Click here to load reader

ÇAĞDAŞ KAZAK DİLİNDE TELAFFUZ SORUNLARI - KUDERİNOVA.pdf · PDF fileÇağdaş Kazak Dilinde Telaffuz Sorunlar 114 Türk Dünyas 1 Say Giriş Kazak dili, Rusya İmparatorluğu

  • View
    215

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of ÇAĞDAŞ KAZAK DİLİNDE TELAFFUZ SORUNLARI - KUDERİNOVA.pdf · PDF...

  • 113Trk Dnyas 41. Say

    * Do. Dr., Sleyman Demirel niversitesi Filoloji Fakltesi, kuderinova_7[email protected]

    ADA KAZAK DLNDE TELAFFUZ SORUNLARI

    Kuralay KUDERNOVA*

    zet:Dnyann en kkl dillerinden olan Kazak dili, gemiten gnmze kendine has

    ses yapsna sahiptir. XX. yzyln balarndaki imla klavuzunda Kazak dilinin szl ve yazl sistemi birletirilmitir. Kazak dili ile ilgili aratrmalar yaz dili zerinde younlam, Kazaka yazl eserlerin dilinin szl dille uyum iinde olmad dik-kate alnmamtr. Kazak dili aratrmalar bugne kadar eski dil dikkate alnmadan sadece ada Kazak dili zerinde yaplmaktadr. Kazak dilinin fonetii, bilim insan-larnn aratrma alanna bile dhil edilmemitir. Bu makalede Kazak edeb dilinin syleyi sistemi, Kazak dilinin ses yapsnn tarihi, gnmzde gen neslin dilindeki telaffuz deiimleri, dilin geleceine dair tahminler ele alnmaktadr.

    Anahtar kelimeler: Kazak dili, Kazak alfabesi, Kazak fonetik sistemi, edeb dil.

    Pronunciation Problems in Modern Kazakh LanguageAbstract:Kazakh language is one of the oldest languages which has its own unique phone-

    tic structure from the past to the present. In the beginning of XX. century verbal and written Kazakh language were combined in spelling dictionary. Studies on Kazakh language have focused on written language and the fact that the language of written works was not in harmony with verbal language has not been taken into consideration. Phonetic of Kazakh language has not been even included into reseach areas of langu-age reseachers. In this article, the pronunciation system of Kazakh literary language and the history of Kazakh language phonetics, pronunciations differences in new ge-nerations and predictions on the future of language will be discussed.

    Key words: Kazakh language, Kazakh alphabet, Kazakh phonetic system, literary language.

  • ada Kazak Dilinde Telaffuz Sorunlar

    Trk Dnyas 41. Say114

    GiriKazak dili, Rusya mparatorluu ve Sovyetler Birlii dnemi birlikte dik-

    kate alndnda, Rusyann bnyesinde geirdii 130 sene iinde muhtelif deiimlere uramtr. Sz konusu siyasi ve sosyal faktrlerden dolay Kazak dilinin sistemi, yaps ve bilhassa telaffuz zelliklerinin tahrip edildii grl-mektedir. Dolaysyla Kazak dilinin ses yaps nasld? Hangi deiimlere urad? Gelecekteki durumu nasl olacak? gibi sorularn cevabn aramak, ada Kazak dili aratrmaclarnn en nemli amalarndan biridir. Bu do-rultuda, Kazak dilinin gelime ve deime evreleri dnya dillerinin olgunla-mas veya kaybolmas balamnda ele alnacaktr.

    Kazak dili, Trk dillerinin iinde Kpak, onun iinde Nogay, Karakalpak dilleriyle beraber Kpak-Nogay grubundandr. Rus kaynaklarnda Kazak dili szc resm olarak, XX. yzylda, 1930lu yllarda kullanma gir-mitir. Ondan nce bu dil Krgz dili, Krgz-Kaysak dili adlar altnda anl-mtr [Yazki Mira (Dnya Dilleri) 1997: 243]. Bugnk Kazaklarn atalar, Dou Gktrklerinden idi ve Trk-Kpak olarak adlandrlyordu. 745ten sonra Trk-Kpaklarn bir ksm Kimek Federasyonuna girdi ve Kpaklar, Kimekleri oluturan yedi boydan biri oldu. X. yzyln ikinci yarsnda Kpaklar bamsz bir boy hline geldiler. Kpaklarn iinden, Canibek ve Kerey nderliinde ayrlan bir grup da XV. yzylda Kazak adn alarak bug-ne kadar geldi ve bugnk Kazak topluluunu oluturdu. (Ercilasun 2009: 11) Gnmzde, Kazakistanda 12 milyon kii Kazaka konumaktadr. Bilhassa 1990l yllardan itibaren, yani Kazakistann bamszln kazand yllar-dan bu yana, ehirlerde yaayan Kazak ailelerinin ikinci nesli de Kazaka ko-numaktadr. ehirlerde de Kazakay Rusann telaffuz etkisinde kalmadan konuan Kazaklarn says artmaktadr.

    Kazak dilinin tarihine bir gz atarsak onun zaman ierisinde Arapa, Farsa, Rusa vb. dillerin etkisinde kalarak deiime uradna ve ksa za-manda toparlanp tekrar glendiine ahit oluruz. Kazak dili, slam kltr ve Dou edebiyatnn da tesiriyle, mesela, Arap dilinin etkisi altnda kald. Dolaysyla Kazak dili XIX. yzyln ikinci yarsna kadar iki farkl kol olarak varln srdrd. Bu kollardan biri, Kazak szl edebiyat rneklerinde ol-duu gibi gnmzdeki umumi halk dilinin temeli olan Kazak dilidir. Dieri ise, XV-XVI. yzyldan itibaren XIX. yzyln ikinci yarsna kadar kullanlan ve terim olarak aratrmaclarn farkl kullanna gre, Orta Trk Edebiyat Dili (N. Sauranbayev), Kitabi Dil (. Musabayev, M. Balakayev), Eski Kazak Edeb Yaz Dili (B. Abilkasmov), Kitabi Mslman Tatarca Argo (S. E. Malov), zbek Tili (A. Borovkov), Eklemeli Karmak Dil (W. Radloff), Geleneksel Dil (S. sayev), Eski Kazak Yaz Dili (N. Ualiul) gibi adlarla anlan eski Kazak Yaz Dilidir (Kuderinova 2010: 154).

  • Kuralay KUDERNOVA

    115Trk Dnyas 41. Say

    Bu yaz dili, Trk halklarnda ortak dil durumundadr. R. Szdk, bu dili Eskiden Orta Asya Trk halklarnda mevcut olan yazl belgelerde kullanlan resm edebiyatn dili; aatay dili, Tatar ve Kazak dillerinin unsurlarn ka-rk olarak kullanan her edeb tr rneklerinin dili, yani din kssa, destanlar ve slam kaidelerinin tercmeleri gibi her trl yazl belgelerin dili. ola-rak tanmlamtr. (Szdk 2004: 57) Dolaysyla bu dil, Kazak dil biliminde, ilk yaz dili olarak kabul edilir (Eskiden Kazak edeb dilinde, yaz dili gibi bir kavram yoktu). Mesela, Kazak Sovyet Ansiklopedisinde: Yaz dili, yaz temelinde oluan, kendine has gelenei olan bir dildir. Yaz dilinde, gnlk konuma dilinde artk kullanlmayan ses, szck, szck grubu ve ekli ko-runur. Eski Trk kavimlerinde szck banda s, , c, y1 ses varyantlarndan istifade eden birka az olmasna ramen, Orhun Abideleri yazs y2 var-yantna sahip az temelinde ekillenerek dier kavimler iin ortak bir rnek tekil etmiti. Bunun gibi ortak yaz dili grevini Orta ada Trk dilleri Gney Grubunun izlerini bnyesinde barndran aatay edeb dili, XVI-XIX. yzyllarda belli bir dnem de Tatar edeb yaz dili stlenmitir. (Kazak Sovyet Ansiklopedisi 1974: 214) Ayrca, Sovyet dneminde Kazak dil bilimi ile ilgili almalarn birinde yle deniyor: Ortak Trk edeb yaz dili, o devirde birbirine olduka yakn, fakat gnmzde ortak zellikleri olduka ayrtrlarak, ayr ayr halklara has ve mill diller derecesine ykseltilen eski Karluk, Ouz ve Kpak Gruplarn tekil eden akraba Trk topluluklarnn tamamnda ortak dil statsndeydi. Eserlerin dili, oluan edeb yaz kuralla-rna tabiydi. Bu kurallar aslnda Ouz ve Karluk dillerinin kurallarn olutu-rur. (sayev 1989: 62). Hem Orhun Abidelerinin ortaya kt dnemdeki Trklerin hem de Orta a Trklerinin sahip olduu yaz dili, Trk toplumu-nun birliini korumaya hizmet etmiti.

    Bu ortak yaz dilinin her zaman konuma dilinden farkl olabileceini dik-kate almak gerekir. Muhtelif kelime hazine ve dil bilgisi kurallarna dayanla-rak yazlm kark dilli eserlere rnek verecek olursak: S. Sarayn Glistan, Q. Qosmulnn Cami-at Tavarih, Ebulgazi Bahadrhann ecere-i Trki adl eserleri; Mahambet Abayn eserleri, Mrseyit el yazs, resm evrak, mektup, ferman, ecere metinleri, ilk Kazak gazeteleri; Trkistan Ualayatnn Gazeti (Trkistan Vilayetinin Gazetesi), Aykap (Ah, Eyvah), Dala Ualayatnn Gazeti (Bozkr Vilayetinin Gazetesi). Bu metinler; konuma dilinin ses bilgisi, kelime hazinesi ve hatta cmle yaps dzeyindeki kurallarn uygulanmas ile anla-labilen metinlerdi.

    Bu eserler ada Kazak edeb dilinden farkl olduundan Kazak edebi-yatnn eski nshalar okullara ve yksek retim kurumlarnn programlarna

    1 Kiril harfiyle yazl ekli: , , , .2 Kiril harfiyle yazl ekli: .

  • ada Kazak Dilinde Telaffuz Sorunlar

    Trk Dnyas 41. Say116

    dhil edilmemitir. Eski Kazak yaz dili, Sovyetler dneminde yetersiz olarak deerlendirilmitir; hatta irkin bir dil ve ancak st seviye idarecilerinin kul-lanabilecei bir dil olarak kaytlara gemitir. Bu yaz dilinin gramer siste-mindeki zorluklar da dile getirilmitir. (Uali 1999: 15) Bu yaz dilinden ancak belli bir kesim yararlanabiliyordu. Ancak sayev: Bu dili kabul etmemek, me-selenin zmne engel olabilir. diyerek kendi grn ortaya koymutur. Abilkasmov, bu dili Eski Kazak Yaz Dili terimiyle tanmladktan sonra, ancak o zaman bu yazyla yazlan eserler, Kazak edeb dilinin miras olarak kabul edilmeye balanmtr. (sayev 1989: 103)

    . yzyldan itibaren Trk dnyasnda her milletin bamszlk arzula-rnn glendii bir srada bu yaz gelenei, her Trk dilinin konuma unsurla-rn benimseyecek bir ekilde uygulanmtr. (sayev 1989: 107) Eski Kazak Yaz Dili terimiyle ifade edilen bu edeb dil, Kazak edeb dilinin olumasnda tesirli olmutur. Kazak diline uzakta duran bir dil denilse de bu yaz dilinin, ada Kazak edeb dilinin temelini tekil ettiini syleyebiliriz. (Uali 1999: 20) Bu dilin tm kitleye tantlmasnda Aykap dergisi ile Kazakistan gazetesi-nin rol mhimdir. Bilhassa XX. yzyln balarndaki estetik edeb eserlerin dilinde konuma dilinin zellikleri aka gzkyordu. (Uali vd. 2006: 41; Mamrbekova 2006: 68)

    Kazakistanda Gnmz Gen Neslin Dilindeki Telaffuz DeiimleriDiller, insanoluyla beraber var olup onlarla yaayan, srekli deierek

    gelien dinamik bir yapya sahiptir. Hibir dil sabit deildir. Bugn dnya zerinde yaayan hibir dil, ilk olutuu dnemdeki veya tarih devrelerinde-ki ekli gibi deildir. Her dil, var olduu mddete gerek i etkenlerle (dilin kendi bnyesinden kaynaklanan doal unsurlar) gerek d etkenlerle (dier diller, uluslar, kltrler, farkl corafyalar, iklimler; eitli toplumsal, iktisadi ve teknolojik alkantlar vs.) kelimelerin anlamn ve gramer birliini dei-tirir, gelitirir. (Efendiolu 2010: 133) XX. yzyln balarnda Kazak edeb dili ile konuma dilinin birleimi neticesinde terkip edilen dil vastasyla yeni Kazak dilinin fonolojisi olutu. Ak bir ekilde szck banda , g3 telaffuz edilmeye baland. 4 fonemi (ses birimi) olarak kabul edildi. (Qazaq Gazeti 2009: 5) Hlbuki V-VIII. yzyl ve ortaan ilk dnemlerindeki eserlerin di-linde fonemine rastlanmazd. (Qazaq Gazeti 2009: 10) foneminin ortaya kmasyla beraber c, seslerinden sonra gelen kaln nl ses, ince sylenme-ye baland. rnein, cy, y5. Bununla birlikte Kazak dilinin (dier Trk k-kenli dillerin) eski imlas, q, nszlerinin sadece kaln nllerle kullanlma kaidesi kaldrld. Birok szck bnyesinde q nsz ince nllerle beraber

    3 Kiril harfiyle yazl ekli: ,.4 Kiril harfiyle yazl ekli

Search related