Maciej Aleksander Kędzierski

  • View
    216

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Maciej Aleksander Kędzierski

  • II. STUDIA I ANALIZY 121

    Maciej Aleksander Kdzierski

    Cybernetyczne ujcie funkcjonowania zwizku przestpczego przy wykorzystaniu teorii ukadw autonomicznych

    (samodzielnych) Mariana Mazura. Zarys problematyki1

    Marian Mazur jest twrc teorii ukadw samodzielnych, opublikowanej w 1966 r.2 Jednym z podstawowych poj tej teorii jest pojcie ukadu samodzielnego (autono-micznego) jako ukadu zdolnego do sterowania si oraz ktry potrafi przeciwdziaa utracie tej swojej zdolnoci3. Zaoeniem powstania takiego ukadu jest moliwo jego istnienia w danym czasie i miejscu w celu realizowania funkcji ukadu oraz jego zdolno (umiejtno) do funkcjonowania w czasie. Podobne zaoenia dotycz zwizku prze-stpczego (czasami grupy przestpczej). Powstaje wiec pytanie, na ile i w jakim zakresie bdzie mona wykorzysta teori ukadw samodzielnych, ale take teori informacji, do oceny funkcjonowania zorganizowanych grup przestpczych, ktre zyskay ju okrelon trwao funkcjonowania w czasie. Na ile ukad przestpczy bdzie mona uzna za ukad samodzielny w rozumieniu teorii M. Mazura oraz jakie relacje mog w nim zachodzi (wewntrzne midzy elementami ukadu i zewntrzne z elemen-tami otoczenia) bdzie omwione w dalszej czci artykuu.

    Organizowanie si obywateli w celu pozyskiwania rodkw (lub zdobycia wa-dzy) poprzez dziaania kryminalne znane jest w Polsce od wielu lat. Uwaa si, e jest to jeden z negatywnych wynikw przemian spoeczno-ekonomicznych po 1989 r. Zjawisko to zostao okrelone mianem przestpczoci zorganizowanej. Abstrahujc od spoecznych uwarunkowa, dodatkowym elementem wpywajcym na powstanie tego rodzaju przestpczoci jest kierowanie si potrzeb organizowania, wyraajc si w przygotowywaniu si do dokonania przestpstwa, a take chci uzyskania wik-szych efektw negatywnych zachowa. Powodem aktywnoci przestpczej bya i jest wic ch wyboru takiego sposobu popeniania przestpstw, ktry pozwoliby sprosta stawianym celom organizacyjnym, tj. generowaniu zysku finansowego4.

    Przedstawienie struktury i dziaania organizacji przestpczej jako ukadu cybernetycznego ma na celu gwnie charakter poznawczy. Pozwala na przyblienie

    1 Ze wzgldu na ograniczenie tematyczne, artyku nie prezentuje kompleksowego wykorzystania teorii reprezentowanych przez M. Mazura. Dotyczy to midzy innymi zastosowania jakociowej teorii informacji prezentowanej rwnie przez tego autora. Przedstawienie tej teorii w odniesieniu do sterowania ukadami zwizkami przestpczymi ze strony organw cigania powinno by przedmiotem odrbnej pracy. Dlatego te na potrzeby niniejszej publikacji ograniczono si wycznie do niezbdnego minimum.

    2 M. Mazur stworzy teori systemw autonomicznych autosomw (wczeniej posugiwa si pojciem ukadw samodzielnych). Jego teoria zostaa opublikowana w opracowaniu Cybernetyczna teo-ria ukadw samodzielnych (Warszawa 1966, PWN) i rozwinita w publikacji pt. Cybernetyka i charakter (Warszawa 1976, PWN). Jako przykad skonkretyzowanego ukadu autonomicznego uznano czowieka, ktrego charakterowi zostaa powicona znaczna cz publikacji M. Mazura.

    3 M. Mazur, Cybernetyczna teoria, s. 5155.4 Celem dziaa przestpczych moe by take zdobycie i utrzymanie wadzy, ktre koreluje z posia-

    daniem rodkw finansowych i stosowaniem pozaprawnych metod postpowania zarwno wobec czonkw wasnej organizacji (elementw ukadu), jak i podmiotw pozaorganizacyjnych (elementw otoczenia).

  • 122 PRZEGLD BEZPIECZESTWA WEWNTRZNEGO 8/13

    i ocen rozwiza uzyskanych w innych dziedzinach nauki (w tym cybernetyki5) do kryminalistycznej oceny i analizy zachowa organizacyjnych wystpujcych w obszarze przestpczoci zorganizowanej. Rozwizania te mog by przydatne do oceny i rozpoznawania struktur zorganizowanych grup przestpczych oraz organizacji ter-rorystycznych, szczeglnie majcych bardziej tradycyjny, zhierarchizowany charakter. Przyjte w cybernetyce oceny zachowa organizacyjnych powinny przyczyni si take do ustalania taktyki kryminalistycznej organw cigania wobec podmiotw funkcjonu-jcych w strukturach przestpczoci zorganizowanej i strukturach terrorystycznych.

    Cybernetyka okrela system jako ukad elementw wzajemnie ze sob wsp-dziaajcych dla osignicia okrelonego celu. W ujciu cybernetycznym rwnie organizacj przestpcz mona potraktowa jako system (ukad) otwarty i wyodrb-niony z otoczenia6. Otoczenie zakca dziaanie systemu, starajc si doprowadzi do maksymalnej entropii, czyli do jego zniszczenia. Celem systemu w sensie cybernetycz-nym jest utrzymywanie stanu rwnowagi podczas wymiany z otoczeniem czynnikw materialnych, informacyjnych i energetycznych7. Systemy zamknite w zwizku z brakiem wymiany wyej wymienionych czynnikw z otoczeniem s bardziej nara-one na zjawisko entropii i zanik. Zwizki przestpcze, nawet najbardziej hermetyczne, pozostaj ukadami otwartymi, ywymi, wchodzcymi w relacje z otoczeniem. Wynika to z istoty funkcjonowania zwizku, ktry dziaa kosztem otoczenia, czerpic z niego zasilanie informacyjne i energetyczne. W rozpatrywanym ukadzie zwizku przestp-czym (ukadzie przestpczym) zachodz procesy wymiany informacji i energii, co pozwala na jego utrzymanie w rwnowadze funkcjonalnej, a w konsekwencji umoliwia utrzymywanie si ukadowi w rwnowadze homeostatycznej8.

    W spoeczestwie mona wyrni co najmniej dwa rodzaje homeostazy homeostaz caego spoeczestwa oraz homeostaz poszczeglnych jej czonkw. Rwnowaga utrzymywana przez homeostaz spoeczn moe rni si od rwno-wagi utrzymywanej przez homeostazy poszczeglnych ludzi. Inaczej mwic, moe zachodzi sprzeczno midzy interesem spoeczestwa a interesem jego czonkw. Najbardziej istotne jest jednak rozrnienie midzy homeostaz spoeczn a organiza-cj. Aby unikn nieporozumie, przez organizacj (przestpcz) naley tu rozumie struktur spoeczn opart na wydawaniu rozkazw i wymuszaniu ich wykonywania. Struktur tak maj np. rozmaite instytucje9, a take zwizki przestpcze.

    5 Cybernetyka jako dziedzina nauki powstaa pod wpywem koncepcji zwizanych z konstrukcj samosterownych pociskw rakietowych, rozwoju automatyzacji i elektronicznej techniki obliczeniowej oraz prac N. Wienera. Najwaniejsza w zakresie opisania zjawisk staa si analiza mate-matyczna, z czasem jednak zaczto kreowa tzw. niematematyczne podejcie cybernetyczne i przekada budow systemw na zachowania spoeczne. Wynikiem tego byo zastosowanie cybernetyki jako myli porzdkujcej w socjologii, naukach politycznych (decydowanie polityczne), psychologii i prawie (w zakre-sie teorii znakw i norm prawnych).

    6 Ukad powizany z otoczeniem za pomoc wej i wyj nazywa si ukadem wzgldnie odosobnionym.

    7 Z. Biniek, Elementy teorii systemw modelowania i symulacji, skrypt akademicki, wyd. III inter-netowe, Infoplan Internet 2002, s. 6.

    8 Pojcie homeostazy wprowadzi w 1939 r. Walter Cannon, yjcy na przeomie XIX i XX stulecia amerykaski psycholog i neurolog, na podstawie zaoe Claude Bernarda z 1857 r. dotyczcych stabilnoci rodowiska wewntrznego. Homeostaza jest podstawowym pojciem w fizjologii, ale jest rwnie stoso-wane w psychologii zdrowia dla okrelenia mechanizmu adaptacyjnego.

    9 M. Mazur, Homeostaza spoeczna, w: Procesy samoregulacji w owiacie. Problemy homeostazy spoecznej, M. Pcherski, J. Tudrej (red.), Warszawa 1983, PWN, s. 107115. Przedstawion struktur posiadaj rwnie organizacje zwalczajce przestpczo (np. Policja, Stra Graniczna). W takim przy-

  • II. STUDIA I ANALIZY 123

    Warto take wspomnie o konfliktach midzy homeostaz spoeczn a orga-nizacj, wynikajcych z przeciwstawnoci interesw. W sytuacjach konfliktowych przewaga homeostazy spoecznej nad organizacj ma rdo w tym, e spoeczestwo moe istnie bez organizacji, organizacja natomiast nie moe istnie bez spoecze-stwa, zawsze jest tylko dodatkiem do niej10. Przedmiotowe rozwaania mog si rwnie dobrze odnosi do zwizku przestpczego jako alternatywnego funkcjonowania spo-ecznego, nie zawsze skierowanego przeciwko spoecznoci11. To stwierdzenie ma swoje uzasadnienie przede wszystkim w tym, e niejednokrotnie organizacja przestpcza dziaa w swoistej symbiozie ze spoeczestwem, upatrujc wroga raczej w przedsta-wicielach wadzy ni w samym spoeczestwie12. Homeostaza spoeczna odnosi si do spoeczestwa jako caoci, ktre ma przyjte, okrelone, wzorce postpowania oraz okrelone (definiowalne) odchylenia od przyjtych norm postpowania. Tym odchyleniem bdzie na przykad dziaalno zorganizowanych grup przestpczych, ktra ingeruje w porzdek prawny dotyczcy okrelonej spoecznoci jako caoci13. Nie ma przy tym rnicy, czy dziaalno grup przestpczych ma charakter narodowy (krajowy, etniczny), czy midzynarodowy (ponadgraniczny). Wane jest natomiast to, e ich dziaanie burzy wzorzec homeostatycznego funkcjonowania ustalony w danej spoecznoci. W rzeczywistoci ukad spoeczny tak ksztatuje swoje relacje, aby mie przewag nad tak organizacj. Wielokrotnie stwierdza si, e organizacje przestpcze istniej dziki spoeczestwu, czasami na jego rzecz, ale bez spoeczestwa nie mog istnie, gdy funkcjonuj w sposb pasoytniczy. Spoeczestwa mogyby funkcjono-wa bez tego typu organizacji, ale biorc pod uwag obecnie wystpujce zagroenia, taki spoeczny wzorzec chyba dugo jeszcze bdzie nieosigalny.

    W zalenoci od rnic, do jakich moe dochodzi midzy homeostaz spoeczn a homeostaz danej organizacji mona wyodrbni pi nastpujcych moliwoci14:1) homeostaza spoeczestwa i homeostaza grupy s zgodne i ze sob i z prawem.

    Oznacza to, e interes grupy jest taki sam, jak interes caego spoeczestwa, i pozo-staje w granicach prawa. Jest to stan okrelany jako praworzdno,

    2) homeostaza spoeczestwa i homeostaza grupy s zgodne ze sob, ale niezgodne z prawem. Oznacza to, e prawo nie odpowiada niczyim interesom (np. jest przesta-rzae) i jest okrelane jako prawo nieyciowe,

    3) homeostaza spoeczestwa jest zgodna z prawem, ale niezgodna z homeostaz grupy. Oznacza to, e grupa dy do osignicia korzyci wasnych,