STOSUNKI ETNICZNE W BADANIACH INSTYTUTU .wotność i zakres. Zdaniem Nawrockiego stosunki antagonistyczne

  • View
    212

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of STOSUNKI ETNICZNE W BADANIACH INSTYTUTU .wotność i zakres. Zdaniem Nawrockiego stosunki...

101

STUDIA HUMANISTYCZNE AGH Tom 13/3 2014

http://dx.doi.org/10.7494/human.2014.13.3.101

Teresa Sodra-Gwid*Uniwersytet Opolski

STOSUNKI ETNICZNE W BADANIACH INSTYTUTU LSKIEGO Z PERSPEKTYWY JEGO 80-LECIA

Artyku przedstawia socjologiczny dyskurs o badaniach nad stosunkami etnicznymi i narodowymi prowadzony w Instytucie lskim od pocztkw jego powstania, czyli od 1934 roku. Jego podstawowym celem byo uka-zanie znaczenia lska jako samoistnego przedmiotu bada i jako swoistego laboratorium spoecznego oraz spoecznych czynnikw rozwoju nauki. Ze wzgldu na fakt, i socjologowie omawiajcy stan bada w zakresie zagadnie etnicznych i narodowych w socjologii polskiej rzadko sigaj do dokona instytutu, swoje rozwaania rozpoczam od klasycznych studiw E. Szramka, J. Chaasiskiego, P. Rybickiego, S. Ossowskiego i S. No-wakowskiego, ukazujc ewolucj problematyki badawczej i uj teoretycznych, ktre leay u podoa podej-mowanych w nim przedsiwzi. Perspektywa historyczna przyjta w artykule umoliwia mi przedstawienie znaczenia procesw zmiany spoecznej dla odmiennej ni w czasach socjalizmu konceptualizacji problematyki etnicznej, przemian tosamoci, redefinicji jej i kulturowego uniwersum lzakw w kierunki uwidocznienia zwizkw z Niemcami, a wrd modego pokolenia powoli ksztatujcej si tosamoci europejskiej opartej na uniwersalnych wartociach.

Sowa kluczowe: stosunki etniczne, Instytut lski, przemiany tosamoci narodowej i etnicznej, instytucjo-nalne czynniki rozwoju nauki

POWSTANIE ORGANIZACYJNYCH RAM INSTYTUTU LSKIEGO W CELU ROZWOJU BADA NAD PROBLEMATYK NARODOW I ETNICZN. KLASYCZNE WTKI SOCJOLOGICZNEJ REFLEKSJI

Etniczno i stosunki etniczne ciesz si nieustajc popularnoci w rozwaaniach so-cjologicznych. Szczeglne miejsce zajmuj w polskiej socjologii, ktra od pocztku swego powstania sytuowaa problematyk narodu, w tym etnicznoci, niemal w centrum swego zainteresowania. Wystarczy wspomnie rozwaania nad ras Ludwika Gumplowicza (Sto lat socjologii... 1995: 143170), organicyzm unarodowiony Bolesawa Limanowskiego (Sto lat socjologii... 1995: 182193) czy te rozwaania o narodzie Floriana Znanieckiego

* Adres do korespondencji: Teresa Sodra-Gwid, Uniwersytet Opolski, Instytut Socjologii, ul. Katowicka 89, 45061 Opole, e-mail: tgwizdz@poczta.onet.pl.

102

TERESA SODRA-GWID

(Znaniecki 1990). O ich znaczeniu dla rozwoju polskiej myli socjologicznej pisa ju w okre-sie midzywojennym Jan Stanisaw Bystro, podkrela je Jzef Chaasiski, a take Jerzy Szacki (Bystro 1917; Chaasiski 1948; Sto lat socjologii...1995).

Naley skonstatowa, i socjologowie omawiajcy stan bada nad zagadnieniami etnicz-nymi i narodowymi w socjologii polskiej rzadko sigaj do dokona Instytutu lskiego, chocia znaczenie lska jako samoistnego przedmiotu bada i jako swoistego labora-torium spoecznego w tym zakresie jest oczywiste. Jedynie Nina Krako w swojej pracy o instytucjonalizacji socjologii w Polsce powicia nieco wicej uwagi lskiej socjologii, wspominajc Instytut lski jako placwk powoan w okresie midzywojennym w Ka-towicach z jego powojenn kontynuacj w Opolu oraz lski Instytut Naukowy powoany po II wojnie wiatowej ponownie w Katowicach (Krako 2010). Warto pamita, e studia empiryczne nad stosunkami etnicznymi na polskiej czci Grnego lska, zrealizowane w okresie midzywojennym przez Jzefa Chaasiskiego pod auspicjami Instytutu lskiego byy jedynymi znaczcymi socjologicznymi dokonaniami badawczymi w tym zakresie, obok analizy struktury etnicznej Polesia prowadzonej przez Jzefa Obrbskiego (Chaasiski 1935; Obrbski 1936). Nie naley pomija rwnie wkadu w socjologi stosunkw etnicznych refleksji nad etnicznoci Emila Szramka czy rozwaa metodologicznych Pawa Rybickie-go, a take krytycznej oceny dorobku lskiej socjologii dokonanej przez rozpoczynajcego wwczas swoj socjologiczn karier Jana Szczepaskiego (Szramek 1934; Szczepaski 1934; Szczepaski 1935; Rybicki 1938). Na pami badaczy stosunkw etnicznych zasuguje bez wtpienia wielkie przedsiwzicie badawcze podjte w 1933 roku przez Polski Instytut Socjologiczny w Poznaniu wraz z Fundacj Pokoju Carnegiego w Nowym Jorku (Carnegie Endowment for International Peace) dotyczce stosunkw polsko-niemieckich na polskim Grnym lsku. W ramach tego wanego i przygotowanego z rozmachem przedsiwzicia badawczego ogoszono dwa konkursy na pamitniki lzakw, niestety cay ten cenny zbir zagin w czasie niemieckiej okupacji Poznania w latach 19391944. W wyniku wczesnych bada powstao jednak kilka prac: wspomniana monografia J. Chaasiskiego, praca W. Rosa The Drama of Upper Silesia (majca na celu zapoznanie zagranicznych czytelnikw z kwesti lsk), a take artyku Jana Szczepaskiego Przejcie z rodziny do szkoy w yciorysach modziey lskiej.

Powrc jednak do genezy Instytutu lskiego, ktry powsta w 1934 roku w Katowicach i stanowi obok Instytutu Batyckiego drug regionaln placwk badawcz. Po odzyskaniu niepodlegoci sytuacja na polskiej czci lska bya trudna, brak byo uniwersytetu czy jakiejkolwiek placwki, ktra organizacyjnie koordynowaaby badania naukowe. Wojewoda katowicki dr Micha Grayski ze wzgldu na upywajc w 1937 roku konwencj genewsk oraz wiele spoecznych problemw tego regionu, w tym sytuacj etniczn oraz zagroenia ze strony skrajnych k niemieckich podj starania o nawizanie wsppracy w zakresie bada nad lskiem z Uniwersytetem Jagielloskim i Polsk Akademi Umiejtnoci w Krakowie. Starania wspary lska Rada Wojewdzka i Skarb lski, ktry wyasygnowa znaczne rodki finansowe na badania, a Instytut rozpocz dziaalno w 1934 roku. Zaznacz tyl-ko, i w 1937 roku rozpoczto starania o utworzenie stacji naukowej Instytutu lskiego we Wrocawiu, chocia w okresie midzywojennym do tego nie doszo. Kwestie etniczne

103

Stosunki etniczne w badaniach Instytutu lskiego z perspektywy jego 80-lecia

postawiono w centrum zainteresowa badawczych instytutu, co zaowocowao wanymi socjologicznymi pracami na ten temat, oprcz ktrych powstaway take prace historyczne, geograficzne i jzykoznawcze.

W 1934 roku ukazaa si praca Emila Szramka pt. lsk jako problem socjologiczny. Prba analizy. Emil Szramek w niezwykle emocjonalny sposb, odmienny ni w innych pracach socjologicznych powstaych w latach trzydziestych minionego wieku, podj wiele kwestii zwizanych z ksztatowaniem si stosunkw etnicznych na lsku, a wrd nich problemy identyfikacji etnicznej i narodowej jednostek, relacji grupowych z Niemcami oraz stosunku lzakw do Polski i Polakw. Jako podstawowe procesy spoeczne konstytuujce spoeczestwo lskie wyrni migracje i antagonizm swjobcy (sign do studium Flo-riana Znanieckiego), uznajc go za podstawowy wymiar stosunkw grupowych na lsku (Znaniecki 1930/31). Warto podkreli, e na polskiej czci lska problem antagonizmu grupowego dotyczy nie tylko Niemcw, ale take urzdnikw z Maopolski przyjedajcych na lsk i wyraa si w rozprzestrzenianiu postaw niechci wobec nich, mona nawet powie-dzie lskiej ksenofobii. Ow nieufno Szramek prbowa tumaczy obrazem Polakw w wiadomoci spoecznej lzakw oraz brakiem wyksztacenia si warstwy inteligencji wrd miejscowej ludnoci, co w jego przekonaniu stanowio jeden z wanych czynnikw konfliktogennych. Doceniajc wag teoretycznych rozwaa nad zagadnieniami identyfikacji narodowej i etnicznej w poetycki sposb wskaza na efekty procesw spoecznych zwiza-nych z ksztatowaniem narodowej tosamoci jednostki, przyrwnujc osoby mieszkajce na pograniczach do kamieni granicznych, ktre z jednej strony nosz znami polskie lub niemieckie lub te do gruszy granicznych, ktre na obie strony rodz, a niezdecydowa-nie i zmienno w okrelaniu narodowej przynalenoci ukaza jako trzciny chwiejce si na wietrze (Szramek 1934: 18). Unaoczni take skomplikowane zagadnienia zwizane z konfliktem midzy znaczeniem Heimatu (maej ojczyzny) i Vaterlandu (duej ojczyzny) a migracj do Rzeszy. Wykorzystujc pojcia zaczerpnite z nauk cisych, infiltracji, ab-sorpcji i deworacji, analizowa spoeczne procesy dotyczce ksztatowania si stosunkw etnicznych, ktrych wyrazem byy zjawiska czechizacji, germanizacji i polonizacji lskiej ludnoci rodzimej.

Nieco inaczej kwestie antagonistycznych stosunkw etnicznych na pograniczu podj Jzef Chaasiski, wskazujc jako ich przyczyn ukryte irracjonalne siy sprawcze (mity, antropop-sychizacj rzeczywistoci spoecznej, symbole i stereotypy) prowadzce do konfliktowych relacji spoecznych przenikajcych rodzinne i codzienne ssiedzkie ycie. Dzieje antagonizmu polsko-niemieckiego w osadzie Kopalnia, ktra bya bezporednim przedmiotem studium Chaasiskiego determinowao wiele spoecznych czynnikw. Antagonizm narodowy by cile zwizany z antagonizmem socjalnym jako antagonizmem dwu klasowych wiatw, izolowanych wzgldem siebie, wynikajcym ze stanowej struktury spoecznej (Polacy to klasa robotnicza, a Niemcy Herrenvolk). Spoeczne podoe konfliktowych relacji spoecznych stanowiy procesy germanizacyjne, konflikty o czysto lokalnym charakterze i konflikty oso-biste wzmacniane rwnie innymi cechami grupowymi: odmiennymi tradycjami, funkcjami ekonomicznymi, religi itp. Narastanie ich i przekazywanie w tradycji ustnej osady stworzyo tradycj antagonizmu narodowego, w ktrym trudno analitycznie rozgraniczy poszczeglne

104

TERESA SODRA-GWID

antagonizmy od siebie. System spoeczny osady, mimo antagonistycznych stosunkw spoecz-nych, utrzymywa si jednak nie na skutek czysto fizycznej przemocy Niemcw, ale dziki spoecznym postawom ulegoci caej osady wzgldem rasy panw, doskonaoci pastwa niemieckiego, odczuwanej wyszoci kultury niemieckiej (co potgowao jej urok i wzbu-dzao przekonanie o niezwycionej potdze Niemiec), a take z powodu braku polskich elit mogcych sta si naturalnymi przywdcami polskiej spoecznoci (Chaasiski 1935: 170). Ostra forma antagonizmu socjalno-narodowego wystpia dopiero po I wojnie wiatowe, co wykorzystaa propaganda plebiscytowa. Nowo wytworzona spoeczna sytuacja umoliwia zwycistwo powsta i opowiedzenie si ludnoci za przynalenoci do Polski. Ponowny ogld osady dokonany z perspektywy dugiego trwa