of 184 /184
1

Dy Drinat #16

Embed Size (px)

Text of Dy Drinat #16

1. 1 2. 2 DY DRINAT (16) E PRKOHSHME SHKENCORE DHE KULTURORE Bicaj, Kuks, Tetor, 2014 BOTUES: Essat dhe Muharrem Hamz Bilali Drejtimi i redaksis: DY DRINAT (Essat Hamz Bilali) Bicaj, Kuks Shqipri (Albania), Europe DY DRINAT (Dardan E. Bilali) 270 Sixh Str. Palisades Park, NJ 07650 USA Telefoni dhe Faksi: 201 461 9429 E-mail-i: [email protected] Antar t redaksis: Izet Duraku, poet Rexhep Shahu, poet Mirjana Przhita, gazetare Elmira Muja, gazetare Blerina Halili, gazetare Islam Dogjani, gazetar 3. 3 Kontribues: Hysen Shehu, poet Dr. Fejzullah Gjabri, studiues Isa Halilaj, studiues Dr. Yrjet Berisha, poet Sulejman Dida , poet Prmbajtja Dy tri fjal! I dashur Essat.........................................................5 Nexhat Merxhushi THE ABANIAN AUTOCHTHONY OF AMRIA...6 Sadri Fetiu Fati i njeriut n prozn e Ramadan Rexhepit...........................16 Me gjak....................................................................................26 Dr. Yrjet BERISHA: Poezia e Beqir Musliut.............................................................27 Dali Bilali, msues i vjetr Lama........................................................................................47 Dali Bilali Nj prgjigje shum vonuar pr kulln e Rexhp Hamzit..53 Dali Bilali, msues i vjetr Kshtu ndodhi me martirt e demokracis...............................57 Fatjona Muja Festa e nns (poezi)................................................................58 Salajdin Krasniqi Shn Premtja bukuroshe (poezi)..............................................59 Hysen Shehu, poet Dada e Manit............................................................................60 Isa Halilaj Studjues, Msues i Merituar Prof. dr. Zekiria Cana figur dinjitoze n panteonin e kulturs shqiptare..................................................................68 4. 4 Lufta e Gjinocit (Kng popullore)..........................................72 By professor Kristo Frashri THE TRUTH ABOUT THE ALBANIANS OF MACEDONIA AND THE DISTORIONS OF THE ENCYCLOPEDIA OF SHKUP IV.........................................74 E. Bilali Reklama m e mir pr vjershrin e mir sht vjersha e mir!......................................................79 Ahmet Iljaz Qehaja Lufttar dhe udhheqs i masave popullore kundr pushtuesit serb i bajrakut t Topojanit (1852-1913)................86 Isa Halilaj, Studiues Msues i Merituar Topojani ball i prgjakur i Lums n luft dhe n qndres kundr masakrimit serb m 1913..............................89 Neshat Bilali Nj dokument i ri me mendsi t vjetr...................................94 Sulejman Dida Masakra e pushtuesit serb e vitit 1913 n Prbreg t Lums...97 Hysen Shehu Duke lexue Letrkmbimi t autorit Z. Essat Bilali...........105 5. 5 DY TRI FJAL! I DASHUR ESSAT! Jemi mir, qofshi mir, me gjith t dashurit tuaj t zmrs! S pari, nse shkrova dika, prtej ngjarjes, s krimit fashist, pra pr djegien e KULLS tuaj, t jesh i sigurt se nuk jan prodhim i fantazis sime. Ata jan pasqyrim i bisedave t lira. I tregimeve t tjerve. Un, jam munduar ti shkruaj ashtu si i kam dgjuar. Nuk e marr, gjat kohs q po jetoni, n fshatin ton t dashur. S dyti, un dhash disa konsiderata n fund t shkrimit lidhur me qndrimet, q jan mbajtur dhe vazhdojn t mbahen nga dy kraht e politiks, pr rrjedhoj edhe nga pasuesit e tyre. A thua do t ket ndonjher pajtim kombtar?! Apo sherre pr t trhequr vmendjen nga problemet madhore q i kan t varfrit t shoqris shqiptar? S treti, n shkrim, prmenda lapidar, pllaka prkujtimore, pr ngjarjet dhe njerzit e rn gjat lufts. N Muzun Kombtar, tanim, jan t pasqyruar n stendat prkatse dshmort e lufts por edhe martirt e demokracis. Pra edhe emrat e Hamz dh Dostan Rxhpit Ky vlersim dhe njohje e br nga organet qendrore ka mbetur deri aty?!!.... Mundsit pr ti br t njohur e t prjetsuar jan t mdha. Dallimet apo heshtja q vazhdon t mbahet nuk nderon instancat prkatse n Qark, Bashki dhe Komun, prkundrazi. Mos vall shkohet akoma me mendsit e kohs q lam pas?.... Apo ekziston frika se, si mund t ekzistoj nj shkoll, rrug, ose objekt prball tjetrit me emrin e Heroi i popullit i titulluar nga koha e monizmit dhe tjetri i vlersuar tani Martir i Demokracis?! Tashm dihet se lufta ka shkaktuar jo pak gjak brenda fisit, pa l pastaj brenda fshatit edhe m gjer, pr shkak t politiks q u ndoq pas Mukjs e n vazhdimsi, jo pak, po 50 vjet. Pa dashur t prmend emra t merrje rrugn e lufts kundr njeriut tek i cili ishte krijuar miti s at nuk kapte plumbi, nuk ishte e leht. Pra duhej t ishe trim, por kur trimria bashkohej me detyrn shtetrore, ajo nuk merrte parasysh pasojat... pra edhe fundin, q mund t ishte tragjik dhe kshtu ndodhi n fakt.. Nga ana e tjetr, kur ideali i liris, vihet mbi gjithka, edhe pse jeta, njeriut i jepet vetm njher, ajo merr vlerat e prjetsis. Dali Bilali,msues i vjetr 6. 6 THE ABANIAN AUTOCHTHONY OF AMRIA Nexhat Merxhushi To understand the truth of am issue in its entirety, it is nesessary to understand the existantial historical context of autochthony of the Albanians in the lands that at present are Greek territories. Through the testimonies of respected historians is intended to be treated the Greek Epirus relationship in Antiquity, the place of the Albanians in Epirus and especially of the ams that lived in the Greek portion of the territory that is known with the name Thesproti. There lived also the Pellsgian-Iliran tribe of Elimians, which left much footprints in amria and Labria. amria or Illyrian Thesproti The present day amria is the ancient Illyrian Thesprotia. It constitutes the fourth group of ethnographic regions that form Toskria. In the Great Helenic Encyclopedia, volume XXIII, p. 405, is said: amria encompasses the regions of Paramithis, Filat, Parg and Margariti, including e few villages of Delvina, ending in the shores of the sea, from the mountain gorges of Akeron till Butrint. Mehdi Frashri, in his book: The ancient History of Albania and Albanians, p. 55, says: The Thesprotes, the presnt day ams, with the capitol Dordona, were the autochthonous Pelasgians. The Greek scholar, Jani Sharra, in his book History Periohis I Gumenikas, 1500-1900, Athens, 1985, says: The ams with Albanian origin, the inhabitants of amria (Thesprotia) from the 17th-18th centuries supported the Muslim faith. Whereas V. Krapsiti, in his book I Muslimani Camidhes tis Thesprotias, Athens, 1986, says: We admit that in their entirety the am Muslims of.Thesprotia stemfrom the local Christians. According to the Turkish statistics of 1910 for the Sadjak of amria, the number of the population is given at 60897 Albanians, from whom 31304 Muslims and 29593 Orthodox. The Greeks then constituted 12% of the population with 9840 souls (V. Besim Qorri, The True Albania, pp. 136- 137). Whereas in 1913 when hamria was detached from the mother trunk and was annexed to Greek state, with the decision of the Ambassadors in London, according to Charles Vallay Irredentisme Helenique, Paris, 1913, the population of amria was 70000 (seventy thousand) souls. 7. 7 amria and Epirus, The present day amria lay out in the place that in ancient times was called Epirus. With the name Epirus was called a region that lay from the Mountains of Acroceraunian, todays Llogoraja, in the north, till the Bay of Ambakia in the south and from the Pindus Mountains in the east till Ionian Sea in the west. Thus, it extends in a territory of 15 thousand km2. The name Epirus in Greek means soil, very dark, was the name with which the inhabitants of the Greek peninsulas called those who lived directly their opposite. In the ancient time (8-6 centuries), this land was not known with this name, but, according to literary sources, were known only the Chaonians and the place of the Chaonians, the Thesprotians and their place, Molossians and their place. But no Epirus and their place existed. In the Peloponesian War, in the year of 432- 404. B. C. the Chaonians, Molossians and others, appear as political ethnicities in themselves. In the year of 429 B. C., they appear as ally of Sparta or Athens. During the rule of king Tharypa, during the year of 430-390 B. C., the Molassians placed their hegemony over other tribes and created the League of Molosse. After the middle of the 4th century B. C., King Alexander, named Molossi (363- 321 B. C.) expended its sovereignty till the Thesprotians. The new alliance was named at this time The Epirotus Alliance. This alliance created defense and formal equality in the federation. The state achieved its glory under the leadership of the great Pyrrhos of Epirus during the year of 307- 272 B. C. At this time Epirus strengthened and expended all the time. The state of Epyrus had good relationship with Illyria for two reasons: First, Pyrrhos grew up in the court of Glaukia of Illyria and second, Illyria helped him to return to his throne usurped by his political adversaries. The political role of Pyrrho passed the boarders of Epirus, deciding also for the politics of Greece and Macedonia. After Pyhrros death, Epirus sufficiently weakened and in 232 B. C. the monarchy of the Akides fell taking its place the League of the Epirus. This was a form of republican rule. Soon this state was exposed to Illyro-Mcedonian and Illyro-Roman wars. In these wars Epirus did not feel at all as military power, thus falling under Romen rule in 167 B. C. In the new administrative division in the year 148 B. C., the Romen Empire considered Epirus as Macedonian land. Whereas, in the passing century A. D., Epirus separated from Macedonia and in the third century A. D., was created the New Epirus, extending from the river Vjos till Mat. The fact remains interesting that like the old Epirus, the new Epirus was involved in the same prefecture, in that of Illyricum. 8. 8 The autochthony of Epirus For the ethnic problems between Greeks and Epirotes people exist two viewpoints: One considers Epirus Illyrian and the other Greek. For this issue have written the ancient Greek historians, Herodotus and Thucydides. Herodotus says that there are two histories. In 576 B. C. it is related that Klisen, the God of Sikion, a very rich man, liked to wed her daughter with a good boy .among the Greeks. He gives the list of those 13 boys that participated, among whom there was a boy called Alkon. The fact that among the Greek boys there was a Molossian, stirred the historians to think that the Molossians are Greeks. But Herodotus.gives us also a second passage. In this second testimony he speaks for military Greek forces that gathered in Selamin to fight the powerful Persians of that time. Describing the events,Herodotus says that Thesprotians are the tribe bordering with the Ambarkians and the Leukadasians, the most peripheral tribes that send men in the war of Selamina. Therefore, the facts that bring Herodotus indicate that the Molossians were not Greeks. This is not at all occasional if it is born in mind that the Molossians on this side of Thesprotians. Thuchydides further clarifies. For its own importance, the war of Pelopones involved not only the Greek, but also a portion of barbarian world. This is an important fact helping to clarify more that which were the Greek areas and which were not with Greek populations. With the expression barbarian, Greeks named all those that lived outside of Greece, Bur it should be born in mind that in the work of Thucydides is not mentioned the name Epirus, since the name until then was not created. Then existed only the names of the tribes Molassians, Thesprotians, Kaonians (these were the most important tribes) and some other tribes. Describing the undertaking of the Peloponesian War, Thucydides says that From the barbarians.were the Kaonians, the Molossians, the Orestians and the Thesprotians Thus he mentions no name Epirus or Epirotians. In the chapter that followed, Thucydides indicates that some of the barbarians had no kings and, differently from the Greeks who fought in military formations, the barbarians Kaones, though capable, fought irregularly. Thucidides gives also other facts relating the character of the barbarians, but these facts have no great values. Great importance have the fact when the historian mentions that the barbarians were not Greek speakers. He, therefore said it clearly that they were not Greeks. The existence of the colonies mainly of Corinthians around the Bay of Ambarkia and the Bay of Ionian till Korkyra (present day Korfuz), witness that the Greek colonies were created neither in Atoka nor in any other area, but were created within the 9. 9 barbarians. Those who defend the opposite viewpoint never esteemed this fact. Nevertheless, there are Greek geographers and historians who say that The Greek colonists who settled in Kerkira encountered Liburn Illyria resistance. The colonists that settled within barbarian did not hesitate to use even force against them Such was the case with Apollonatians against the Illyrians that destroyed their property and their land in the first quarter of the fifth century B. C. Therefore, the Greek colonies for a long time remained blocked due to these conflicts that endured the barbarian peoples with Greek colonists, though the relations between barbarian and Illyrian worlds were opened. This is observed from the aspect of trade, culture and so on. The modern word recognizes this ingenuity to Greece. But the cultural relationship should not be mixed with ethnic issues. The inhabitants of these lands were clear for this. As a result of close relationship of these two worlds, the Greeks and the Albanians, got very close with each other. In the Epirotes region lived local barbarian peoples and the colonies, which lived in the shores of the Ionian Sea and which tangently touched the area of Epirotes. Another Greek historian, Theodor Skylarks, gives another area that separate the world of Greek and that of the barbarian. He, describing all of Illyria, says:After the Molasses, come the Ambrakians, who are at the end of Greek lands. After this begins Ellada. Therefore, it is clearly seen that the Greek historian of Antiquity one after another thought similarly regarding the border between the Greeks and the barbarians. Afterwards, for a later period, Strabon wrote. At this time, that is around the IV century B. C. appears for the first time the term Epirus and Epirotes. This territory lay till present day Kurvelesh mountains in the north, in the south till the Bay of Ambarkia and closed in the east with the Mountans of the Pind. Another fact that Strabon gives is a description that he made to Homer, writing that he (Homer) new well all the Helens till Thesprotians. The name Epirus for Homer had a general meaning that is very dark, as was said above. The map of Epirus appears for different historians heterogeneous, that is movable. This occurs due to the movement of the colonist. But the main population was barbarian. From various sources appears that the barbarian population of this area was not Greek speaking. But various historians pretend that if this population was not Greeks peaking, it is not a convincing fact that they were Illyrians. But this is a very weak argument. Beginning from pre-history the fact is known that Illyrians settled the in the Western Balkan Peninsula The Toponymy of amria Until present day, the earlier treatments for the toponymy and the origin of the name amria belonged to foreign scholars of last century: M. Lake - 10. 10 Researches in Greece, Paris, 1814, p. 13, Poucqueville Voyage de la Greece, Paris, 1829, p. 22-23 and so on. The attention is directed toward toponymy, since by its nature it is conservative and can be saved for long time, even when there are dislocations of the populations. It is seen a narrow connection of the name amria with the name of the river Thiamis which was identified with Kallamai, the river that goes near the Shkalla of Filat (Shkalla e Zorjanit). E. abej observed that the continuity of the two terms Thiamis amri is explained according to phonetic of Albanian speech. The toponyms in aamria constitute a block in the entire region, but they are not isolated settlements, where it is distinguished a continuity in all her plains and mountains, involving also the names of the rivers, the land and the sea. In amria there are Albanian names such as: lis (tree), gur (stone), shpell (cave), burim (spring) and so on. This autochthonous old population has placed names even to an arable land, to a corner or edge, to the foot of the hill, to a hole, to a stone, to a footprint, to a rock, spithari, to a mountain gorge, to a dich, rapid (), kish (church), xhami (mosque), pyll (forest), prcllime (to burn down) and others. The Greek author Markopullos in his book Llaografika Lakos Suli Epirotiqi Estia, Janina 1982, pp. 348-349, says: The Sul villages were named in Albanian, like: Vettima (the lightening), gropa (the pit), kali (the horse), Bardhi (the white), Murrizi (), Burima, Palovreshti (), Arvanita () and so on. These names are put all over the territory, which means that this population did not constitute a minority, but an ethnic extension. From the toponyms in amria we are going to give: Oronyms: Mali i Hils (Filat), uka e Palit (Gumenic), Mali i Bardh (Sharat), Mali i Buzziut (Arpic), Mali i Bozhurit (Marglli), Mali i Dhmbasit (Sul), Mali i Glat (Bedelen), Mali i Ugurgars (Nist), Mali i Kladhit (Nuneshat), Malashinji (Karbunar), Mali i Kurors (Nkoliaj), Mali i Llogarajt (Agji), Mali i Mllezit (Konispol), Mali i Murgut (Sul), Mali i Qytrzs (Mazrek), Mali i Shkodrs (Njihuar-Paramithi), Mali i Verdhls (Gikhuar), Malet e Sheshtagjonve and so on. As it is known, the Albanians construct the toponyms beginning on a quality: from the color and the form and so on. For example, Mali i Bardh, because it white. Mali i Murgut, because it is dark, darkened, Mali Dhmbasit, because it is in the form of the teeth, Mali i Gjat, because it is long and so on. It is observed that they are like definers of property of the Albanians: Mali i Hils, uka e Palit, Mali i Buzziut, Mali i Shndelliut, Malet e Sheshtagjonve and so on. Therefore, the quality of indicating ownership clearly illustrates that the owners were the Albanians. More interesting is the toponym Qafa e lirve (The Freedom of Neck), 11. 11 which should have been The Neck of the Illyrians, since the am people in many instances are inclined to swallow the vowel, or the first syllable of a name, for example, for man with the name Llaz, using the shorter form Laz, swallowing the letter i and for Elimt Limt and so on. The same thing is done regarding things: Brik for ibrik, lirve for Ilirve, Otherwise no other meaning could be given to show its belonging. For the Illyrian Neck we find no reason to doubt their Illyrian origin of cutting off, by the fact that this ancient toponym is preserved today in the memory of the people, together with that where are mentioned the Elimsians, a Pelasgian- Illyrian tribe. This kind of naming is not found in Greek land, but only in amria and in Albania. This means that the Greeks did not exist in amria. It is observed that in the putting of the names it is the same mentality and the same mechanism. From the parallelisms about amria and Albania there are Mali i Bardh, Mali i Shndelliut, Mali i Kurors, Mali i Llogorait, respectively in Vlora, in Tepelen, in Kudhs, in Dukat. Similarly, in both sides, in amria and in Albania are found parallel names of villages, for example in Gumec, Dushk, Lkurs, Lops, Varfanj, Vil, Mazrek, Kurtes, Grav, Karbunar, Drit, Ku, Curril, Gurz, Neshat, Shmiz, Dardh and so on. The places where are still alive the myths, toponym, legends, phraseologies, from Labria to amria, began from the village Gumenic of Vlora, Zrba, Kallarat, Kudhs, Qeparo, Sasaj, Butrint, afterwards entering the region of mother amria, from Kosks till Vrsel, Guman, Gurriz, Varfanj, Grikhuar, Sharat, Nuneshat, Ku, Arvenic, Arpic, Aril, Mazrek, Luarat, Marglli, Mur, Vrastov, Karbunar, Grik and so on. This naming in the memory of the Albanians here and in amria could not exist if they were not contemporaneous of these places. There where we have graves of Elimians were the proto Albanians, which defined the grave where he was and handled it to his posterity. These unopposed facts clearly testify that am people is ancient and uninterrupted. The ams are continued of the Epirotes. If the Albanians went later in those terretries, as some trustless Greek scholars declare, how they could inherit the many millennia memory? Therefore, as the the toponomy of amria ancient, so it is ancient the population of amria, because the ams preserve those mental and material wealths, not the Greeks. The River names (Hidronimet) It could be said that all the river names in amria are in Albanian. Very rarely are those in the languages of the occupiers. The Sea of amria is called with two names: Deti Jon and Deti i Zonjs, (or the Fusha e Zonjs), both of these names are from Albanian language. From other 12. 12 river names could be mentioned: Lumreja of Janina, a river with the ups and downs, which comes from the Han of Pllaka in Lefterhor, Lumi i Zi (Akeroni), Ujt e Verdh (The strait till between Kakas s Nics and Marvenors in Vil). Di Krert (the Srait of the sea that separates the river Pasko with Antioaskon). Lumi i Arts, Lluri, Kalamai, Lumi i Pavlit, Prroi i Mi Duks, Prroi i Dushqey, Prroi i Katundit, Burim i Zrs, Burim i Labit, Burim i Kanins, Kroi i Mir, Kroi i Shurrs, Kroi i Ariut, Kroi i Sorrzs, Pus i Molls, Pusi alares, Uji i Bardh and so on. The anthroponymy At the beginning of the thirteenth century, amria was part of the Despotate of the Epirus. The Ruler of the Epirus in the 14th century was Gjon Zenebishta, who, like Gjin Bue Shpata, the ruler of Prevez, were called Gods. In the second half of the 15th century, amria was made battle ground of the resistance of the Ottoman military. This region fell under Ottoman rule and was swept in the Sandjak of Delvina. amria (Vajamatia in the Middle Ages), was one of those places where clearly were distinguished the continuity of ancient expressions. In the 16th century, when the cadastral census was made, it is observed the fact that in the region of Delvin, that is also in amria, the names were typically Albanian. The cadastral register of the year of 1582-1583 of the Kaza of Delvin, in the register of Sandjak of Delvin of the years 1582-1563 swept also 63 villages. There are registered all household heads, the unmarried mails and the widows of every village. Lets analyze the data for the village of Sharat, a am village few km. from the Ionian sea, p.24 b. Hire are the names and the last names of the inhabitants of this village that are swept in this Ottoman spring: Nik Nikolli, Nikoll Gjini, Dol Nika, Pal Gjoni Kost Mhilli, Gjik Ded Zhupa, Liko Nikolla, Nik Gjoni, Progr Gjini, Dok Gjini, Gjik Gjoni, Martin Prift, Gjik Pali, Dok Doli, Jani Doli, Pjetri Qesari, Martin Komneni, Gjik Teodori, Ahmet Shtrepi, Lisimet Meladeni, Martin Kola, Nikol Pali, Strati Lira, Dhimo Klea, Komnen Kondi, Ded Gjini, Nikol Pali, Martin Andrea, Doli Komneni, Melk Andrea, Nikol Qesari,.Llazar Gjoni, Dod Nikolla, Lik Strati, Nik Andrea, Martin Loli. Names of Illyrian period The name Dhimo is made smaller from the name Dhimiter, The shortness of this kind is found only in Albanian. Dhimitr is a name of Pelasgian- Illyrian origin. According to Nermin Vlora, this name stems from Dhe- Miter, meanin soil in us. This anthroponym is found in our land not only before Christ, but also in the Albanian Middle Ages. The name Kost steming from the name Kostandin, is an indefinite name with Illyrian origin, Kondi, Kosta and Ndini. The anthroponym Lik is an 13. 13 Illyrian name, (V. Cuhmohovsky B. Sh. Sh., no. 2, Tiran, p. 147). This is also asserted by H, Krahe, E. abej and Zef Mirdita. Ded stems from Dida, Illiran personal name. H. Krahe indicates that Dida is an Illyrian name (Lexikon Alitillyricher personnamen), Heidelberg, 1929. Maximian Lamberci sees the name Deda as a reflection of an older Illyran anthroponym. According to R. Doi, Dida is found in the old form even today in the banks of the river Klin, in the Did of Prizren. The name Ded is spread in the Middle Ages in the form of Dedaj,.Dedash, Ded, Dedin, Dedosh (Shuteriqi I., USA, page 3090). These anthroponyms indicate that this population, laying in this territory, belong to the Illyrian geographic soil and than to the Arbnor one, beginning from the earliest Illyrian period, confirming the continuity of am inhabitants even before B. C. Names of Latin Period Dok and Martin. Dok stems from Antonius. It was Ndok and lastly Dok. It catches your eye the use of personal Latin name Martin. This anthroponym has big spreading in the Middle Ages. It is used by many persons. In the rooting of this name, great role played the church and the great number of her saints. St. Martin lived in the 4th century in France, Further it is continued with thoughtful names: Doli, Merk, Lisimadh. Doli stems from the thoughtful name Doli, Lisimadh is an anthroponym made from the name Lis (tree) and adjective i madh or big. In the Middle Ages was often used as anthroponym. Melk stemms from the personal name Mel-i. In our case, it is used with lessening suffix k. It stems with these forms: Melas, Melash, Melk, according to Dh. Shuteriqi. The above names are not imported in this territory. The Albanian population of this kaza had in Middle Ages a systemof her own personal names, popular last names in the eve of the pre-Christian world, exitting from the Albanian language. These anthroponyms, coming from ancient legacies, constitute root elements from antiquity. In this village, the personal names, from the structural point of view, mainly stem from primary component part of the names. Only the composite Lismadh is an exception. The mostly spread name in this village is the name Martin. It is accompanied with the names Kola, Andrea, Prifti, Pali, Gjini, Loli, Komneni and so on. The anthroponyms and the patronyms Gjik, Gjok, Ded, Mhill, Tosk, Strat, Nik, Pal, Kola, Komnen, Nikol, Pjetr, Kondi, Gjoni, Progir, Dok and so on, are traditional Albanian names. The names and the last names Gjon, Gjin are the same. The name Gjon is the name in Europe in the first century and stems from Hebrew Johanani, which is an Apostolic name of Christ, Saint John, elaborated through centuries gave in this soil Gjon. The name Gjin is one of the names mostly used through the Albanians in the 14. 14 Middle Ages. It gave the following forms: Gjinar, Gjinec, Gjinak, according to Shuteriqi. Shn Gjini and Shn Gjoni have their holiday on June 24th, when there is the longest day and the shortest night. Nikolla gave its short form Kol and Nik. Mikel is turned into Mhill. In this village are often used the names of land Arbnor Nik and Gjik. The name Mikel, used 4 times, it is not forgotten. In this village also are included 6 names with Hebrew Christian origin, injected into anthtoponymic and patronymic fund as saint names Jani, Pjetri, Pali that are the apostolic names of Christ.Mikel is an earlier apostolic biblical name Mikael, Llazar and Nikolla are names of Slavic saints. The only name of this village with Greek etymology is Strati, but it als o participates in the Arber soil. Later on in Albania with coming of Islam this name was adopted to oriental terminology and when this region was Islamized it turned to Sefer and Asqer, that have the same name as Strat. The only oriental anthroponym is the name Ahmet, which also was accompanied with the Albanian surname (Ahmet Shtrepi). In this village there is a Pelasgian-Illyrian name, three names of Illyrian origin, two with Latin origin, 6 with Chrstian Hebrew origin, 3 thoughtful names, 10 of Arbr soil, 1 name with Greek etymology turned into Arbr soil and one oriental anthroponym. It is important to mention that all Middle Age names used lately in the village Sharat including other villages of this region are different from those used by the Greeks. The name Gjik Zhupa, from the structural point of view, belongs to the period of Middle Ages. M. Shuflai points out that the Albanian element has contracted all the time and became as a ball of a. hedgehog. Whereas E. abej says The dwelling place of the Albanians is not an expansion region, but a contraction region, an uninterrupted narrowing during their history. If referring to history and the ancient Greek authors, the northern border of Greek nationality and Greek language began in the southern bank of the Bay of Arta, Strabon makes it known. Therefore these lands of amria where this village is located are autochthonousregions of Albania, given unjustly to Greece in 1913. Till 1944, this village, like all villages of amria, was inhabited by ethnic Albanians. Such authentic facts prove with no hesitation that amria during her entire history had a population of exemplary Albanian compactness. The efforts for denationalization Until the end of the 18th century, the population of amria was all Chrisian Albanian. After this time, it began to enter Islam. However between the Muslims and the Christians there was no religious encounter, as it happened in other places of the world. A portion of present day Muslim ams carry today the surnames of the time when they were 15. 15 Christians, whereas others use as surnames the names of their fathers or their grand fathers. Here are a number of old tribe names: Bregu, Demi, Hunda, Kali, Marxhushi, Bollsti, Pirro, Pronjo, Shurdhi, Nikjani, Kurrushi, Barkanjari, Sherri, Spata, Burri, Paskanji, Premti, Suloti, Zerva, Bardhi, Kondi, Preveza, Timka, Uthulla, Luli, Lluri, Matruku, Buzbardhi, Derri, Grra, Kokbardhi, apari, Buza, Golemi and so on. After the Turkish occupier pulled out of amria and its falling under new Greek yoke, the process of assimilation changed its technical relations. The new occupiers began working nervously for denationalization of the Albanians. From one side, they began trading the Albanian Muslim population with the Greeks of Minor Asia (1923-1924), to the Christians they rejected their national identity, or they imposed its hiding by frightening. The Christian inhabitants were called Greeks. After the ethnic cleansing of Muslim population was made, like the burglar who tries to cover the footprints, Greece hurried to change the am dwelling names. At the beginning she changed the name from amria into Thesprotia to erase this Albanian footprint and to destroy once and forever from the human memory the name am and amria. With the new naming Thesproti for amria, unwillingly they gave to the region the old Illyrian autochthonous name. To the names of the cities of amria is also given Greek face. For example, the town Filati becomes Filates , Gumenic became Igumenic, Margllii became Margariti, Paramithis became Paramithja and so on. Similarly, to all the villages of amria have changed the names, as for example, Curile into Calithes, Dolani into Leropllatano, Galbaqi into Koqino Lithari Gurrta into Ano Pallo Klisi, Menxhari into Qiparisos, Lopsi into Asproklisi, Llabanica into Ellataria, Spatari into Tri Korifo, Vila into Dhonates, Varfanji into Parapotamo, Vreshta into Ambalia, Rrzanji into Alorgji, Shmriza into Ajia Maria, Shulashi into Krionri, Ledheza into Ladhohoti, Kui into Polineri and so on. But all these efforts were unable to destroy the Albanian identity of amria, since in the houses of the ams still is spoken Albanian, are respected the traditions and the mores. There still live the myths, the toponyms, the legends. From the most ancient times amria was Albanian and such remained. Translated into American English:by Essat H. Biali,Sr. Sc. January, 2014 U: S: A: 16. 16 FATI I NJERIUT N PROZN E RAMADAN REXHEPIT Sadri Fetiu Hyrje Ramadan Rexhepi sht nj nga shkrimtart e njohur, q pr prozn e tij sht frymzuar nga jeta e njerzve t rndomt, e banorve t zons s Karadakut. N fillimet e krijimtaris s tij, n vitet e shtatdhjeta t shekullit t kaluar, ai e ka botuar prmbledhjen e tregimeve Kambanaret, kurse q nga ajo koh e ka nismn e vet edhe romani i tij i par, q fillimisht e kshte titulluar Udhkryqi, por q e botoi tash von, m 2010, me titull Stina e emrave t bukur. Krahas shkrimeve t ndryshme publicistike dhe eseistike ai e ka botuar n Suedi, m 2004, edhe romanin Dilemat e Emrush Dokos. Duke i pasur pararasysh kto tri vepra mund t konstatojm se Ramadan Rexhepi hyn n radhn e shkrimtarve t letrsis shqipe, q e ka krijuar individualitetin e veant krijues si prozator, vepra e t cilit meriton t studiohet n mnyr t plot analitike. Ksaj radhe, brenda ksaj kumtese, do t prpiqem q kt vepr ta trajtoj mbrenda nj segmenti t veant, duke pasur parasysh krijimtarin imagjinative, fiksionin, si do t thoshte teoria moderne, n paraqitjen e fatit t njeriut si individalitet i veant dhe si pjestar i nj prbashksie m t madhe, pra fatin e shqiptarve t zons s Karadakut dhe prgjithsisht t viseve jasht Shqipris administrative, n periudhn e prpjekjeve pr t ekzistuar dhe pr ti mbrojtur t drejtat e veta sociale dhe kombtare nn sundimin e Jugosllavis socialiste. Tematika e tregimeve T shtat tregimet e prmbledhjes Kambanaret trajtojn me nj ndjeshmri t rrall poetike fatin e vshtir t njerzve t varfr t zons s Karadakut, pa i politizuar situatat jetsore dhe pa i ngjyrosur me ndonj form siprfaqsore me prbrs t faktorve kombtar. Prkundrazi, n kto tregime fati i njeriut nuk trajtohet sipas ndonj skeme fetare dhe etnike, prandaj faqet m t bukura t ksaj proze e trajtojn tragjizmin fatal t jets s jevgjitve dhe t skamnorve t tjer t konfesionit katolik e mysliman, t cilt punojn si argat t prbuzur n pronat e pasanikve dhe prpiqen q edhe n ato kushte t rnda ta gjejn dhe ta gzojn edhe lumturin e tyre jetsore. Personazhe t ktyre tregimeve jan t rinjt n 17. 17 moshn kur gufojn ndjenjat dhe pasionet, q i nxisin dshirat pr t mbijetuar dhe pr ti gzuar bukurit q sjell jeta rinore, por edhe pleqt e kputur nga fati i tyre jetsor, q jan shum t preokupuar me fatin e fmijve t tyre. N fillimet e prozs s tij me tematik sociale, Ramadan Rexhepi sikur msoi nga proza e Migjenit, pastaj e Adem Demait, e mbase edhe e ndonj realist i letrsis serbe, si Bora Stankovii, i cili e ka trajtuar me ndjeshmri t veant sidomos fatin e jevgjitve dhe t shqiptarve t ktyre viseve. Mirpo duhet t thuhet qart se Ramadan Rexhepi n tregimet e tij solli nj qasje krejt origjinale, duke deprtuar me mjeshtri t veant n psikologjin e personazheve, n traumat jetsore q ata i kan prjetuar q nga mosha e fmijris. Edhe sa i prket aspektit stilistik, ky autor q n tregimet e para solli risi, duke u prpjekur q brenda fatit ekzistencial t njeriut t prfshij edhe pjesmarrjen e mjediseve jetsore dhe n mnyr t veanta ta poetizoj bukurin e natyrs n varsi nga bota emocionale e personazheve. Kshtu, tregimet e tij i prshkon prgjithsisht nj ndjenj e dhembjes dhe e pikllimit, nj fatalitet i paracaktuar i jets, dilemat ekzistenciale deri n kufijt e luhatjes s besimit fetar, por edhe fuqia shpirtrore pr ti prballuar vshtirsit dhe lufta e prhershme kundr t kqijave dhe padrejtsive shoqrore. N tregimin e par t ksaj prmbledhjeje, Kur ska diell ndr zemra autori me mjeshtri t rall e paraqet shpirtin e tronditur dhe t traumatizuar q nga fmijria t jevgut Saqip, i cili n luft me varfrin e madhe, n zgripcin e ekzistencs s tij dhe t fmijve t shumt, ballafaqohet edhe me fuqin e paprballueshme t ndjenjs s xhelozis, q e shpie deri n degradim t plot moral dhe n revolt, q ka pr pasoj dhunn familjare, sidomos ndaj gruas, pastaj alkoolizmin, por nuk e mposht kurr dashurin e pakufishme ndaj fmijve. Edhe tregimi Konstantina sht po ashtu nj rrfim i dhembshm pr fatin e nj varfanjakeje t bukur, q si argate pr kafshatn e gojs punon n pronn e huaj, e do me nj ndjeshmri t thell t vllain, q skamja e ka katandisur n lyps, prpiqet t jetoj me nder, e do edhe rinin dhe bukurin e saj dhe keqprdort nga mashtruesi, i biri i pronarit, tek i cili punonte, duke ndrruar q nj dit do t bhej bashkshorte e tij. Ky tregim sht jehon e nj ndjeshmrie t dhembshme, krejtsisht origjinale, q autori e ka filluar dhe e ka prfunduar me mjeshtri t veant poetike. Tregimi I akuzuari quhej Mal trajton me realizm temn e vllavrasjes. N t grshetohet nj rrfim origjinal, me dinamizm t plot, me dialog t realizuara artistikisht dhe me nj prfundim t ngjashm me monologun prfundimtar t romanit Gjarpinjt e gjakut t Adem Demait, ku mallkohet hakmarrja dhe vllavrasja. 18. 18 Nj nga tregimet e gjata, Nata n saraje, sado q ka subjektin nga e kaluara e familjeve feudale, e cila prshkruhet me tr plotrin e saj, n qendr t rrfimit e ka fatin e njeriut t varfr, shrbtorit t Halil Ags, Jusufit, dhe dhembjen e tij t pashrueshme pr shkak t dashuris ndaj t bijs s pronarit, e cila duhet t martohet n nj familje t rangut t vet. Edhe brenda ktij tregimi kemi nj gjallri t veant prjetimesh njerzore, kemi nj bot q ishte duke pernduar dhe lindjen e nj t reje q is hte plot dhembje dhe shpresa t shuara. N tregimin Lokja trajtohet lufta pr ekzistenc e njerzve t vegjl t zons s Karadakut. Brenda rrfimit motiv qendror sht dashuria e nns pr t birin, i cili krahas ekzistencs q e siguron duke shitur dru, prpiqet q edhe t shkollohet. Lufta ktu e ka edhe dimensionin e vet t veant, acarin e dimrit, t ngjashm me skicn e Migjenit Bukuria q vret, por ktu nuk ka prfundim fatal, sepse dashura e nns, Lokes, me sakrificn e fundit n luft me stuhin e dimrit, ngadhnjen pr ta vazhduar edhe m tutje luftn pr ekzistenc dhe iden e ardhmris pr shkollimin e t birit. Tregimi Letr vajzs bonjake ndryshon nga krijimet e tjera t ksaj prmbledhjeje, sepse sht shkruar n veten e dyt, n formn e nj letre t dashuris. Ky tregim prve ndjeshmris poetike, q e karakterizon dashurin e dy t rinjve, prmban edhe rrfimin e prgjithshm pr jetn, pr ndrrat e parealizuara, pr synimet dhe dshirat e autorit t letrs, personazhit rrfimtar, pr nj jet m t prparuar, pr dalje nga amullia e prgjithshme e prapambetjes dhe thasheshamja e mjediseve t caktuara q merren me prgojime dhe trillime shpifse. Brenda ktij rrfimi shquhet shkathtsia e autorit pr ta paraqitur artistikisht trsin jetsore t mjediseve t caktuara fshatare, si edhe lidhjet e pashkputshme emocionale midis fenomeneve t natyrs s bukur fshatare dhe preokupimeve dhe prjetimeve t njerzve. Tregimi i fundit i prmbledhjes Kambanaret t Ramadan Rexhepit, Udhtart, si edhe t gjitha tregimet e tjera, trajton fatin e njeriut t varfr t fshatrave t Karadakut q lufton pr ta ndryshuar fatin dhe jetn e vet. N qendr t rrfimit sht plaku Franj dhe e bija e tij, Zoga, q t dy me plag trupore e shpirtrore dhe me plot dilema pr fatkeqsin dhe varfrin e tyre, t kushtzuar si nga njerzit, ashtu edhe nga Zoti, dhe i lumi Krisht, q e besojn, por edhe e sfidojn, n prpjekje pr ta ndryshuar fatin e tyre jetsor dhe pr t ecur n rrugn e re t dijes dhe t prparimit t Zogs q bashk me baban udhton pr tu shkolluar n qytet. Krejt ngjarja lidhet me udhtimin e vshtir dhe peripetit e shumta q prjetojn kto dy krijesa. Ky udhtim e ka edhe simbolikn e vet t rrugs s vshtir jetsore me plot befasi dhe t papritura. Tregimi ka nj prfundim tragjik me vdekjen e plakut Franj, pas nj rrugtimi t vshtir, mu n astin ku kishte 19. 19 arritur n oborrin e shtpis s vet, t ciln nuk ia kishte mbrojtur shejtnia e Kishtit, sepse gjat lojs mosprfillse ia kishin djegur fmijt e lagjes. Si po shihet, q t gjitha tregimet e ksaj prmbledhjeje kan struktur t formuar rrfimore mjaft dinamike, n t ciln sht formsuar fati i njeriut t varfr dhe prpjekjet e tij pr ti prballuar vshtirsit, ndjenjat e tij, sidomos dashurin dhe dhembjen e shpirtit n situatat tragjike, por edhe shpresn e tij se do t bhet m mir. Prmbledhja e tregimeve t Ramadan Rexhepit sht ribotuar edhe n vitin 1998 bashk me nj pasthnie t dr. Nebi Islamit, n t ciln me nj analiz t shkoqitur i ka paraqitur vlerat ideo-estetike t ktyre krijimeve. Romani pr Karadakun e robruar Romani Stina e emrave t bukur sht vepr realiste, q e ka zanafilln mu n fazn e fillimit t krijimtaris s ktij autori, kur ishte ende nxns i Normales s Prishtins. Vepra duhej t botohej q n vitet e shtatdhjeta t shekullit t kaluar, por nuk pati fat, prandaj sht botuar tash von n Kosov. Ky sht nj rrfim i gjat q e merr subjektin nga jeta e shqiptarve, t shtypur, t prbuzur, t nprkmbur n Jugosllavin, socialiste, n kohn kur brezi i ri i intelektualve q po krijoheshin me shum vshtirsi kishte nisur arsimohej e t vetdijesohej se duhej t luftonte me plot sakrifica pr mbrojtjen e t drejtave elementare t ekzistencs dhe t jets s lir n trojet e veta, t arsimohej n gjuhn amtare dhe ta ruante identitetin kombtar t popullit t vet. Ngjarjet kryesore t romanit lokalizohen n pjesn maqedone t Karadakut, n qytetin Ranisht dhe n fshatin Shngjergj, por veprimet mjedisore t protagonistit, si edhe format e tjera t rrfimit, shtrihen edhe me gjer n Kosov, n Maqedoni, sidomos n Shkup, ku mbahet procesi gjyqsor i protagonistit, n Serbi dhe n viset e tjera, n t cilat jetojn dhe punojn shqiptart. Me gjersin e rrfimit epik me plot prshkrime mjedisore, vemas me pjesmarrjen aktive t natyrs n momentet e ndjeshme t jets shpirtrore t personazheve, romani i prtrin n kujtesn e lexuesit trsin e jets fshatare t zons s Karadakut, duke grshetuar me mjeshtri brenda krijimit imagjinativ realitetin me historin, t prgjithshmen me t veantn, dramat individuale me fatin e prbashkt t popullats. Krahas paraqitjes s bestytnive, besimeve, dokeve tradicionale t shqiptarve t ksaj ane, grshetohen motivet e puns, por edhe ato q kan t bjn me dhunn q synon shprnguljen e fshatarve nga trojete e tyre dhe pastrimin etnik t ktyre viseve, me nj politik diskriminues e t prarjes dhe t sundimit midis antagonizmave shoqrore t shtresave t ndryshme t popullsis dhe pjestarve t nacionaliteteve serbe, maqedone, 20. 20 shqiptare, si edhe ardhacakve kolon q vinin nga viset e Maqedonis s Egjeut, si edhe emigrantve nga Shqipria, q pushteti i prdorte pr qllime t veta kriminale. Krahas atmosfers s prgjithshme shoqrore, autori ka arritur ti portretizoj me mjeshtri t rrall pjestart e ndryshm t familjeve kundrshtare t tontonozve dhe t topallajve, pastaj prfaqsuesit e policis dhe t sigurimit shtetror, t gjykats dhe t administrats shtetrore. N roman defilojn t gjith tipat e mundshm t nj realiteti t vrazhd, duke filluar nga burrat dhe grat fshatare, q tr ditn punojn n fush dhe n shtpi duke kultivuar sidomos duhanin, pastaj intrigantet nga radht e pasanikve dhe t klerikve, t lidhur me pushtetin, djerrakohsit e pijetoreve periferike t fshatit e qytetit, spiunt dhe deri t deputett e kuvendit. Me nj fjal romani i ka prfaqsuar t gjitha kategorit shoqrore t nj periudhe, shpesh duke i prcjell fatet e tyre historike edhe n vazhdimsi t trungut familjar, si ndodh me kolonistt e familjes Popvi, q nga periudha e luftrave ballkanike. Mirpo, brenda rrfimit trajtohen me dinjitet edhe intelektualt e ri shqiptar, msuesit, studentt, q n zgripcin e prpjekjeve pr arsimimin e popullit t tyre sakrifikohen pr lirin dhe t drejtat e popullit t tyre. Bashk me ta jan edhe shum figura t fshatarve, bashk me prfaqsuesit e heroizmit t s kaluars si Baba Cati, por edhe shum njerz q e ruajn dinjitetin tradicional, t cilt jeta i ka kalitur pr ti prballuar q t gjitha t kqijat q vijn nga prapambetja dhe dhuna e pushtetit t pushtuesve. Brenda romanit bashk me fatin e fshatarve t Shengjerigjit dhe t fshatrave t tjera t ksaj zone, shtrihet edhe nj shtresim i bukur i vlerave tradicionale, nj etnologji e plot q e paraqet shqiptarin n astet e hareshme t bukuris s dasmave e gzimeve familjare, por edhe n logun e kuvendit pr tema serioze, q sjell jeta pr shkak t konflikteve ndrfisnore dhe dhuns s pushtetit q i nxit ato. N strukturn e pasur rrfimore t romanit, krahas protagonistit, Ilir Kelmendit, intelektual me nj vetdije t lart atdhetare dhe shoqrore, i burgosur politik pr bindjet e veta, hero i mirfillt q e sfidon dhunn shtetrore, apologjet i liris s popullit t tij, dhe Shegs, t dashurs e, pastaj edhe t gruas s tij, si prfaqsuese e grave fshatare q ballafaqohen me shtypjen e dyfisht gjinore dhe kombtare, kemi nj galeri t tr personazhesh t skicuara me mjeshtri t rrall, q prfaqsojn fatet individuale dhe psikologjin e prgjithshme t popullit t zons s Karadakut q lufton pr ekzistenc n trojet e veta. N roman sht paraqitur jeta e shqiptarve n lidhmri t vazhdueshme historike, por jan portretizuar edhe figurat individuale t prfaqsuesve shtetror, q si trsi simbolizojn vazhdimsin e dhuns shtetrore dhe t shtypjes nacionale, t shqiptarve, t ciln her-her prpiqen ta kamuflojn me nj perfiditet t veant dhe me parulla boshe pr vllazrim- bashkimin e popujve. Po ktu jan edhe 21. 21 prfaqsuesit e atyre shtresave shoqrore, q pr interesa personale, pr mbrojtjen e prfitimeve dhe t pronave t tyre bheshin vegla t do pushtetit dhe e ndrronin identitetin e tyre her si turq e her si torbesh, varsisht nga interesat e politiks s sundimtarve t huaj. Figura e Ilir Kelmendit shquhet sidomos gjat paraqitjes realiste tipike t procesit gjyqsor, q sht nj nga pjest m t realizuara t romanit, sepse autori e ka krijuar nj atmosfer tipike, duke i ruajtur t gjitha veansit q e karakterizojn protagonistin, q vepron dhe flet jasht t gjitha skemave t mundshme t retoriks s njohur n romanet e realizmit socialist. Po ashtu, n mnyr krejt t pavarur dhe origjinale sht paraqitur edhe atmosfera e trsishme n t ciln paralajmrohet veprimtaria e organizuar e grupeve t intelektualve, kryesisht e arsimtarve, msuesve t fshatit, e nxnsve dhe e studentve, pa ngarkesa ideore, q e karakterizojn paraqitjen e veprimtaris ilegale n Kosov n veprat q trajtojn tematikn e ktill. Brenda totalitetit t rrethanave t kohs autorit nuk i ka shptuar asnj hollsi nga veprimtaria e pushtetit, prandaj ktu bashk me antagonizmat serbo-maqedonase ka zn vendin e vet edhe edhe grupet e emigrantve nga Shqipria, shum nga t cilet ishin br vegla t pushtetit shtyps jugosllav. Pr ta ruajtur veprn nga banalitetet e mundshme propagandistike e publicistike, autori me qllim e ka mnjanur me mjeshtri prdorimin e emrave t vrtet t pushtetarve jugosllav e shqiptar t asaj kohe, por n ann e kundrt, n rrfimin e tij, n mnyr t trthort nprmjet tregimeve t personazheve jan t pranishm me emra t plot personalitetet e shquara t historis shqiptare, n mnyr t veant ata t zons s Karadakut, si Idiz Seferi dhe bashklufttart e tij e pastaj edhe trimat e periudhave t mvonshme, q u sakrifikuan pr lirin e popullit t tyre. Romani Stina e emrave t bukur shquhet edhe pr prshkrimet e bukura t mjediseve, pr pjesmarrjen aktive t natyrs n t gjitha situatat delikate shpirtrore t personazheve kryesore, pr atmosfern e ngroht t mjediseve familjare, dhe prgjithsisht pr nj frymmarrje t gjall t jets n lvizje t vazhdueshme pr ta mposhtur t keqen. Ktu sht e pranishme n vazhdimsi atmosfera e puns, e dashuris pr jetn dhe pr njeriun, e lufts pr ekzistenc, e besimit dhe e shpress pr nj t ardhme m t mir, por edhe nj varg besimesh e bestytnish tradicionale q e karakterizojn etnopsikologjin e trsishme t banorve t ksaj zone. N qoft se mund t konstatohet se n tregimet e Ramadan Rexhepit nga prmbledhja Kambanaret sht paraqitur me primesa fataliste fati i individualizuar i njerzve t varfr nga Krahina e Karadakut, n romanin e tij t par fati i ktyre njerzve vetm sht thelluar dhe plotsuar edhe me nj prbrs t ri, at t shtypjes nacionale dhe t dhuns shtetrore, q 22. 22 shtrihet mbi ta pr ti nnshtruar dhe pr ti detyruar q t heqin dor nga identiteti i tyre kombtar dhe t shprnguln n Turqi. Romani Stina e emrave t bukur bashk me tregimet e prmbledhjes Kambanaret|, paraqet fazn kur talenti krijues i prozatorit del n pah n mnyr t plot dhe e shquan at si individualitet krijues tashm t formuar, n veprn e t cilit harmonizohen plotsisht t gjith ata faktor q artin e rrfimit tregimtar e bjn vler t mirfillt estetike, duke shmangur me sukses faktorin tepr t theksuar sociologjik, q e ka karakterizuar prozn shqipe, n mnyr t veant romanin e t ashtuquajturs periudh t realizmit socialist. Dilemat e shqiptarit t diaspors N romanin e par t Ramadan Rexhepit krahas karakteristikave t realizmit klasik, i hasim edhe prbrsit e nj deprtimi t ri n shtresn imagjinative t strukturave moderne t romanit t ideve, t cilat do t manifestohen n mnyr t plot n romanin e tij m t ri t ktij autorit, Dilemat e Emrush Dokos. Ramadan Rexhepi, q e kishte dshmuar tashm talentin e tij si prozator, pjekurin kulmore n fushn e romanit modern do ta arrij me veprn e tij, gjithsesi shum interesante, Dilemat e Emrush Dokos. sht ky nj roman modern i ideve me shtrirje t gjer proteike, nj satir q realizohet me prbrs t shumt imagjinativo-fantastik e simbolik, por edhe me nj struktur t thjeshtuar q realizohet me an t ecurive t veanta rrfimore n dy linja kryesore: n emisionet t drejtprdrejta t Radio Muibabs dhe n rrfimet e shkputura reale dhe fantastiko-shkencore t personazhit narrator, Emrush Dokos. Satira e romanit i shpie degzimet e veta t rrfimit deri n sferat shumdimensionale, q nga zanafilla e krijimit t jets n gjithsi dhe n planetin ton, pastaj n periudha t hershme t krijimit t jets s gjall mbi tok, t s kaluars s njerzimit dhe t historis son kombtare nga periudhat proto-ilire, shqiptare e deri n kohn ton. Preokupimi kryesor i autorit sht ekzistenca njerzore dhe kombtare e popullit dhe e gjuhs s tij, q trajtohet nprmjet kuptimit simbolik t foljes jam, pr t ciln shqiptart e Suedis me pjesmarrje m t gjer synojn ta organizojn nj tubim shkencor pr drejtshqiptimin e saj. Si hetohet nga simbolika e prgjithshme e romanit, shtja e ekzistencs shqiptare t pjestart e ksaj diaspore, por edhe prgjithsisht e shqiptarve, ka psuar nj lkundje tronditse, sepse folja kryesore e gjuhs son jam ka zn t shqiptohet n forma t ndryshme , me fonemat e trajtave: m-jam, dh-jam, h-jam, h-am e t tjera. Lidhur me kt 23. 23 problematik, q e prshkon trsin e romanit, autori nprmjet simboliks ekzistenciale e ka paraqitur n radh t par pseudo-patriotizmin, strkeqjen morale e shoqrore, ndasit dhe prarjet politike dhe ideologjike, t grupacioneve politike e t shoqatave kulturore dhe prgjithsisht t shqiptarve si edhe shum vese t kahershme dhe t reja q kta njerz i karakterizojn si: mburracakria, mashtrimi, shfrytzimi, spiunimi, prgojimi dhe injoranca, bajraktarlleku e liderizmi. Po ashtu, brenda rrfimit, sidomos t Emrush Dokos defilojn edhe veset dhe huqet e reja t bots moderne, si alkoolizmi, shprndarja e drogs, prostitucioni, tregtia me qeniet njerzore e t tjera. Krijohet prshtypja se romani prshkohet nga nj pesimizm i sforcuar, por fatkeqsisht dukurit e ktilla jan reale dhe kur sht fjala pr temn bosht ekzistencn e strukturs thelbsore kombtare t njerzve q jetojn nga prkujdesja sociale e shtetit t Suedis n nj periudh t tjetrsimit t prgjithshm globalist, ato trheqin vrejtjen pr mundsin e t qenit shqiptar t ktyre krijesave njerzore. sht e kuptueshme se vepra e Ramadan Rexhepit prmban nj simbolik t pasur dhe si satir i ka edhe prmasat e hiperbolizimit. Pjest e rrfimit si n emisionet e Radio Muibabs, n periatjet ekzistenciale dhe n rrfimet realiste t Emrush Dokos, si edhe n procesverbalin e mbledhjes s gjuhtarve dhe atdhetarve lidhur me problemin e shqiptimit t foljes jam n t gjitha trajtat e mundshme, ndonse jan fiksione imagjinative t krijuesit, kan edhe pjes t identifikueshme, madje dhe personazhe q mund t identifikohen si udhheqs t rrymave dhe t partive politike t vjetra dhe t reja, midis azilantve n Suedi, e madje edhe personalitete historike t kohs, q autori nuk ka dashur ti emrtoj drejprdrejt. Brenda strukurs s prbrsve satirik, sidomos t simboliks ironike e sarkastike, prmasa t mdha merr sidomos hiperbola, e cila shtrihet jo vetm n paraqitjen e prmasave t degjenerimit moral t pjess m t madhe t njerzve, por edhe n ironizimin e prgjithshm t strukturs fantastiko- shkencore dhe pseudoshkencore q prmban pjesa kryesore e rrfimit t Emrush Dokos. N romanin Dilemat e Emrush Dokos nuk mungojn edhe paraqitjet krejtsisht realiste, madje me primesa t strukturave publicistike q lidhen me mnyrn e diskutimeve n emsionet e radios dhe t mbajtjes s procesverbalit t mbledhjes s gjuhtarve. Me gjith prgjithsimet q e karakterizojn atmosfern e prgjithshme t mjediseve t caktuara, autori ka krijuar edhe profile t veanta t personazheve, q mund t trajtohen edhe n rrafshin e analizs realiste t tipizimit t tyre. Prandaj, shikuar n prgjithsi, dilemat e Emrush Dokos jan edhe dilema t kuptueshme t njeriut t kohs s globalizmit, kur shum prbrs t vlerave tradicionale t popujve po tjetrsohen dhe njeriu i paformuar intelektualisht, far jan 24. 24 shumica e personazheve t ktij romani, vepron n baz t instikteve ekzistencioale, duke i prvetsuar prbrsit siprfaqsor t nj kulture ose pseudokulture t krijuar brenda ndrmarrjeve e institucioneve, shoqatave, klubeve, kazinove, kafeterive, dhe prgjithsisht vendeve q e kultivojn kultin e hedonizmit t knaqsive t lehta trupore, duke varfruar deri n zhveshje t plot shpirtin njerzor. Mu pr kt arsye n romanin e Ramadan Rexhepit prsritet bukur shpesh dilema hamletiane brenda trjatave jam apo sjam, bashk me variantet m t kqija t ekzistencs n kuptimet q simbolikisht paraqesin shqiptimet fonetike: m-jam, dh-jam, h-jam, m-am, h-am, si strkeqje e plot e ekzistencs individuale dhe t prbashkt t shqiptarve n Suedi, t cilt nuk ln asnj rast pa prdorur pr ta gzuar asistencn sociale dhe mundsit ekzistenciale q ua ofron shteti suedez emigrantve azilant. Ndrkaq, kta njerz, shumica e tyre, patriotizmin, dashurin pr Kosovn e Shqiprin, q n roman paraqiten me emra simbolik, luftn pr lirim e fjalamanin e tepruar e kan vetm mbules formale, kurse disa prej tyre edhe si mjet mashtrues pr prfitime personale. N romanin e Ramadan Rexhepit flitet edhe pr njerzit e sinqert, q kujtohen me admirim nga azilantt e prmalluar pr vendin e tyre, por gjuha ironizuese e trsis s veprs i ka ln n periferi personazhet e ktilla, ashtu si edhe shum m nga t huajt e interesuar pr etnopsikologjin e shqiptarve. N disa raste romani prmban edhe dromca t paraqitjes poetike t ndjenjave t dashuris s protagonistit ndaj Grets suedeze, si edhe ndonj shkndij t mirnjohjes dhe t adhurimit pr njeriun e ndershm e puntor t Suedis. N raste t ktilla rrfimi i Emrush Dokos karakterizohet nga prshkrimet mjedisore, adhurimi ndaj bukurive t natyrs dhe pjesmarrjes s saj n ndjeshmrin e prjetimeve t personazheve, q sht nj nga karakteristikat e dallueshme t prozs s Ramadan Rexhepit. Romani Dilemat e Emrush Dokos sht nj vepr e fuqishme satirike, madje edhe me prbrs shum t fuqishm sarkastik, por megjithat nuk mund t karakterizohet vetm si satir e thjesht, sepse brenda trsis s saj rrezatojn edhe ide t shumta, t cilat i prfaqsojn preokupimet e prgjithshme ekzistenciale t njeriut t kohs s sotme, bashk me at dilemn e kahershme hamletiane: T jesh apo t mos jesh, q i ka tronditur shpesh shpirtrat njerzor n situate t ndryshme ekzistenciale gjat shekujve. Prfundimi sht thn n fillim se proza e Ramadan Rexhepit kishte ndonj prbrs t prbashkt me at t Adem Demait. Edhe romani Dilemat e Emrush 25. 25 Dokos i ktij autori, brenda paraqitjeve t prgjithshme mjedisore dhe t veprimit t disa personazheve ka pika afrimi me romanin Libr pr Vet Mohimin, prandaj do t ishte me interes pr studimin e letrsis bashkkohore q vepra t studiohet me hollsisht n prqasje me kt roman t Demait, si edhe me romanin Vdekja me vjen prej syve t ktill, q prmban gjithashtu prbrs t caktuar t strukturave satirike. Ramadan Rexhepi sht ende aktiv n letrsin ton. sht thn se ka edhe disa dorshkrime t pabotuara, prandaj n prfundim t ksaj kumtese modeste pr prozn e tij t botuar deri tash, urojm q t na gzoj edhe me ndonj vepr t re. 26. 26 M E G J A K1 (Kushtue erek shekullit jet t suksesshme n SHBA periodikes patriotike, historike, kulturore t zotnij E. Bilali, Zani i s vrtets. T przun, vlla, me gjak, npr Bot mbete i gjall, pa betim: do t marr hak; male, shpirt, pr vis merak!! Gjete troje, kulln shkrumb, gjij bjeshksh lufttart, ball oborrit dergjun me plumb bashk i prehe me t part Mir e dije, se Liria rranjt shtjen, ku ngren folen, pran vatrs prjetsia, shenjtnisht sheh ma shum Atdhen Sa Gjallica t qofsha fal; Bicajn, Lumen po ma ndrit; flamur, zhgab dallgzojn val: - lum e lum, burra ke rrit !!... Nuk pushon, jo, zemra jote, mendje, shpirt pr shqiptari, kush sguxon t na prlote as me rrena, as me tradhti ! 2 Maj, 2014. 1 *Vllaznisht simbolit tim, z. Esat Bilali. 27. 27 POEZIA E BEQIR MUSLIUT Dr. Yrjet BERISHA: (Vazhdon nga numri i kaluar) 2. LIRIKA ME INTERTEKST MITOLOGJIE ILIRO ARBRORE N poezin e Beqir Musliut, lirikat me intertekste nga mitologjia iliro arbrore jan t bollshme. Ato vite kur krijoi poeti, populli yn jetoi mes kudhrs e ekanin diktaturial. Vjershat e tilla grshetohen me kulturn ton t lasht, mbshtetur n intertekste mitesh ilire, kreshnike, legjenda, balada, Betejn e Kosovs, motin e madh ose shekullin e Sknderbeut etj. Lidhur me kto motive kritiku I. Rugova shkruan: Si dhe me rastin e prpunimit t baladave dhe legjendave, poeti nuk prdor sforcimin poetik, po figuracionin tejet t pasur, kryesisht, do thoshim, nj rrfim metaforik. Nuk sht i pranishm stili i aksionit apo i himnizimit, por regjistri figurativ, momentet m t rndsishme t dhna poetikisht... Akademik S. Hamiti pr poezin e tij shkruan: Rrnjt referenciale kulturore t poezis s Beqir Musliut, edhe ktu, jan mitologjia, historia, letrsia, qofshin t burimsis nacionale apo universale. N kt procedur t krijimit temat bhen simbole, kurse simbolet figura konceptuale t poezis, si pika themelore referenciale prmes t cilave dftohet fantazia poetike e Beqir Musliut. Diku situatat e prsritura e prodhojn figurn, diku figura sht vetm piknisje pr t riimagjinuar situata. R. Musliu kshtu e vlersoi poezin e ktij poeti: Problemi i tekniks krijuese shpesh ndodh q t manifestohet n at mas sa t prcaktojn vet frymmarrjen e qenies poetike dhe nivelin komunikues. Poezi q synon t tejkaloj kto kufizime dhe q teknikn shprehse e kupton jo vetm si formsim t lnds, por q ajo determinohet nga vet brendia e krijimit. Brenda ktij interteksti kemi nj lirik me motiv kalorsie, q shqipton karakterin, ironin n stil karikature, sarkazmi. Kto vargje kan art konstruktues hermetik bodlerian, q spushojn s shenjzuari tematikn e trenive, aventurat e paemr, mrit, kalors druri, trimri mjegullnajash, 28. 28 fytyr letre, prbirues engjjsh, naiv, rrmbyes t Tanushs s Kotorreve, konzumues t darks s Afrdits, d.m.th. darks s sherrit, t prgjakur, si lexojm n poezin: Grabitsi i dashuris, ku poeti portretizon nj kalors me ton ironik: Kalors kalorsi prej druri Trimrin ma ke prej uji Ftyrn prej letre N ciln an t qiellit t t gjej Surrealizmi i Musliut sht i tejdukshm, sht i fuqishm. Aty ka fishkllim t pakursyer t nj kalorsi t drunjt, q ka nam e trimri uji, duket dhe sduket, sht sa pr t qen, por ssht ashtu, si duhet t jet, kalorsi dhe kalorsia e tij e shpifur, e br pr gaz bote. Aty ka therrje kamgjikosse me metafora: trimri ... uji, motivi i ujit dhe i qiellit, n fakt shtrin thjerrzn rrezatuese ironike edhe m thell ndikon n ndrgjegjen e pandrgjegje, n gjsendet e qena e t paqena, n hapsirn e kufijshme e t pakufijshme. N emra abstrakt me kuptim edhe m abstrakt, q bjn sprova me shpirtin e brisht njerzor. N librin Sezamet, vjersha Lumi q ka arom trndafili, por edhe n at Bukuria e zez, ka vjershat Preludium, Prolog. Poeti shkruan lirika t ndjeshme, vargje pr aste absurde, peizazhe natyrore, pasuri e ndjeshmri emocionale, shpirtrore t Tanushs, barinj t mallkuar fisi, q shndrrohen n engjj e fyej. Teksti ka motiv konstukruktues nga legjendat e vjetra. Portreti i saj del marramends, ka vargje t kuptueshme. Si vash e formuar, Tanusha plqen shklqimin e patkojve t kalorsit nnt konaqe larg bjeshkve madhshtore, q edhe burimet e ujit i ngjajn asaj zone t mrekullueshme q verbon shtegtart. Barinjt thyejn fyej, ndrrojn nn kaub trndafilsh, e q fill pas ksaj mrekullie ngurzohen. Vjersha Prolog pasqyron bukurin e nuses Tanush si t jashtzakonshme, bukuria e saj hyjnore krahasohet me shkmbinj, brir kaprojsh q gjejn ushqim lartsive e lumenjve t shpejt, t pastr si rreze dielli. Nusen Tanush djemt e ndrrojn afr, ndrrojn tia ledhatojn gjinjt e bardh, q u ngjajn luleve, zogjve, zans. N intertekst t till del edhe kreshniku Sokol Halili, q do t rrmbej Tanushn e Kotorreve t mdha. Lirika e till ndrtohet me elemente fantastike, shtresa mistike, botn e nndheshme q sfidon ferrin. Fantazia e malsorve spushon edhe pas nnt vjetve ndrrojn nusen q edhe pas nnt bjeshkve larg dgjojn kamabanet magjepsse. Madje edhe hna, si objekt astral, i gzohej bukuris s saj q mrekullon dasmor e kureshtar q duan ti shohin gjinjt e ups s bukur dhe tu shuaj dashurin si zjarri i nnt 29. 29 bjeshkve. ndrrn e tyre ua vshtirson largsia, mungesa e saj, dhe nga vuajta ofshajn dhe trembin zogj, smugullojn lulet n pranver. Poeti kshtu do ta mbyll kt vjersh: Me prit Tanushn e Kotorreve dhe Sokol Halilin Andej drits kah vjen me i rrshek rrufe Me palgue qetsin dhe ujkun e vetmuem n mal Q i pengon me ndgjue ate q bahet dhe ndihet!... Figura e s bukurs s Kotorreve dhe i dashuri i saj duken si vargje t prkryera neoromantike. Bukuria e saj, hapat, marrin edhe motivin astral t drits, t diellit, t rrufes s prndritshme, t pasuruar me rreze t shndritshme, befasi madhshtore q sjell frik, kob, vrasje, shqetsim, dalldi rinore. Djaloshi portretizohet si ujk dashnor, i vetmuar mes bjeshkve, q sdo t gzoj bukurin e nuses s ndrrave t nnt bjeshkve, spritet i nderuar, ssht i gzuar, i humb gazi nga buzt, e kaplon vreri. Rrufet e ujkut t vetmuar sndalen. Shikimi i saj shigjet u shkakton dhembje, qetsi, magjeps una dhe pleq t gjor q tradhtojn t dashurat me syrrufen q ua bluan zemrat edhe dasmorve mkatar. N kt vorbull vetmie ksi shpirt ka nusja: Nusja mbi kal t bardh gjithnji andrron: Vetveten Dhe at beqar q spari si grue kishte me dashunue Q njimij e nji bjeshk kish me i rrnue nkt qetsi Vetm n synin e saj t bukur me diellin me u ndry! Motivi erotik mbizotron n kt tekst. Nusja ka tipare t nj zane mali, duket edhe si nj perri mitike ilire, hipur n kal t bardh, ndrron nj djalosh q jetoi afr saj, dashuria vshtir kalon pa dhimbje, ofsham, plag, shtrngim zemre, humbje truri. Dashurin e tyre do ta prcjell dielli me rreze t forta. Sakaq lirika merr tone ironie e sarkazmi, kur poeti shkruan: ...krisn pushkt e shtogut.... Dim se me pushk t tilla rndom luajn fmijt npr lojrat e tyre. N aventurn e krushqve t Tanushs ka rrfim, personazhe, prshkrim romantik, ngjarje, shfaqen edhe nj pal dasmorsh me nj nuse tjetr hipur n kal t kuq, q n udhkryq sillen me krenari, shprfillje. Prishet moti, grinden mes vete pr arsye banale, flamurtart e dasmort humbin arsyen, durimin, u vrbohen syt, derdhin gjak e nuk lshojn rrug, mbahen t fisshm dhe largohen nga rruga. Vritet m i bukuri i bots, djaloshi m mir, djali i vetm i prindrve q l arn t palvruar, malin t paprer, n mulli miell pa bluar. T gjith dasmort mbyten: Tgjith Krushqit nvorreza in shndrrue, thon 30. 30 Nusja nusen ma nfund nga krenia e ka mbyt Njena tjetrs me thoj ia kan nxjerr edhe syt...!! O! Sa e gjat asht kjo rrug deri te fjala e nqetsi! Pas tragjedis s dasmorve t t dy palve, trupat e tyre ua mbulojn varret. N at tragjedi nuset e shtyra nga krenaria, urrejtja, gjaknxehtsia prleshen ashpr, dhe ia nxjerrin syt me thonj njra tjetrs. N kt ploj t papar humb shija, bukuria dhe imazhi i dasms fatlume dhe sakaq kthehet n nj tragjedi q e njohim nga intertekstualiteti i letrsis son popullore. N folklorin ton sht e njohur legjenda e murimit. Nj intertekst i till del nga miti i Rozafs, q e hasim n librin Sezamet, pikrisht te vjersha Kori i zanave t Buns, (Rozafa): Lashtsia i glltit gjunjt n trishtim e krenari dita krijon dit t tjera q mund tqndroj edhe m drita krijohet edhe prtej nats s errsirs mbatan nzemrn e ulkonjs: trimi doli me shpat t zjarrt ngadal prjashtohet nga legjenda, uj pi nkrua ndr prralla e prralla merr gjuhn dhe emrin Teksti i siprshnuar nis me nntekst neosimbolist dhe shtresa t liriks hermetike, q rndom i gjejm n poezin moderne evropiane; arti i tyre i ngjan pikturs abstrakte. Rozafa si arketip mitik ilir arbror pasqyron kompleksin e subjektit vetshkatrrues. Shih mu pr kt shtje ngritt flijimi a kompleksi i nuses fatkeqe. Tragjedia e saj pasqyron gjendjen m t rnd njerzore, aty ka fatkeqsi, vetflijim, ka ndjenja trishtimi e krenarie. Koha mitike sdallohet, stregohet sheshazi. Drit ska gjithmon, duket tragjedia e nuses. Motivin e murimit e hasim edhe n nj tekst tjetr, titulluar Prolog, ku nusja pajtohet me aktin e flijimit, vdekjen. Trupi i ftohet vdes, muri do t qndroj mbi eshtrat e saj, mbi kafkn fal ktij flijimi, ngrehina fiton jetgjatsin, themelet i forcon gjaku i nuses. Legjenda e Rozafs mbyllet me lulzimin e puns s vllezrve, me kto vargje ngadhnjyese, vargje dashurie, paqeje, fitoreje, pas flijimit q bn: Tre vllezrit duke ngrehur Kshtjelln e lart qiellore e nxorn nga ndrrat e kthyen nsimbol madhshtor qytetin e shndrruan n fanar e ndritn o vilajetin, Motivi i qndress s popullit ton kundr pushtuesit turk pasqyrohet edhe n nj poezi t gjat me intertekst folklori, si sht ajo pr kreshnikun 31. 31 arbror Gjergj Elez Alia, botuar n librin Bukuria e zez, q ka nj vjersh titulluar Gjergj Elez Alia ose balada pr Bajlozin shtatkrensh. Ktu n disa vargje portretizohet vasha e vetmuar dhe gati e harruar n nj katund malsie; mbuluar me vello gri, rrethuar nga krcnimet e Bajlozit, arketip ky q simbolizon pushtuesin turk q zbarkoi nga deti t sundoj Arbrin. Kupa mbushet kur armiku prek nderin arbror, dhe merr hara vasha malsie. Lirika ndahet n shtat pjes: Kreu i par - Kreu i shtat. Si t tilla, kan shtresa narrative dhe elemente t tjera artistike t prozs: ngjarje, prshkrim, personazhe, motivin pastoral, mit. Kshtu Bajlozi shfaqet me shtat koka; nga koka e par rrjedh zjarri e hiri q shum katunde rrafshoi. Vasha sheh ndrr Bajlozin e Zi q ia shuan gzimin e jets, ndrrs i shtohet edhe ulrima e ujqve. Malsort shpres t vetme kan Gjergj Elez Alin, kreshnikun me nnt plag, q armikut i del n fushbetej. Nga koka e armikut rrjedh lum i qelbur, tym, gjak, hi, q shuan aromn e luleve. N kokn e dyt lulzojn lulet e zeza, lemeria e Bajlozit tmerron kaprojt. Koka gjarpr e armikut than gjelbrimin me shtat shpata, xixllonjat duken komete q prpijn qiellin. Shtegtart ikn nga ploja ti shptojn ndotjes. Lulet slulzojn n t zeza. Banort lirshm bredhin n fush. Kafsht e egra kthehen n mal t qeta. N dasma bjeshksh dgjohen kng e melodi fyejsh. Trimat farkojn shpata n zjarr si ajo e Gj. E. Alis. Motra lan plagt e trimit me uj t gurrs nntvjeare. Koka e tret si xixllonj nxjerr flak. Bariu me fyell dhe kngt e zogjve lajmrojn malsort pr ardhjen e armikut. Grat mallkojn veten q lindn vajza dark pr Bajlozin. N fushbetj kreshniku srish ia heq kokn e zez, q nxjerr pluhur t zi. Lulet qndisin pranvern, zogjt kthehen n erdhe. Dasmort vazhdojn dasmn me nusen e bukur. Trimi pezmatohet me armikun, meq: do berret dhe jo barinjt, thn qart: krkoi motrn dhe jo fushbetejn. Ai vazhdon t jetoj n kokn e katrt; i shmtuar, lum i kuq kullon rr, tremb malsort urtak. Trimat farkojn shpatat n rreze dielli, armikun ftojn n fushbetej. Gjergji srish si vettim ngrihet nga shtrati me nnt plag. Shpata e tij ngulet n kokn e tjetrit dhe gjaku i zi mbulon fushn, koka rndon bjeshkn, gzohet motra. Nga koka e katrt rrjedh qelb. Malsort ndrrojn qetsi. Rrufeja e qllon kokn e pest si n lis. N bjeshk shqetsohet bisha m e egr, shiu rrjedh gjak. Malsort tremben kur shohin se armiku jeton n kokn tjetr, srish krkon berra nga secila shtpi. Kt shqetsimtrimi e zgjedh kshtu: Trim mbi trima u zgjue tash ai Gjergj Elez Alia tha: Tana gjanat i shtimi nkoh, i kthen kah Dashnia...! E nji koh prap mbet me u preh n i bukuri t zez! 32. 32 Koka e gjasht lulen nuk e le t lulzoj, bjeshkn e mbulon hiri i zi, kasollet sulmohen nga errat e ftohta, vasha qan prsri. Motivi prometeian shfaqet kur trimat shkojn t vjedhin zjarrin nga plaku i shenjt, farkojn shpatat e zjarrta, q t mbrojn fisin e malsin nga pushtuesi turk. Treqind kalors kreshnik n bjeshk ia zbardhin fytyrn fisit, thrrasin Gjergjin tiu prij kundr katilit dhe shpatat i zhysin n gjakun e tij t zi. Motra si shqipe prqafon vllain trim. N kokn e shtat, krushqit, q simbolizojn trimat, pushojn n mal, zogjt ikin nga degt, bjeshkt i vrshon trmeti. Kng e fyej sdgjohen n mal. Koka e shtat e armikut kullon zjarr e hi. Bjeshkt bubullojn, lulet, q ktu simbolizojn vashat, shohin ndrra t tmerrshme, pranvera shkretohet. Bishat lshojn zgavrat e tyre. Kur trimat mposhtin armikun, vashat ndrrojn qerret e nusris, jetn e lumtur me t dashurit e tyre. Motra me nand vllezn poeti e shkroi i frymzuar nga nj balad e hershme veriore shqiptare, q n folklorin ton ka edhe variantin e jugut dhe at arbresh. Lidhur me kt Dr. Eqrem abej shkruan: Garentina, n ngulimet shqiptare t Italis emri i protagonistes s asaj prralle popullore, emri i s cils n Evropn Perndimore sht qysh prej G. A. Burgerit gojdhna e Leonors. sht fjala pr nj balad popullore, n t ciln tregohet se i vdekuri, pr t mbajtur fjaln, del nga varri, e prcjell personin e dashur gjer n shtpi, dhe pastaj kthehet prap n varrin e tij. Te popujt ballkanik dy protagonistt jan motr e vlla. Motra n poezin popullore t arbreshve t Italis e ka emrin Garentina, me burim prej greq., s re Areti Virtut, n kallzore Aretin (M. Lambretz): n Shqiprin Jugore Dhoqin, prej greq. Eudokia, kallzore Eccdokin, emr i shpesht grash te bizantint; te serbt quhet Jelica. Vllai quhet t toskrishten dhe n arbrishten Kostandin, n Veri me emr t islamizuar Halil Garrija. Mbi kt tekst kritiku I. Rugova shkruan kshtu: Motrn me nnt vllezr poeti e shtron realizimin e motivit t Bess, si nj kontrat shoqrore e historike shqiptare, e cila ishte e pranishme n t gjitha fushat e jets dhe t shpirtit, si rregullator i marrdhnieve t ndryshme. N kt tekst lirik t tipit narrativ, dhe me personazhe, prshkrime, poeti nuk largohet nga interteksti i folklorit q ka edhe arketipet si; motra (Hajria), e nnt vllezr (vllai i vogl Halili), nna plak, kopili (dashnori) etj. Q ska dyshim se e zbehin poezin. Fillimisht teksti ka poetik neoromantike; mbizotron motivi i qyqes kobsjellse, lumi q gllabron pikllimin e bots, cicrrima trishtuese t zogjve, bjeshka e mbushur me vjedhs lulesh, t rinj q ndrrojn vashn ta ken n gji. Se kush ishte vasha, lexojm kto vargje: 33. 33 Nusja e pa pame shkel n kal tart tbukuris, Lulet mbas me pranvern i shkojn me ia qndis Kunorn. E diku ca shigjeta zemrat i kin zbrthye N nji ngjyr t zez. Lumejt shternin ujin Vargje me motiv dashurie, brenda t cilave zhvillohen emocione t iltra njerzore. Nusja prshkruhet me bukuri madhshtore, ndjenja, ndrra, emocione rinore, optimizm, dashuri, stolisur si zan mali q kalron mbi nj at t art. Kurora e nusris, sht simbol i dashuris, gzimit, lumturis, bukuri lulesh pranverore, q u ngjajn malsoreve t reja q shoqrojn nusen n astet e lumtura t jets. Ndjenjat e nuses ngacmohen, lndohen si me shigjeta, fjalt therse plagosin zemrn rinore, lojrat shuhen, lulet vyshken, sakrifikohet dhe i nxihet jeta, thahen lumnj, vyshken lulet. Pas hamendjeve t vllezrve, Halili i ndan vadn s motrs, nnt konaqe larg. Pr kt arsye motra befasohet me fejesn e papritur e t largt: Vlla, pse aq larg me m dhan! faj tkam ba?! Nand vllezn na i bani nana q malit i dalin boll! Nand kuja i kemi q toks n trok toks i vijn rand Pr do jav nga nji vlla ke me pas nkonakun tand! E nji hije pikllimi zu vend mes syve nvetulln e holl... Fejesa e papritur dhe e largt shkakton befasi, kreni, habi pr motrn, zemrohet me Halilin, nuk e kishte menduar fejesn e largt e t till. Srish pranon, sdo ti shkel kodet e pashkruara t fisit e t malsis. Vllai i vogl qetson motrn, urt e but do ti jap besn se do ta vizitoj shpesh, vet i nnti me nnt kuaj, q i sillen toks sakaq. Ajo zemrthyer pajtohet, e pezmatuar kujton t dashurin nga bjeshka. N bjeshk vijn dasmort ta marrin me kal. Dashnori shqetsohet, sht n gjendje t rnd dhe t paprballueshme, zemrohet, dhe me urrejtje e quan: Kopilesh, e qarte besn, moj gjaksore! Medet...! meq shkon nuse te dikush tjetr, dhe ai mbetet i mjer. Kur ajo martohet, vllezrit shuhen. Motra pret nnt dit, nnt muaj, nnt vjet. Bjeshka e besa do t zgjoj Halil Garrin, zanat do ta prcjellin me kal, zogjt shpotisin udhtimin metafizik t Halilit, i cili sapo mbrrin n shtpi zhduket. Motra sheh shtpit me bloz, vllezrit e martuar me tokn, dhe vet shndrrohet qyqe, tok me t mn. Dashnori i rinis shndrrohet flak, engjll, stuhi. Mbi kt motiv autori shkroi edhe dramn Un Halil Garria. N librin Bukuria..., Beqir Musliu ka edhe nj tekst me motiv t balads arbrore, n ciklin Prralla e prhimt ose balada pr shtat dit e shtat net, thurur nga brumi i artit ton tradicional, grshetuar me poetik nga 34. 34 lirika bashkkohore amerikane. Subjekti lirik i saj sht nj djalosh q qan fatin e vet e t vashs s martuar pr nj tjetr, q ka imazh armiku. Ajo jeton n mnyrn e vet. Aty dalin edhe kalorset e armatosur me rrufe, si metafor astrale. Kt arm rndom e prdorn hyjnit pr t qlluar Feniksin (zog mitik i zanafills s Arabis. ). Kshtu pr kto dhunti e aftsi malsort e mbajn n duar e shpatulla, dhe ndezin luftn pr lirimin e s bukur se asaj ane: Aty, ku tre vllaznit ndrtuan kulln prej zjarrit E ai ma i vogli dashunija me e madhe e fisit e gjakut Vjedh zjarrin nshtat prralla e u muros nBalad Tre vllezr me rrnj nga t part, trashgim kan nj shtpi, vatr, fole, kull ngrehin q vllezrit vendosn t ndrtojn kulln e t parve t tyre, e t pasardhsve. Vllai i vogl, m i prkdheluri i fisit, ka dhunti prometean, q atij i takoi t vjedh zjarrin nga shtat prralla dhe varroset si n balad. Mbyllet n botn e mbamendjes e tradits kulturore, shqiptuar n vargje. Brenda ktij teksti vrehen motivet e artit mesjetar, grshetuar me ton lirik, nostalgji, ep a heroizm banal, q haset rndom n lirikn romantike. Ktu shfaqet zmadhimi i ngjarjeve me elemente nga shoqria fisnore, patriarkale, me parime mesjetare. Malsort shfaqen kreshnik epesh nga nj nnqiell i lodhur, sfilitse nga stint e kqija, vitet e pushtuesit, ndjekin dragoin si n botn e lasht, me prirje fantastike; prkrah malsorve, vashat shndrrohen shtojzavalla, dhe marrin tipare nga arketipe t intertekstualitetit t mitologjis ilire arbrore. N kt tekst poetik, poeti huazon intertekstin me motiv nga fauna me motiv nga fabulat e Ezopit, Sh. Perro, La Fontenit etj. Ujqit identifikohen me armikun e hutuar, arsyehumbur, q u shkrihet dheu nn kmb, tremben nga hija e shkurreve e kaubave, humbin orientimin si n mjegull, luftojn me hijen q i ndjek pas. Gjendje m t mir ska edhe nj lepur q me val frike, krcnimi, shndrrohet gomar, q t shptoj me ironi therse, rrqethse, aty jan edhe luani i zi, ku]edra q simbolizon armiqt q pushtuan Arbrin: Luani i zi duel prej Detit tVdekun dhe hangr pyllin e delet shkuen mbas nji fyelli q i grish Kurse zjarri e pushtoi tan Bjeshkn. E deri te Ajo Kala duhet me pas koh pr tmbrri. Atje Kuledra q duel prej prralls e theri at me trimin e nbreg tlumit: E zgjoi lumi e pluhnit 35. 35 Poeti me luanin i zi pasqyron armikun, q del nga fauna, q vjen nga Deti i Vdekur, djeg pyllin arbror, do ti shfaros arbrort q rrokn armt sapo dgjojn borizanin e kushtrimit pr t luftuar luanin e zi, q djeg fusha e bjeshk, zhvillohet luft psikologjike, strategji e veant do t shfaros rrnjt e arbrorve, kuedra mbrrin n Kala, ka shtat krena, si nga prralla, do t futet n kshtjell, t vras trimin e shquar. Malsort ndjekin feniksin, kuedrn e plagosur nga hiri dhe shpata e kryetrimit, ndiqet nga malsort metafizik. Te libri Parabola, cikli Princesha Dardana, elet me vjershn Prolog, dhe mbyllet me at Epilog. Kalorset nga koht e lashta vshtir largohen nga mbretria Dardane. Kipci n pasqyr mban peng heroin lirik, dhe ndshkon n pelegrinazhe n fusha e shpella t pafund. Arkeologjia n nntok ruan buzqeshjen e mumies Dardane, n sarkofag unaza me rrath ferri e parajse. Sfiniksi qllon ballin. Gjetjet e nndheshme mbushin sofrn me eshtra e ar. Ushtria e zez dhe e verdh krcnon horizontet. Roja kristalore nderon mbretrin e nndheshme, ku frymon si mumie buzqeshja e Mona Lizs. Armata e dyllt n mure me mburoj zgjeton - qllon kafka me shigjeta diellore. Trimat rreze dielli shndrrojn betejn. Dashnort n natn e dhndris vdesin. Princesha Dardan ngre dolli, lashtsin mban n maj gjuhe (shijon vern). Aludohet n darkn e fsheht, darkn e tradhtis. Vargonjt kndojn robrojn duar. Ballit trokllon kalorsi. Shtrati i zans krijon kreshnik si n zanafill. Gjarpri (armiku) luan valsin e fundit. Zogjt antik kndojn n kor. Cikli Parti shahu hapet nga nj varg i M. Ramadanit. Vjersha Si t pushtohet mbreti. N kto vargje me lirik t figurshme shfaqet imazhi i ushtris s bardh dhe t zez n fushn e shahut, mbreti i rrethuar, i mjer. Kali i bardh n betej mes shuplakave. Topi shemb katrort e bardh. Hordhia vringllon shpatn mbi figurat e zeza (ushtart). Mbretresha ndjek mbretin e vetmuar. N fushn e bardh legjionet ndajn mbretrin, n tryez hahet molla e ndaluar. Perndit grinden n katrort e zinj, bie mbertria e zez, meq mbreti vdes nga ligsit e bra. Zhvillohet loja e shahut n beteja e hapsira shkronjash, shfaqen flamuj zie, topa, granta bananash, ironizon poeti, vringllojn kokat me flamuj t bardh, dorzohet ushtria e figurave arrmatosur me drunj. Mbretresha e vetme n fushn e bardh. Shigjeta nguln nnsqetullave, ajo fshihet me mbretrin n duar, ska kalors lashtsie. Ushtria e zez me tenda e grmadha predhash fluturojn. Mbreti edhe n agoni mban kurorn. Shigjeta helmuese prshkojn kokn. Zemrpul duket subjekti. Nj bashklufttar ngjishet n prmendoren e hapsirs s shahut. Mbreti vdes, loja mbetet: pat. Fushat kaplojn drunj skterr. Kali i bardh shkel fushn e zez. Nj maj gjuh shndrit thika, shpatat e drunjta vazhdojn betejn. Ushtria e zez shet flamuj 36. 36 t bardh, q simbolizon humbje lufte. Mbreti Edip i verbr bredh me fener, prhap shpres. Hamleti princ shptues vonohet.Mbretresha robrohet. N fushn e bardh prgjaket ushtria e shtrir kubeve. Fantazmat vazhdojn betejat n hije. N mbyllje t ksaj njsie poetike, subjekti merr mat nga nj merimang! Lirika e gjat e ngjashme me lirikn bashkkohore amerikane titullohet Albanopoli, prbn ciklin e librit Sezamet, shkruar nga nj intertekst q riaktualizon zbardhjen e legjendave ilire, lahutart, kreshnikt, Albanopolin, ilustruar me metafora e simbole si: shpata, pluhuri i s kaluars, drunj, stuhi, lule, q mbyllen me kthimin (hyrjen) e srishm n legjend. Teksti lexohet si prshkrim pikturues i gjsendeve konktrete e abstrakte q lindn si tekst i huazuar nga arti, kultura jon. Ka disa motive marr nga intertekstualiteti i Iliris me simbole aluduese nga Albanopoli me arkeologji ilire, kng, lashtsi, grshetim me legjenda, prralla arbrore. Studiuesi S. Hamiti n kt kontekst shkruan kshtu: ... burim tjetr prmes t cilit ky poet lshohet n lashtsi dhe n situatn njerzore n t, sht legjenda q sht ngapak rren ngapak bukuri, ky sht nj interesim i hershm i Beqir Musliut, q t bazohet n mitologjin popullore shqiptare, q me sa m duket mua, prej kndej ka rrjedhur edhe te disa poet tan t ktushm. . Beteja e Kosovs (1389), Beqir Musliu frymzohet nga historia e hershme dardane e ballkanase, kur pushtuesiturq ia msyjn Arbnis s lasht. Kto lirika shqiptojn periudhn e asaj beteje, me emra lufttarsh e toponime t kohs grshetuar me ngjarje aktuale dardane. Libri i anatemave ka nj cikl titulluar Parabola. Vjershat Filli i Betejs s Kosovs, Vera e kremtes s fsheht, Intermeco n Fush t Kosovs, shqiptojn fillin e lufts: Lufttart shikohen prej betejs n betej Secili njeri tjetri varrin ia krkon n zemr O kush do ti bart kurorat mbas lufttarve Shpatat do ti bartn npr koh t rraskapitur Ata i han duart e veta derisa buk nuk ka N kto vargje pasqyrohet asti i rnd i lufttarve n beteja t ndryshme, shoqruar me lufttar mercenar me damar e djers tendosur, t shtrir prdhe, t prgjakur, ska kush ti varros, as tiu vr nj tuf lule mbi varr. Armt e tyre jan relikte t nj kohe t lavdishme, shndrrohen ekzemplar muzeu q zbukurojn galerit e muzeve t vendeve t ndryshme. Fati i lufttarve t gjall sht m i rnd, luftojn por u mungon kafshata e gojs. Luftnxitsit prfitojn, dhe n fund kokat e lufttarve i vn n tryez. Kalorsit kot flijohen dhe askush nuk ia v 37. 37 veshin mundit t tyre. Sqan kush kokn pr plagt e tyre. Nj kok e veant beson se edhe pse u krcnohet shpata, do t ngrihet Gjergjelezi prsri, pr t mbrojtur atdheun. Libri Orfeiana, n nnciklin Tempulli i Kosovs, ka disa vjersha t lidhura me ngrehinn e tempullit t Kosovs, kur kosa e turkut pret, gjaku derdhet deri n gjunj pa kursyer asknd. Eshtrat e martirve ndriojn si kandili n Gazi Mestan. Lufttart nxjerrin syt n shuplak. Hna i zbret tempullit mbi vetull, kosa korr barin deri n brez, kokat e prera u ngjajn bozhureve. Grigja e prgjakur shndrrohet n purpur gjaku. Shpendi shtrihet npr fush tempulli, shpatat e muzeut vezullojn syt, vera u derdht nga fuqit e mris. Lufttart pin vern e kuqe. Yjet e prgjakura nnsqetullave elin zogj shqiponjash. Vera pihet n kremte t fshehta. Flet bozhuri n kokn e Millesh Kopilit, mbillen gishtrinj n fush t lulzojn me emr martirsh q ruhen n zemr. Dardania nn e shenjt bekon hijernd tremijvjear. Betejtart varin shpatat n qepalla, veshin kmishn e purpurt, zbresin nga tempulli dhe qetsohen n fush t vazhdojn betejn npr metafora, figura t liriks me imazhe proze. Udhtimet mbyllen n kuti magjie, vdekja prvidhet n natn e fundit t zogut n rr, kthehet n afreskun e murit t Tyrbes s Muratit, me grham vdekjeje, prbirohet n tendn purpurore dhe gjakon t zgjohet kur ti shkrijn akujt n ball. Udhtari l fushn, ta ndrioj veten. Rojtari magjik harrohet n pergamen. Fusha kthehet n ndrr t purpurt. Udht ojn bozhureve, qent fytyrnjerzish, njeri kurriz kal me samar t krrysur nga pesha e bozhurit pelegrinazheve mistike. Vjersha me tematik nga shekulli i Sknderbeut vrehet n librin e tret t Beqir Musliut, titulluar Kunor sonetesh (1968), q u ribotua edhe dy her t tjera. Nga varianti i dyt lexojm parathnien: Ky libr del me titull paralel - alternues Koror sonetesh Sknnderbeu ose shqiponja e maleve, far tregon se ka pr objekt figurn historike t njohur kombtare, q ktu bhet personazh poetik. N parathnien e ribotimit t tret shkputim edhe kt citat: Poeti duke e ndrtuar imazhin dhe mesazhin e preferuar dhe t zgjedhur poetik ka arritur t fuqizoj prmasn e epizmit me lirizmin duke e strukturuar shkall - shkall edhe dramatizmin. Pastasj lexojm edhe kt: Epi i Sknderbeut (2004), sipas teoris bashkkohore, prcaktohet si tekst epi, me poetik t shekullit XIX. Shqiptimi i subjektit frymzohet nga legjenda, miti i Ikarit antik grek, Dragoni nga miti ilir arbror etj. Arketipa kta t figurshm mbi Sknderbeun. Ve ktyre interteksteve t lashta, poeti sl anas h as arealin e bots bimore, shpendt q duan t din mbi kreshnikun e mkuar nga zanat e shtojzovallet. Malsort himnizojn birin e Arbris. Bimt shndrrohen n engjj, arketipe metafizike q shndrrohen lule livadhi, lumenj me 38. 38 ngjyr, shkmbinj t mdhenj. Muza e bjeshks ia thot lulegjakut q lulzon n hi. Udhtimi i subjektit lirik ka elemente metafizike, shoqruar me Pegazin q fluturon mbi Parnas, ku vyshkn hyjnit e lashta. Pushton hapsira, koh, horizonte qiellore. Lahutari krenar prkujton Ilirin e kohs s Sknderbeut Poema ndrtohet me nuanca romantike nacionale, nga shekulli XV, e cila mrizon mbi teh lulesh n form shpate. Kalorst arbror portretizohen si vetullashigjet q u ngjajn kreshnikve n mbrojtjen e Arbris. Poeti u rikthehet arqtipeve t mitologjis kombtare; zanave t bjeshkve, perrive mrekullibrse, dragoit, kreshnikve. Kur lindi Dragoni Sknderbe, zhduket errsira. Muzat n Parnas trbohen. Kreshnikt i kundrvihen kuedrs pushtuese. Shum vargje grshetohen me legjenda nga interteksteti i miteve ilire, arbrore, antike e metafizike. Por, aty pasqyrohet bota e zogjve. Taraboshi dyndet n Kruj, me zana pi uj n kroje, shtojzavallet bekojn arbrort q nuk ia lshojn trojet armikut, pa i lar me gjak. Gurt marrin emra betejash t zjarrta. Pas vdekjes s Sknderbeut, fisi ngre flamurin e zis n gjysmshtiz. Lulet e vesueme vshtir mbrrijn n prill, pranvera shmtohet, poeti paraqet imazhe lufte n Iliri, shpata, shigjeta, kalors, kasnec, shtegtar, shptimtar t Arbris, barinj dardan, malsor, malsore, kngtar lahutash, toponime t ndryshme, emra pushtuesish. Arketipe nga historia jon e nga mitet antike etj., ska dyshim se kto arketipe simbolizojn heronjt e kohs. Poezia e Beqir Musliut, ve tradits folklorike, ka edhe disa tekste t lidhura me kulturn dhe artet tona. N librin Sezamet, cikli Shtegtimet e Zef Sermbes, poetin arbresh, romantik sublim, Musliu e krahason me Orfeun, poet mitik. Lidhur me kt libr, akademik Sabri Hamiti shkruan: Kjo sht nj poezi q shfaqet si nj rrfim intim pr tu hapur para bots njerzore dhe sendeve perreth dhe do t thot dika m shum mbi mkatet edhe dhembjet e poetit. N kt rrjedh, poezia del si nj od mbi krijimin, od mbi poezin ose kng mbi kng. Ktu i kndohet kngtarit q rrfehet nga zemra dhe knga q sht e dhimbshme e shum e ndjeshme dhe shenjon dyert e hyrjes e dyert e daljes s ksaj poezie npr krkesat e Zef Serembes. Portreti i Serembes shfaqet si shtegtar, udhtar i lodhur, i vetmuar, i ndijeshm; zemr lule. Derisa Orfeu krkoi t dashurn n Had, poeti arbresh do t shtegtoj prtej Oqeanit, t gjej varrin e vet, e t s dashures. T shohimpoezin titulluar Vesht e Zef Sermbes : Ndgjojn muzikn e gjetheve o kur natyra nis tvdes valt harbohen, varka drithton e jeta ka hipur mbi vark shushurin si koncert q ssht knga as vaj, vall Dhe mbyllet me kto vargje: 39. 39 o far ju mungoi shekujve q i tradhtoi prap koha fjalt krkojn aventur tre e vdekjen nArbri Ulisi zbret nga Skilat e Haribdat nkt metafor Zefi nuk dgjonte mir (mu si Bethoveni). Vesht i dhimbnin, kishte shushurim si gjethe lisash t thara, q poeti i paraqet si vesht e Ulisit. Ky motiv neoromantik i paraprin vdekjes s natyrs, shuarjes s jets s poetit, anija prballet me valt e Oqeanit q krcnojn, ajo lufton me baticat e zbaticat, oshtima e t cilave ngjan me melodi muzike, koncertesh q sjan kng, sjan vaj por kan motiv nga mitologjia antike e lidhur me romantizmin arbresh. N fund heroi lirik mbyll syt larg Arbris. Sipas mitologjis greke, Ulisi ishte ai q shptoi dy her nga Skila e Karibda. Edhe Serembe dy her kalon Oqeanin Atlantik dhe vdes n Amerikn Latine. Lirika e Bizantit e poetit Beqir Mulsu sht poezi me intertekste nga historia, jeta e prshpirtshme, arti, kultura, etnia jon etj., q e shkroi n form bashkbisedimi ose n dialog me kohn, hapsirn, t shkuarn ton, me segmente drejtpeshimi, realiteti i epoks s paqen, t shpifur nga fqinjt e disponuar armiqsisht me popullin ton, ather dhe n shekullin XX, fatkeqsisht. Arti i ktyre vjershave lidhet me qensin e popullit ton t ritit t krishtrizmit t Lindjes, n Gadillushin Ilirik. Kto poezi autori i botoi n librin poetik Orfeiana, 2004, pikrisht n ciklin Malet e Thesalis, q hapet me vjershat: Ekzodus, Kronika e Janins, Sevastokrtori Vlash Matranga, Joan Kantakuzeni, Andronik II Paleologu, Pjetr Lloshi, Stevan Dushani, Joan Engjlli, Simon Palelogu, Karlo Toko, Familja Spataj n Art, Dika pr familjen Zenevsi, Marin Soundo, Karta e Metropolitetit t Lariss, Ekzodus 2. N kto vjersha poeti pasqyron artin nga koha e bizantit mesjetar, q dinakrisht fsheh autoktonin e t parve tan q jetuan dhe u dbuan nga trojt etnike, ose edhe u asimiluan dhe u bn grek, bullgar, serb, ve pse kishin konfesion t till edhe kta popuj! Poezit e ktiji cikli nxjerrin nga pluhuri i harress t qenmen ton arbrore shtrmberuar nga historia e bizantit. Vjershat me kt motiv jan t shkruara me vargje t lira, q pohojn ekzistencn e popullit ton n epokn e brisht e t mykut mesjetar, nn vellon e s cils poeti ndrion at t kaluar. Arti i till sht nj polemik e ashpr me ultraortodoksin e Gadishullit Ilririk (ballkanas) q vazhdimisht deshn t shlyejn ekzistencn e t parve tan nga nnqielli i ilirik, n ato periudha t hershme, dhe kshtu del n shesh ekzodusi si problem n vete, nga Malet e Thesalis. Kto motive autori i realizon q t dshmoj pr t