne to to se smatra vrijednim i ime e se

ista i pred drugima. Motiv za postignu em dolazi do izra aja u velikom broju razli itih aktivnosti. Akinson smatra da e izbor aktivnosti i uspjeha u aktivnosti zavisiti od stepena razvijenosti motiva za postignu em. Ovaj motiv je posebno vezan za ekonomiju. Mek Klilend smatra da ako je motiv za postignu em ve i onda e i do i do ekonomskog razvoja.

6. Afilijativni motiv manifestuje se u te nji ovjeka ne samo da bude sa drugim osobama nego da se udru uje sa ljudima. Postoji vi e obja njenja o porijeklu afilijativnosti: Meli Dugat smatra da je ovaj motiv uro en. Drugi autori ne smatraju tako, ve do afilijativnosti dolazi zbog toga da se zadovolje neke uro ene potrebe. Mo emo zaklju iti da do afilijativnog pona anja dolazi iz 4 razloga: -zbog toga to postoje uro ene tendencije za afilijativno u - zato to se tako mogu zadovoljiti biolo ke potrebe - zato to kontakt s drugim osobama omogu ava zadovoljavanje mnogih ste enih potreba - zato to se potkrepljivanjem afilijativno pona anje u i od djetinjstva.

7. Agresivnost pojam i pojava Govore i o agresivnom pona anju treba razlikovati agresivnost kao na in reagovanja od agresivnog motiva i te nje da se agresivno postupi. Agresivno pona anje se manifestuje u napadu na druge osobe s namjerom da se drugoj osobi nanese teta. O agresivnom motivu mo emo govoriti onda kada je pona anje izazvano agresivnim impulsom, koje ima za cilj da povrijedi nekog, nanese nekom tetu. Poku aji da se objasniti agresivno pona anje mo emo svrstatu u 3 grupe:y y y

shvatanja koja smatraju agresivno pona anje ljudi uro enu snagu ljudskog pona anja shvatanja koja uzima u obzir i uro enu komponentu ali se isti e zna aj i sredinskih uslova shvatanja koje smatra agresivno pona anje kao ste eno i nau no pona anje.

a) Instinktivisti ka shvatanja ve i broj shvatanja je o tome da izvor agresivnog pona anja u uro enim osnovama- instinktima. Frojd u svojim radovima govori o 2 instinkta, instink ivota i instinkt smrti. Ana Frojd razvija shvatanje da se agresivna energija stalno stvarno u organizmu ako se ona ne neutrali e do i e do ru ila ke i

destruktivne snage te energije tj. do i e do agresivnog napada na drugu osobu. U takvom napadu nalazi se zadovoljstvo. Frustracija agresivnost se naj e e obja njava frustracionom teorijom, po ovoj teoriji do agresivnosti dolati usljed spre avanja zadovoljenja potreba i motiva, usljed frustracije. b) Agresivnost i u enje shvatanje koje isti e ulogu u enja ali prihvatanje nasljednih osnova agresivnosti. Mo emo ista i: da postoji uro eni mehanizam, javljanja agresivnog impulsa, njegovo javljanje zavisi od li nog iskustva i socijalnog u enja.

8. Altruisti ko pona anje - prosocijalno Prema Latanu i Darliju altruisti ko pona anje podrazumijeva pru anje pomo i drugoj osobi bez obzira na motive koji pokre u na to pomaganje. Aronfrid daje druga ije obja njenje altruisti kog pona anja i on smatra da je to pona anje koje poduzimamo iz zadovoljstva to drugima inimo zadovoljstvo. Faktori koji uti u na altruisti ko pona anje mo emo svrstati u 4 grupe: situacione, pona anje drugih osoba, norme pona anja i osobine li nosti. Mnogi autori izvore altruisti kog pona anja vide u naslije u. Postoji i drugo shvatanje da kao izvor altruisti kog pona anja vidi u njegovom sticanju putem razli itih vrsta socijalnog u enja tj. prete ni dio altruisti kog pona anja ovjek sti e putem u enja i dejstvom raznih uslova. Kao sredstvo za razumijevanje altruisti kog pona anja naj e e je kori teno verbalno ubje ivanje, zatim potkrepljivanje altruisti kog pona anja. Va an agens za sticanje altruisti kog pona anja su i roditelji. Ako bar jedan roditelj razvija altruisti ko pona anje onda e i djeca. Jedno od sredstava za razvijanje je i osposobljavanje za otklanjanje dvoumljenja, kako postupiti u situacije u kojoj neko tra i pomo .

9. Konformiranje poslu nost i pokoravanje Konformiranje predstavlja prihvatanje mi ljenja drugih a da za takvo prihvatanje nema racionalnih razloga i prisile. Konformiranje je va na oblast pona anja, nastao iz ptrebe da se pona a kao drugi i kao to to drugi o ekuju. Spremnost na konformiranje

zavisi od individualnih razlika ljudi, bez obzira na to postoji velika sklonost i spremnost na usvajanje tu ih mi ljenja i postupaka.y

Spremnost za prihvatanje tu ih zahtijeva (ogled Milgrama)

Ljudi vrlo lako i esto prihvataju da u ine ono to se od njih tra i tj. to drugi ele, i esto su spremni da postupaju po tu im zahtjevima. Poznat je Milgremov ogled, koji je istra ivao spremnost ljudi da se pokoravaju nalogu razli itih vrsta autoriteta i onda kad izvr avanje naloga predstavlja suprotnost svakoj humanosti i eti kim principima.y

Kori tenje razli itih na ina da se izazove pokoravanje

Postoje razli iti na ini da se izazove pokoravanje. Jedan od takvih je opisan u Milgremovom istra ivanju gdje pojedinac u takvoj situaciji da se neprihvatanje tu ih zahtjeva u ine tako te kim. Zatim esto ne subjektu pokazuje pa nja, eli se u initi zadovoljnim i raspolo enim ako elimo da uradi ne to to drugi tra e od njega, izazivanjem osje aja krivice dovodi do pot injavanja.

10. Moralna svijest predstavlja va nu pokreta ku snagu ovjeka. Svako dru tvo ima ili grupa ima odre ene standarde o tome ta je pravilno a ta nije. ta moralno a ta ne. Ti standardi i principi nazivaju se dru tvenim i moralnim normama. Moralne norme znatno uti u na pona anje ljudi. Moralna svijest ili moralnost je psiholo ka disciplina i ima 3 komponente, intelektualnu, emocionalnu i konativnu ili voljnu. Intelektualne komponente ine znanja o moralnim principima prema kojima treba postupiti. Emocionalni ine osje anja u vezi sa moralnim postupcima ili nemoralnim, i konativnu komponentu ine spremnost sa dana nje odluke da se postupi u skladu sa usvojenim moralnim normama. Moralna svijest sti e se socijalnim u enjem. Razvoj moralne svijesti u obja njenju razvoja moralne svijesti mo emo razlikovati 2 teorije: teorije socijalnog u enja uslovljavanjem i kognitivne teorije. Teorije socijalnog u enja nagla avaju da formiranje moralne svijesti nastaje u enjem uslovljavanja ili potkrepljenja. Kognitivne teorije zastupaju stav da za razvoj moralnosti li nost mora da dostigne odre eni nivo intelektualnog razvoja. Kolberg je sproveo istra ivanje a rezultati su potvrdili da se moralnost postepeno razvija. Kolberg zastupa istu teorijsku koncepciju kao i Pia e SOCIJALNI STAVOVI

1. Definicija: Najjednostavnije odre enje stava je da je to pozitivno ili negativno reagovanje prema odre enim osobinama, objektivnim situacijama. Ova definicija kao i svaka druga i na prednosti i nedostatke. Olport daje slo eniji i potpuniju definiciju stava, to je neuralna i mentalna spremnost, dormiranje emocionalnih odnosa, koja vr i uticaj na reagovanje pojedinca na objekte, situacije sa kojima dolazi u dodir. Slo enost Iz navedenih definicija proizilaze karakteristike stava; to su: njihov dispozitivan karakter, njihova ste enost, njihovo djelovanje na pona anje i njihova slo enost. Stavovi su slo eni i obuhvataju 3 komponente:y y y

kognitivnu koju ine shvatanja i znanja o onome prema emu postoji stav emocionalnu komponentu- uklju uje osje anja prema onome prema kome imamo stav konativnu sastoji se u tome da se u ini ne to prema onome prema emu imamo stav.

Pojmovi srodni stavu su pojmovi uvjerenja, kao to imamo stav prema ne emu imamo i uvjerenje, ali ono se sastoji u pozivanju na argumente i injenice, npr. uvjerenje o tetnosti pu enja. Pojam mi ljenja po nekim autorima predstavlja prelaz izme u stava i uvjerenja. Pojam sentimenta Mkdugal smatra da je sentiment slo ena dispozicija za reagovanje u vezi s odre enim osobama i situacijama. 2. Vrijednosti su pojam srodan stavu i koristi se u raznim naukama. O vrijednostima postoje razli ita shvatanja. Prema jednom shvatanju sve stvari i pojave mogu biti vrijednosti za ovjeka. Roki smatra da su vrijednosti dispozicije koje su usmjerene na ciljeve koje pojedinac eli ostvariti. Olport i Moris smatraju da vrijednosti slu e za upoznavanje pojedine li nosti. 3. Ideologije Pojam i karakteristike pod pojmom ideologije podrazumijevamo uskla ena uvjerenja i opredjeljenja o nekim pitanjima iz ivota, dru tva i svijeta. Po mi ljenjima nekih stru njaka karakteristike ideologija su sljede e: zatvorenost i njihova otpornost na mijenjanje, insistiranje na njihovoj neprikosnovenosti i potpunom pridr avanju, sveobuhvatnost uvjerenja i njihovo iroko primjenjivanje, te orjentacija na akciju. Dvije najva nije grupe ideologija su politi ka i religijsko - crkvena Politi ka ideologija ima ih puno, jedna od podjela je na ekstremnu radikalnu ili komunisti ku i ekstremnu konzervativnu ili fa isti ka. Prihvatanje odre ene politi ke ideologije zavisi od vi e faktora, me u kojima su osobine li nosti, shvatanja u e sredine i porodice, li ni i grupni interesi i sl. Funkcija ideologije je zadovoljavanje

li nih i grupnih interesa kao i obja njavanje mnogih dru tvenih pitanja, te nja da se zauzme stav o spornim i za pojedinca va nim problemima i da se u skladu sa time djeluje. Religijsko crkvene ideologije najutjecajnice su; religijska ideologija predstavlja sistem vrijednosti, stavova i postavki vezanih za pona anje i uvjerenje u postojanje svemo nog bi a. Tri najprostije religije su kr anstvo, budizam i islam. Religijsko crkvene ideologije imaju tri komponente; kognitivnu koju ine mnoga i razna uvjerenja, emocionalna odra ava se u emocijama i odanosti u odre enom u enju i konativna, koja se sastoji u pona anju u skladu sa odre enom ideologijom.

4. Vrste stavova Stavovi se mogu podijeliti na osnovu vi e kriterija. Prema jednom na li ne koje se odnose na odre enog pojedinca, socijalni koji su vezani za vi e osoba, Mo emo govoriti o politi kim, ekonomskim, estetskim i dr. stavovima. Mo emo govoriti o predrasudama u okviru stavova i za njih je karakteristi no da su logi ki neosnovane.

5. Dimenzije stavova veliki broj pojedinaca mo e imati razli it stav o istoj pojavi, predmetu ili objektu. O tim razlikama govorimo kao o dimenzijama. Pa tako imamo: direkcija odnos prema objektu prema kojem imamo pozitivan ili negativan stav, slo enost obuhvata saznanje, emocije i tendencije ka akciji koje su uklju ene u stav, Ekstremnost je stupanj pristajanja na neki stav te mo emo biti ekstremno pozitivan ili ekstremno nehativan, o uskla enosti govorimo kada su sve tri komponente isto nagla ene, dosljednost u kojoj mjeri se stavovi primjenjuju gdje ih je mogu e primjeniti, snaga ogleda se u otpornosti prema podacima koji su suprotni stavu, ambivalentnost ozna ava pozitivnu ili negativnu reakciju objekta prema kome ima stav i otvorenost ili izraslost- spremnost da se stav manifestuje ili ispolji.

6. Strukture stavova sindrom stava i bazi ni s. stavovi Neki stavovi se ne javljaju izolovani, esto su povezani sa drugim i ine sistem stavova. Kada govorimo o strukturi stavova ona mo e podrazumijevati povezanost izme u stavova koji se zajedno pojavljuju i ine sindrom, ponekad se pod strukturom podrazumijevaju osnovni faktori koji se nazivaju jo i bazi nim stavovima. Prema Forgusu osnovni ili bazi ni su: religioznost, humanizam i nacionalizam.

Osnovni socijalni stavovi prema Gilfordu su: liberalizam konzervatizam, religioznost areligioznost, humanizam nehumanizam, nacional internacionalizam te evolucionalizam i revolucionalizam.

7. Antisemitizam je povezan sistem stavova, jedna ideologija koja se sastoji od stereotipnih negativnih mi ljenja, pa tako se npr. jevreji opisuju kao ne to to ugro ava i moralni ivot nejevreja, koji su sa neprijateljskim stavovima. Etnocentrizam se defini e kao ideologija, za koju je karakteristi no da se pripadnici vlastite grupe ili nacije smatraju superiornim i vrednijim od pripadnika druge grupe ili nacije. Politi ki konzervatizam autori povezuju antisemitizam sa politi kim konzervatizmom, to je sistem stavova prema razli itim politi kim, ekonomskim i socijalnim pitanjima kojima pojedinac ne pripada. Auroritarna li nost na osnovu F skale (autori su je nazvali zato to smatraju da otkriva sklonost ka fa isti koj ideologiji) izdvojeno je 9 osobina koje karakteri u autoritarnu li nost a to su:y y y y y y y y y

konvencionalizam (prihvat vrijednosti i stavova srednje ili du e klase) autoritarna submisivnost nekriti an stav prema idealizovanim autoritetima grupe agresivnost o tro reagovanje prema ljudima antiintraceptivnost suprotstavljanje subjektivnom i imaginarnom po tovanje vlasti i pozitivan odnos prema njoj destruktivnost i cinizam odbacivanje humanosti kori tenje mehanizama projekcije rigidnost mi ljanja i pretjerano interesovanje za seksualne nastranosti.

8. Djelovanje i funkcija stavova Uticaj na pona anje stavovi su sistemi kognitivnih, emocionalnih i konativnih tendencija i oni predstavljaju spremnost za odre eni na in reagovanja tako to opa ati neke objekte, o njima misliti i emocionalno reagovati. Zbog takve svoje prirode stavovi uti u na:y y

opa anje- uti e tako to mi izme u mogu ih opa anja biramo one koji su u skladu sa na im stavom. u enje i pam enje br e se u i i pamti to je u skladu s na im stavovima

y

uti u na sudove, ocjene, mi ljenja na emocionalno pona anje, uticaj na mentalne funkcije je neograni en.

Funkcionalni karakter kao i svi psih. procesi tako i stavovi imaju odre enu funkciju u pona anju, u reagovanju i snala enju u razli itim situacijama. Stavovi poma u u zadovoljavanju razli itih ljudskih motiva. Funkcionalnost stavova dolazi do izra aja u analizama o ulozi predrasuda. Predrasude mogu poslu iti kao sredstvo zadovoljavanja nedozvoljenih, osu ivanih elja, ciljeva i sl.

FORMIRANJE I MIJENJANJE S. STAVOVA

Svi faktori koji uti u na socijalizaciju uti u i na formiranje stavova. Sve te faktore mo emo svrstati u 3 velike kategorije, to su: univerzalni faktori koji uti nu na dru tveno zbivanje, posredni ili faktori koji neposredno djeluju na pona anje npr. pripadnost odre enoj grupi, i specifi ni faktori najprije uticaj masovnih komunikacija. 1. Grupna pripadnost kao faktor formiranja soc. stavova. - Svaki pojedinac je pripadnik manje ili ve e grupe, koja ima svoja odre ena uvjerenja, vjerovanja, stavove, mi ljenja i sl. Grupa svoj uticaj mo e vr iti na 3 na ina: - djeluje na izbor i filtriranje komunikacija i informacija koje e doprijeti do lanova - nagla ava vrijednosti za koje se grupa zala e i - daje socijalnu podr ku u odr avanju stavova u skladu sa grupnim shvatanjima. Uticaj velikih grupa kao to su:y y

y

nacija pojedinac kao pripadnik velike grupe usvaja kulturu te grupe kojoj pripada, od ega zavisi kako e se braniti, odijevati, koja zanimanja obavljati, gdje e ivjeti i sl. politi ke organizacije vr e zna ajan uticaj na formiranje stavova. Mo emo re i da pripadnost partiji nije uticalo na sli nost stavova ve je postojanje odre enih stavova uticalo na opredjeljenje odre ene partije. crkvene organizacije imaju va an uticaj na stavove. Mo e se re i da opredjeljenje za odre enu vjersku organizaciju samo po sebi nije toliko bitno za formiranje stavova kao to je bitno odr avanje odre enih religijskih propisa i u enja.

Uticaj primarnih grupa Najzna ajniji uticaj imaju: porodica, krug prijatelja ili radna okru enja. Uticaj primarnih grupa na formiranje stavova je velik, pogotovo ako su te grupe za pojedinca referentne grupe; tj. imaju norme koje pojedinci prihvataju i sa

kojima se identifikuju. Mogu e je da se pojedina identifikacija sa grupama kojima ne pripadaju nego bi samo eljeli pripadati npr. est je slu aj da u amer. uslovima sin iz radni ke porodice identifikuje se sa srednjim slojem. Uloga informisanosti i znanja ovu ulogu isti u mnogi teoreti ari stavova. Ove teorije nagla avaju da formiranje stava ne zavisi samo od kognitivnih elemenata ve i od motivacije pojedinca. Iako saznanja imaju va nu ulogu njihov uticaj ograni avaju razli iti faktori: ograni enost na ih znanja, djelovanje autoriteta, li ni interesi, motivi. Personalni momenti i formiranje stavova (li ni momenti) mo emo razlikovati 2 grupe li nih momenata za formiranje stavova, to su: aktuelna motivacija i crte li nosti. Aktuelna motivacija- uticaj motivacije u formiranju i odr avanju stavova a posebno predrasuda, potvr uju analize raznih predrasuda. One u su tini slu e kao sredstvo da se zadovolje razli ite te nje i elje, koji pojedinci ina e nisu u mogu nosti da ostvare, i da se oslobode od nagomilane tenzije i agresije. Predrasude imaju va nu funkciju u ostvarivanju motiva, tako i motivi uti u na stavove i predrasude. Crte ili trajne karakteristike li nosti ispitivanja o vezi izme u osobina li nosti i odre enih stavova dosta su nesigurne u zaklju cima. Autori esto zanemaruju pripadnost kulturi i subkulturi kojoj ispitanik pripada, zanemaruju ekonomsku situaciju, odre ena dru tvena stanja i druge spolja nje momente. Ti psiholo ki momenti imaju zna ajnog udjela u formiranju stavova, ali ti momenti su razli iti u razli itim sredinama za razli ite grupe i sl.

MIJENJANJE STAVOVA iako je za sve stavove karakteristi na relativna trajnost, oni se ipak mogu mijenjati. Stavovi se mogu mijenjati s obzirom na njihov intenzitet, s obzirom na njihovu direkciju i sl. Zvisnost od karakteristika stava da li e se stavovi lak e ili te e promijeniti djelovanjem razli itih faktora zavisi i od samih karakteristika stavova, slo enosti, uskla enosti, snage i sl. Ekstremniji stavovi sa ve im intenzitetom uvjerenosti te e e se mijenjati. Iako tako manje slo eni stavovi lak e e se mijenjati i sl. Zavisnost od karakteristika li nosti mijenjanje stavova zavisi i od samih karakteristika li nosti.kao odre ene crte tj. karakteristike li nosti od kojih zavisi efekat mijenjanja stavova navode se: inteligencija, ........ te potreba za kognitivnom jasno om.

Zavisnost od grupe po to je grupa jedan od osnovnih izvora formiranja astavova tako je i najva niji faktor mijenjanja stavova. Napu tanjem odre ene grupe te uklju enjem u novu grupu sa druga ijim stavivima i mi ljenjima, esto dolazi kod tih ljudi do zna ajnih promjena stavova. Grupa je zna ajan inilac koji uti e na mijenjanje stavova i to radi tako to uskra uje podr ku ranijim, dotada njim stavovima i poma e formiranju novih stavova.

SPECIFI NI FAKTORI FORMIRANJA STAVOVA Mogu se svrstati u 6 grupa i to u vezi sa: grupom, komunikacionim situacijama, sadr ajem komunikacije, organizacijom komunikacije, karakteristikama komunikatora, te kori tenjem masovnih sredstava komunikacije. Spec. faktor u vezi sa grupom specifi ni uslovi u vezi sa grupom a od kojih zavisi efekat ubje ivanja su : vrstina grupnih normi, ocjena opravdanosti gr. normi, kontrola njihovih odr avanja, promjena vrijednosti toga da se bude lan grupe i status u grupi. vrstina grupnih normi ukoliko su grupne vrijednosti v e usvojene od lanova grupe bi e te e promijeniti. Sa vrstinom normi obi no ide i njihova opravdanost. Te e e se mijenjati oni stavovi i norme za iju opravdanost postoji ve a uvjerenost. Specifi ni faktori u vezi s komunikacionom situacijom tj. faktori u vezi s uslovima u kojima se primjenjuju saop tenja. U literaturi se primjenjuju 3 sulova primanja saop tenja to su: Prihvatanja komunikacije u masi ili izolovanoj situaciji, javno deklarisanje prihvatanja saop tenih stavova, te grupna diskusija i gr. komunikacija. Specifi ni faktori u vezi sa sadr ajem komunikacije kad se putem komunikacije nastoji uticati na promjenu stavova nije svejedno koje e se informacije saop tavati i kakvi e se argumenti iznositi, to zna i da efekti promjene zavise od sadr aja informacije.

STEREOTIPI I PREDRASUDE (iz knjige)y y

sna an motivacioni faktor pokreta i aktivnosti

Istra ivanja pokazuju da su predrasude perzistentne. Longitudinalno istra ivanjejedno te isto istra ivanje provjerava se na vi e generacija.y y

br e se mijenjaju kada do e do nekih politi kih dejstava mogu biti djelimi no ta ne prema nekom narodu.

Stereotipi uglavnom su obojeni emocionalnim odnosom. Postoje teorije koje obja njavaju etiologiju predrasuda, Olport, 6 teorija:1. teorija opravdane reputacije, 2. fenomenolo ke t. predrasuda 3. psihodinami ke teorije predrasude su projekcije osobina onih naroda koji procjenjuju drugi narod. Tu spadaju instinktivisti ke teorije i frustracione teorije. 4. situacione teorije 5. kulturolo ke teorije 6. dru tveno- istorijske teorije.

DRU TVENE VRIJEDNOSTI (predavanja) Vrijednosti kao i stavovi su ideali. Elementi dru tvene svijesti i imaju sna nu motivacionu snagu te zaslu uju da se puno istra uju. Ovaj fenomen je relativno malo istra ivan, ne zato to je naro ito manje zna ajno, ve zato to je ovaj dio dru tvene svijesti te ko uhvatljiv.

Termin vrijednost se pojavljuje u svakodnevnom govoru, u jeziku nauke, moralu, politici itd. Sve to zbunjuje istra iva e te je do def. te ko do i. Fridman navodi 16 na ina kako filozofi definiraju vrijednosti. Stipe uvar preferiraju i interes u odnosu na neke stvari i objekte. Neki smatraju vrijednosti kao na odnos kvaliteta (kako se odnosimo u procjeni ne ega). Po Adlerovom rje niku podrazumijeva ne to valjano, ne to to se cijeni. Rot pojam stava jednak sa pojmom vrijednosti. Raki vrijednost iri pojam od stava, ali zajedni ki uti u kakve e se vrijednosti desiti. Jedan stav je samo oblik vrijednosti. to vi e stavova vrijednost je kvalitetnija. Putem istra ivanja stavova bi mogli do i do 9. sprata pojmovno hijerarhijske ljestvice. Vrijednosti se sti u tokom ivota, od roditelja, medija, literature i prenosi se u enjem, imitacijom, igranjem uloga itd. Da li e se br e prenositi ovisi o na im potrebama.

IDEALI

- najslo eniji oblik dru tvene svijesti, a formiraju se iz sistema vrijednosti. Od ideala konstitui e se i karakter li nosti. Ideali i vrijednosti sna no odre uju karakter li nosti. Karakter adolescenta (studija) postoje 5 tipova adolescenata koju soc. radnici trebaju da ra lane, prepoznaju: 1. adaptivni tip otvoren, povjerljiv, prihvativ, popularan, 2. neadaptivan tip nezadovoljan, nesiguran, esto agresivan, 3. submisivan odan, stidljiv, nesiguran, 4. prkosan nepopularan, nesiguran, neprijateljski raspolo en, buntovnik prema autoritetu. 5. autocentri ani tip usredsre en na sebe, ambiciozan, sklon samoposmatranju, voli biti vo a itd. Ideale kod omladine istra uju psiholozi, sociolozi, pedagozi, soc, radnici, putem raznih upitnika, kola itd. Pitanja se postavljaju na koga bi elio da li ih? Ko je tvoj idol?

Treba omogu iti da poznaju i otkrijuu osobine delikventa, da rade uvje bavanje vje tina savjetodavnog rada, posebno ljudskog komuniciranja, da upoznaju elemente pedago ke antropologije... treba da budu upoznati kako njihovi ti enici donose sudove, ko su im ideali, vrijednosti, kako ti enici sti u svijest o sebi, da li mogu proniknuti u svoje ja, kako se radi na samoizgra ivanju itd.

DELIKVENCIJA

Ameri ki psiholog Lorenco Sapiro ka e: Svi od u itelja preko sve enika pa do predsjednika kr te ruke u moralnom razvoju na e djece, i ni ta se ne popravlja. Ako je ovo ta no soc. radnici imaju danas pune ruke posla. Slika BH djece nije ni ta bolja. I ovdje se sve te e izlazi na kraj sa prestupnicima. kole malo rade na tome. Po zavr etku agresije na BH puno se govori o agresivnosti na e djece. Agresivnost se kod nastavnika i soc. radnika stavlja u negativan kontekst. Fakulteti koji koluju soc. radnike i nastavnike ne posve uju dovoljno pa nje tome. Malo se radi na prevenciji delikvencije. Genocid najte i oblik kriminalnog pona anja. Ne mogu se soc. radnici amnestirati to se uve ao problem kod omladine. S.r. se donekle bave lije enjem pojava koja se zovu ni eg ranga pojave (d eparenje, tu e...) dok vi i oblici uglavnom nisu predmet bavljenja ni kola ni soc. ustanova. Danas pojava koja je vezana sa kriminalitetom itava javnost pokazuje interesovanje za kriminalne prestupe (mediji) to ukazuje na broj pove avanja prestupni tva. Veliki interes medija za problem prestupni tva soc. psiholozi nalaze u potpunoj iracionalnosti delikventnosti i vi e je povezana sa emocijama nego sa razumom. U tom interesovanju i njihovo pra enje ima i racionalnog kriminal prijeti slabljenju zajednice. Kriminal i delikvencija predstavljaju veliki ekonomski teret za zajednicu. Te tete su i u tro kovima svih slu bi koje se stvaraju i suzbijaju taj kriminalitet. Vrlo zna ajan razlog prikupljanje materijala o zlo inu slu i i kao sredstvo za edukaciju. Problem pona anja podrazumijeva se: - prekr aj iz zakona u odre enom dru tvenom sistemu i soc. odstupanja. neki pod tim podrazumijevaju ak i emocionalne prekr aje (bijes). To je povezano i sa crtama li nosti. Prestupni tvo se poima razli ito u razli itim kulturama i soc. sredinama. ta je problem pona anja treba imati na umu da je to promjenjivo, s obzirom na emocionalne poreme aje kao i osobine li nosti.

Maloljetni ka delikvencija sve devijantne radnje koje izlaze iz granica zakonskih linija. Stru njaci se sla u da su uzroci nastanka razli iti npr. ameri ka studija, delikven. ra irenija u urbanim centrima. za to ima mladih koji ive u strogom centru a nisu podlegli del. pona anju? Va niji faktor li avanje mladih emocionalnih zadovoljstava (nedostatak pa nje roditelja). ETIOLOGIJA I PREVENCIJA DEL.1. svaka ljudska zajednica ima svoje norme pona anja ali i odre ene sankcije za one koji to prekr e, ko prekr i ulazi u norme del. pona anja. 2. postoje 2 oblika moralne i pravne norme. Legalne norme su neke i ne napisane norme tzv. obi ajno pravo. 3. odre enje del. zavisi od vrste norme i sankcije koja se primjenjuje tj. da li je rije o legalnoj ili moralnoj normi. 4. moralne i legalne norme mogu se preklapati. Izvr enje saobra ajnih prekr aja se legalno goni ali nije i moralni prekr aj. 5. postoji veliki normativni....... Neko pona anje u nekoj zajednici je ka njivo u drugoj ne (krvna osveta) 6. legalne norme su op te, moralne nisu va no za one koji ih prihvataju 7. psiholo ka razlika u prihvatanju moralnih i legalnih normi. Legalne norme izazivaju osje aj straha, moralne osje aj krivice.

Da li je bje anje od kole, ku e pojava delikventnosti? Dakle, to mo e da odra ava neke duboke frustracije li nosti. Postoje te ko e u obitelji, ku i, bolesti, kolski ivot mo e biti izvor iritacije, ogroman broj uzroka.. Ako dijete ne dobije u koli ono to ga ispunjava, on to dopunjava na ulici. Istra iva le studije koje se bave ovim pitanjima mo e se konstatovati da kole mogu podstaknuti pojavu del. pona anja lo a klima u koli, ne razvijenost kolskog kolektiva, sistem ocjenjivanja... Broj del. pona anja se smanjuje za vrijeme kolskih raspusta istra ivanja. Rano otkrivanje del. tendencija? Sa razvojem dru tva se sve vi e pridaje pa nja ovom pitanju i predikciji del. pona anja. Da bi na tom zadatku uspje no radili s. r. moraju sura ivati u otkrivanju potencijalnog del. pona anja. Instrumenti ranog otkrivanja del. pona anja...Mnogobrojni faktori koji uzrokuju del. pon. Utvr eno je da jedini ispravni pristup pojavi del. je polivalentni faktor (sindrom f.) Svi ti faktori su podijeljeni u 2 op ta faktora:

1. empiristi ki (iskustveni) 2. geneti ki (nasljedni).

Ve ina autora stoji na stanovi tvu sredinskih faktora (empiristi ki).

FAKTORI U SREDINSKIM OKOLNOSTIMA ime se brojni poku aji da se prona u mjerni instrumenti za rano otkrivanje i preveniranje del. pona anja. U poku ajima da se del. to ranije otkrije Glik provjeravali su 3 predikciona faktora (pojave):y

soc. faktor

Ispitivanje 500 del. i 500 nedelikventne djece. Ispitivali socijalno porijeklo i zaklju ili da nije ba neki faktor, da su porodi ni odnosi daleko zna ajniji. Porodi ni odnosi najzna ajniji sredinski faktor. Na in odgajanja, discipliniranje je va an faktor pona anja.y y

poja ano osje anje nesigurnosti, strah, srd ba indikatori du evnog zdravlja emocionalna stabilnost mo e biti uzrok, kao i neke osobine li nosti (impulsivnost, slabost ega, samokrivica, ljubomora itd) predelikventni faktori

Delikv. vi e ispoljavaju tvrdoglavnost, neodgovornost, sugestibilnost itd. Odnosi susjedstva (blize soc. okru enja) ako nema zlo ina, postoje parkovi itd. broj delik. e se znatno smanjiti. Ako dijete jednom u 2. god. mijenja sredinu smatra se da mo e biti uzrok preddelikventnog pona anja. Institut u Ljubljani istra ivao : Da li je mogu e otkriti rano del. pona anje. sociometrijski postupak koristili. Ko je ko La ljivost najsimpati nija za dalje del. pona anje agresivnost, lo i uslovi u koli Nastavnici nedovoljno i s. r. pripremljeni za otkrivanje ranog del. pona anja.

RANO OTKRIVANJE DELIKVENCIJE

U mnogim zemljama predikciji se pridaje velika pa nja dok se kod nas na tome i ne radi. U BiH nisu uspostavljeni sistemi predikcije delik. ali nema ni adekvatnih ljudi koji bi se borili protiv droge. Moramo biti upoznati sa ranim oblicima otkrivanja delikvencije. Da li postoji neki na in (oblici) u ranom otkrivanju delikvencije? Na osnovu mnogobrojnih istra ivanja razvile su se mnoge hipoteze te soc. faktori koji uti u na taj fenomen. Na pojavu del. uti e vi e faktora i to:y y

empiristi ki (iskustveni) f. konstitucionalni f.

Ve ina autora nagla ava va nost empir. faktora. Sredinski faktori djeluju rano kao kriminogeni faktori. U ve ini studija razorenost obitelji smatra se najpogodnijim iskustvenim faktorom. Kanije ovo postaje upitno. Soc. rad. smatraju da je razorenost obitelji, najsna niji determinator da e takvo dijete postati delikventno. Studija Saharova razmatrao strukturu delik. obitelji u ruskoj koloniji. Od 200 osu enika njih 101 raslo je u razorenoj obitelji. Bolbi navodi da od 1315 dje aka i 300 djevoj ica kojima je bio potreban domski smje taj njih 42% je aka i 65% djevoj ica je ivjelo prije u razorenoj obitelji. U posljednje vrijeme ine se brojni napori da se do e do nekih predik. testova, kako bi pomo u njih prevenirali delikvenciju. Ne mo e se re i da su 100% sigurni i pouzdani. Utvr eno je da su porodi ni uvjeti, na in podizanja djeteta ipak najzna ajniji faktori predikcije. Lo a koherentnost, kohezivnost, neprijateljstvo, fizi ko ka njavanje ili su ti odnosi bili dosta popustljivi u ranom djetinjstvu su najplodnije tlo za razvoj del. Na in odgajanja i discipliniranje je najva niji faktor predikcije. Neredovna, pretjerana ograni enost ima predik. mo . Nedostatak odmjerene i kontinuirane pa nje kod djece se pokazao kao va nim prediktom. Odnos prema djetetu je sna niji od razorenosti braka (manje anse za del). emocionalna stanja tako e mogu biti va na, pove ano stanje nesigurnosti, anksioznost... Ve ina psih. poreme aja spada u grupu emocionalne stabilnosti. Neke osobine li nosti tako e su stavljena na listu va nih pred. faktora. kao i impulsivnost, nedostatak samokontrole, slabost ega, samookrivljivanje, ljubomora , jesu one osobine li nosti iz kojih mo e da pronikne del. pona anje. Karakteristike li nosti takvog delikventa: tvrdoglavost, bestidni, imaju samopreduk. pona anje, sujetni, neodgovorni, visok stepen nedostataka, sugestibilnost.

Svi smatraju da osoba sa slabim egom je sklona sva emu. VA NO ja ajte ego!! Istra ivanje Odgajateljica djece od 4 god. je dala neki zadatak. Svi koji su to rije ili dobit e nagradu. Oni koji ho e odma nagradu dobit e 1 kola i , a kasnije ako sa ekaju dobit e 2 kola i a. Neki su to odma uzeli neki poslije. Oni koji su uzeli odma ve ina ne svi kasnije su postali uglavnom delikventi. Oni drugi uglav