of 173 /173
DY DRINAT (14) E PËRKOHËSHME SHKENCORE DHE KULTURORE Bicaj, Kukës, Shtator, tetor 2012 1

Dy Drinat #14

Embed Size (px)

Text of Dy Drinat #14

1. DY DRINAT (14)E PRKOHSHME SHKENCORE DHE KULTURORE Bicaj, Kuks, Shtator, tetor 2012 1 2. BOTUES:Essat dhe Muharrem Hamz BilaliDrejtimi i redaksis:DY DRINAT (Essat Hamz Bilali)Bicaj, KuksShqipri (Albania), EuropeDY DRINAT (Dardan E. Bilali)270 Sixh Str.Palisades Park, NJ 07650USATelefoni dhe Faksi: 201 461 9429E-mail-i: [email protected] t redaksis:Izet Duraku, poetRexhep Shahu, poetMirjana przhita, gazetareYrjet Berisha, poetSulejman Dida , poetElmira Muja, gazetareBlerina Halili, gazetareIslam Dogjani, gazetarKontribues:Hysen Shehu, poetDr. Fejzullah Gjabri, studiuesIsa Halilaj, studiues2 3. PRMBAJTJA:DY FJAL ..................................................................................5N KATEDRALEN E SHNGJERGJIT N BOSTONLIGJROHET PR DITN E FLAMURIT,NGA ROZI THEOHARI.............................................................7MESAZHI I S VRTETS OSEPAK DRIT MBI LUM... AGIM SPAHIU............................12MOS PYETNI SE DO T BJ ATDHEU PER JU,PYETNI SE DO T BNI JU PR ATDHEUN!.................24LETR MIKUT, Prof. Dr. Lutfi Azizit.....................................30MBLEDHJA E PRIZRENIT, korrik 1945................................31INTERVIST ME PROF. PETER PRIFTI. Nj ngabashkpuntort e Nolit, Keze Zylo .........................................34POEZIA ISHTE ARTI, FEJA DHE IDEOLOGJIA E TIJ.AGIM VINCA, poet..................................................................41LUMI I KURRESHTJES, Abdullah Thai................................46LUMA, VENDI DHE LAVDIA N HISTORI,Esat Braha, studiues...................................................................49HISTORIA E POPULLIT SHQIPTAR #12 -Disa vshtrime -.........................................................................553 4. THE SHKYPETARS(The Albanians)By George Fred Williams..61LEGJENDA E TIVARIT I ,Sadri Fetiu....................................69SHOQATA "VATRA" (e downtown-it)DHE KRYETARI I SAJ ARSHI PIPA DHE T TJERT...SHKRUAR NGA: ESSAT BILALI........................................72THE TRUTH ABOUT THE ALBANIANSOF MACEDONIA AND THE DISTORTIONSOF THE ENCYCLOPEDIA OF SHKUP,By professor Kristo Frashri....................................................86QYTERIMI SHQIPTAR DHE BESAMr. Sc. Nikoll Loka................................................................97VEPR E VLEFSHME PRSTUDIUESIT E HISTORIS, Sadri Fetiu..............................1014 5. DY FJAL ...M 28 Nntor 2012, Shqipria do t mbush, pas disamijvjear vuajtjesh dhe luftrash pr jet a vdekje, 100 vjett qenies s saj si shtet i pavarur. Vuajtjet dhe luftrat eShqipris edhe pas fitimit t pavarsis nuk prfunduan, prshkak se cungimi i saj me dhuratat q iu dhan fqinjve sipeshqesh pr servilizmin e tyre - Kosov dhe amri, nuk umjaftuan fqinjve t mendur serb e grek, por donin taglltitnin edhe at cop Shqipri q mbeti si vend moalor dheguror. Po ajo, ndonse u cungua dhe u luftua pr zhdukje, ushndrrua n nj arr gjungsh, e cila u ngeli atyre n fyt dheedhe sot e ksaj dite i nevrikos...Po ashtu n kt vit bie edhe prvjetori i njqindt i sajimit tFederats Panshqiptare Vatra e Ameriks nga dy kolost eatdhetarizmit dhe t kulturs shqiptare Fan Stilian Noli dheFaik Konica ose Faik Konica dhe Fan Stilian Noli, t cilt meprkushtimin e tyre t iltr dhe fund e krye atdhetar, mundnti bashkojn ngulimet shqiptare n Amerik, edhe pse atoprbheshin nga njerz t thjesht dhe edhe pse luftoheshin ngagrekofont me prbetim. Vatra me luftn e saj prpopullarizimin e ides kombtare, gj q bri t njihetkombsia shqiptare n Amerik para pavarsis, me botimin egazets Dielli, organ i saj, me botimin e librave pr t ngriturndrgjegjen kombtare t shqiptarve, me prfaqsimin eleverdive shqiptare n diplomacin botrore, sidomosevropiane, me ndihmat lndsore q mblodhi pr ShqiprinJepni pr nnn..., u b qeveri e prkohshme e Shqipris prdisa dhjetvjetsha... Kjo i siguroi Vatrs s athershmeprzemrsin e t gjith shqiptarve atdhetar. Prandaj t gjithatdhetart e vrtet q vinin n Amerik donin t punonin prVatrn e Nolit dhe t Konics. 5 6. Por kjo rrjedh nuk zgjati shum. Pas Lufts s Dyt Botrore,me sajimin e gjendjes s re dhe me fillimin e lufts sbrendshme politike, Vatra e humbi si forcn, ashtu edheefektivitetin e saj, sidomos me ardhjen e emigrantve t rinj,ndonse ajo mundi t mbahet gjall, por u b si boll e vrar,q kishte sy pr t par, por nuk kishte forc pr t lvizur.Me rastin e njqindvjetorit t jets s saj, n Shqipri, nKosov dhe n ngulime npr bot ku ka shqiptar, Vatra uprkujtua me nj przemrsi t jashtrndomt, pa br faredallime midis Vatrs klasike, si t thuhet, dhe asaj t paslufts, ose t sotshmes. T njjtn gj bri edhe Zri iAmeriks. Por pr dallim nga t tjert, ai prmes vatranit t rit moshuar, z. Kostreci, qe m realist se dokush tjetr kur bridallimin duke thn Kjo nuk sht si ajo e para...Shpresoj qai nuk sht shpallur persona non grata pr tu zhdukur!Positive thinking-u pa mbshtetje sht jo vetm marrzi,por edhe zhdukje e vlerave njerzore...!Me kta q e vlersojn Vatrn klasike, ka qen edheatdhetari i shquar Muharrem Bajraktari. N letrn q ishkruante ai nga Belgjika Essat Bilalit, vrente: Prsa shnonipr shtjen e antarsimit e kuptova..., por sido tjet, un jammirnjofts i organizats s kolonis shqiptare Vatra, sepseajo ka ba shrbime e luejt role me randsi politike n historinkombtare pr pamvarsi e tjera (13 prill, 1977, Belgjik). Prkt ai e nderonte Vatrn dhe krkonte q ta lexontezdhnsin e saj Diellin. Prandaj krkon nga Essat Bilali q,Mbas vdekjes s t ndjerit Mer Doda, fletorja Dielli po namungon, pra, n keni mundsi me na rregullue q fletorja t navij rregullisht e t mos na mungoj mbasi jeni antar i asajorganizate (Letra: m 22 mars, 1982, Belgjik). Dy Drinat6 7. N KATEDRALEN E SHNGJERGJITN BOSTON LIGJROHET PR DITN E FLAMURIT BISED ME T PRNDERSHMIN AT ARTUR LIOLINKANCELARI KISHS ORTODOKSE SHQIPTARE N AMERIKNga ROZI THEOHARIJan t paharrueshme dhe ngazlluese shrbesat kishtare qzhvillohen nga Hirsia e Tij Peshkop Nikoni dhe i prndershmi,Kancelari At Arturi n kryekishn e Shngjergjit n Boston.Ligjrimet, lutjet e bekimet e tyre rezonojn me zrin ekumbueshm t Fan Nolit gjat shrbesave, n ceremonitprkujtimore, n ditt e festave kombtare, n celebrimin emartesave, n pagzimet e fmijve, n prshpirtjet mortore e ttjera. Ja pse n katedrale vijn pjesmarrs t brezave tndryshme t diaspors: pjestar t brezit t vjetr, ardhur nshekullin e 20-t, pjestar t brezit t dyt e t tret, lindur ktun SHBA, si dhe emigrantt e rinj ardhur kohve t fundit.N historin e saj, kisha ortodokse shqiptare e krijuar ngaFan Noli, nn kujdesin e tij, hapi klasat e shkolls shqipe qyshpara 100 vjetve. At Liolini, pasues i Fan Nolit, e ka vazhduarkt tradit dhe pr nj koh t gjat ka qen drejtues i shkollsshqipe pr msimet q zhvilloheshin n katedrale. At Arturi, jovetm si fetar, por edhe si aktivist shembullor i diaspors, meenergjin dhe prkushtimin e tij, e ka kthyer katedralen e ShnGjergjit n nj qendr kulturore t komunitetit, n nj institucionkombtar, me pjesmarrje t shum shqiptaro-amerikanve padallim etnie dhe besimi fetar. sht pr tu lavdruar gjithashtumirsjellja e At Arturit pr t ftuar n kish edhe besimtart7 8. joshqiptar. Ai pohon: "Shumica e pjesmarrsve n kish janshqiptar, por nj pjes tjetr jan joshqiptar q na duan dhejan nj pjes e pandar e grigjs son. Edhe ky sht njtrashgim i Nolit kosmopolitan."Mjediset kuqezi t katedrales, duke filluar q nga flamurishqiptar n altar e deri tek qilimat e kuq me motive tshmblltyrs s shqiponjs dykrershe, qirinjt e kuq dhevshtrimi i ngroht nga ikonat e pikturuara nga ikonografshqiptar, e kan kthyer ket tempull fetar n nj shtpimikpritse shqiptare.Pyetje: -I nderuar At Artur, keni shkruar e ligjruar prdekada t tra jo vetm n drejtimin fetar, por dhe n athistorik, kulturor dhe patriotik. Pas dy vjetsh presim t festojm100-vjetorin e pavarsis. N kryekishn tuaj sht br traditfestimi, lutjet dhe bekimi i ksaj dite t madhe, tashm pr njshekull n Boston, n kryeqytetin e mrgimtarve. Si e shikonihistorikisht kt dat?At Arturi : -N ligjratn time pr Ditn e Flamurit kamprmendur se shpallja e pavarsis m 28 Nntor 1912, e vuripopullin shqiptar prpara nj prove t madhe. Nga vullkaniballkanik i atyre kohve, lindi nj shtet i ri, i cili u prpoq tqeveriste nj komb t lasht, q, fatkeqsisht, ishte i brisht nshum aspekte kryesore. Strukturat politike kombtare ishinakoma t paformuara, arti i qeverisjes ishte i pazhvilluar, nukekzistonte arkivi kombtar. Kufijt ishin nj burim grindjesh,dhe njohja e kombit n arenn ndrkombtare debatohej mezjarr n kryeqytetet e huaja. Shkollimi n gjuhn amtare ishtemohuar prej shekujsh, burimet letrare dhe historike ishin tepakta, ndarjet fetare dhe ekzistenca e klaneve nxiste mbshtetjene traditave dhe aleancave lokale... e ardhmja ekonomike ishte eprcaktuar me modele arkaike dhe metoda t vjetruara.Pyetje: -I nderuar At Artur, sipas filozofis suaj, cili ka qenroli i figurave t njohura shqiptare pas ngjarjes s pavarsis?8 9. At Arturi: - Ajo koh krkonte nga t gjith nj aftsikrijuese dhe shumllojshmri qndrimesh pr ta transformuargjendjen e trashguar drejt virtyteve t qytetrimit, pra, drejtqllimit pr dije, si vazhdon edhe sot.Kto ishin problemet me t cilat u ndesh udhheqja e re dheqytetaria shqiptare n prpjekjet e tyre pr t farktuar nj shtett unifikuar. Megjithat, pavarsisht nga pengesat, njerz tshquar dhe krijues u kalitn n vshtirsit historike, kumbijetuan pr t ndrruar, planifikuar dhe prgatitur nj tardhme m t mir pr veten e tyre, pr pasardhsit dhe prbrezat q do t vinin. Pa vizion, populli bhet i shfrenuar" - e prmend Bibla-Dhiata e Vjetr: "Fjalt e Urta" kap 29: vjersha 18.Pyetje: -I nderuar At, ju jeni rritur dhe edukuar n Amerik.Cili sht opinioni i t huajve pr Shqiprin?At Arturi: -Nj botues i shquar, dikur shkroi nj srartikujsh, q me t drejt i titulloi: "Shqipria: nj komb n krizt vazhdueshme." N to, ai rrfeu prpjekjet e pareshtura tpopullit tone fisnik drejt pavarsis, provat e mdha q kaloi dhemjerimet e shumta q ai hoqi gjat ksaj sage. Si shihet, dukekaprcyer shum vshtirsi n at rrug t mundimshme - disapengesa rridhnin nga faktor t jashtm, t tjerat nga faktor tbrendshm - populli shqiptar dhe veanrisht rinia vazhduan taspironin pr nj t ardhme t shndetshme pr veten e tyre dhepr atdheun e tyre. Pyetje: -Po pr sot?At Arturi: -Edhe sot Shqipris vazhdojn ti dalin dhe iduhet t kaprcej shum sfida joshjeje n prpjekjet e saj prnj qeveri t balancuar dhe t stabilizuar. T gjith e dim se panj kushtetut t mirformuar nuk mund t prparoj nj shtet.Nga arkivi i SHBA-s dim se nismtart e KuvenditKushtetuts Amerikan kishin ndr mend "jo t sotmen", por teardhmen, deri larg, tutje... Duke mejtuar ashtu, ata ndihmuan9 10. edhe kohn e tyre. Ka nj msim n t: "Ai q mbjell vetmpr nesr, nuk do t korr asgj; ai q prgatitet pr tardhmen, do t trashgoj shum." Rrug e prshtatshme kjoedhe pr shtetin shqiptar sot. Pyetje: -I nderuar At Artur, imami shqiptar i Waterbury-t, nKonektikat, zoti Gazmend Aga gjat nj interviste m dha edhelutjen q bhet n xhami pr t kujtuar Ditn e Flamurit. Po japdy radh nga kjo lutje: "Zoti yn t na shtosh vllazrin dherespektin pr njeri-tjetrin. Bje flamurin tone t bukur kuqezi tvalvitet gjithmon i lire dhe krenar..." Prfytyroj se n lutjet prflamurin e ka themelin edhe toleranca fetare n Shqipri, e cilasht nj tipar dallues i njohur tashm n gjith botn. Si janlidhjet e katedrales suaj me lidert e tri feve t tjera? At Arturi: - Lidhjet fetare, domethn ekumenike, kanqen n thelb t formimit t faltoreve tona- pa dallim feje- midisbesimtarve ortodoks, mysliman, katolik dhe bektashian qn fillim t shekullit t 20-t. Kt tradit e kemi trashguar ngamarrdhniet e ngushta, m t mirat dhe t respektueshmet mesImzot Fan Nolit, Imam Vehbi Ismailit, Baba Rexhepit dheMonsinjor Zef Oroshit, duke mos harruar At Gjergj Fishtn, icili bri nj udhtim n Boston n vitet e Rilindsve. Edhe sot, me kt frym kombtare, t gjith besimtart dheudhheqsit e tyre bashkpunojn ngusht pr t mbrojtur tdrejtat e njeriut dhe lirit njerzore t garantuara prej vendimevendrkombtare. Gjithsesi, autoritetet fetare t sotme n SHBAkan vendosur t mos hyjn krejt n fushn e politiks. Sa ivshtir mund t jet ky qndrim personalisht, sepse ata e shohint paprshtatshme nj ndrhyrje t till n kohn e sotme. Edhesikur lidert e tjer q jetojn jasht vendit ton, n perndim,mund t kaprcejn kufijt midis politiks dhe besimit, ne ktun SHBA jemi tepr t rezervuar. N kt kontekst qndrimikryesor pr do klerik sht t ndrtoj e t mbroj marrdhniesa m t mira e tolerante midis besimtarve t konfesioneve t10 11. ndryshme.Pyetje: -I nderuar At, kam par besimtar mysliman nshrbesat tuaja t zakonshme n katedrale.At Arturi: -Sot pr sot nuk ndodhen n Boston ose nMassachusetts klerik ose faltore shqiptare t fes katolike osemyslimane. Kshtu, pr tiu prgjigjur nevojave shpirtrore,kemi qen gjithmon t gatshm pr t ndihmuarbashkatdhetart pa dallim feje. T njjtn detyr shpirtrorebjn reciprokisht edhe klerikt e tjer aty ku banojn shqiptart. N kish dhe n xhami, lutjet e besimtarve jan t sinqerta.Npr klube dhe kafeneja, seminare dhe fakultete universitaredebatohet me intensitet. Megjithat, ky sht nj popull qvazhdon t luftoj dhe t shpresoj, t frymzoj dhe tndrroj. Pyetje: - S fundi, i prndershmi At Artur, le t dgjojmlutjen tuaj n katedralen e Shn Gjergjit.At Arturi: - " N kt jet mbi tok, ne i lutemi Zotit qprpjekjet e s kaluars dhe vshtirsit e sotme t kthehen nmundsi pr njohuri, reformim dhe rilindje n ditt q do tvijn. Historia na ka msuar se sht n dorn ton q tndrtojm ose t shkatrrojm. Le t zgjedhim t parn si rrugpr t ardhmen, me ndihmn e Perndis.N kto dit, kur ne mblidhemi pr t kujtuar at koh t shkuarlavdie, sakrifice dhe nderi, sht e nevojshme q t vizitojmndrgjegjen tone dhe t ringjallim n shpirtin ton ndjenjat prnj Shqipri t prtritur dhe kreshnike, q t meritoj punndhe djersn e atyre burrave e grave q besuan n gjeneratat eardhme.Lusim Zotin q t jemi t gjith t denj pr kto detyra tlarta.Ju faleminderit.Boston, nntor, 201011 12. MESAZHI I S VRTETS OSE PAK DRIT MBI LUM... AGIM SPAHIU(Nj sy mbi rezistencn lumjane n vitet 41- 46dhe familjen Bilali) Prolog 1"Diktatura do t binte si do diktatur. Prej nesh dikushduhej t mbetej, q t vinte n Shqipri e t dshmonte tvrtetn e lufts son... Neshat H. Bilali (nga nj bised)12 13. Mesazhi pr t vrtetn i nisi 63 burra nga Lera e Sorrave atfund gushti 1946 n rrugn e emigracionit. Dikush do tmbetej... Dikush do t mbetej. Me kt shpres shtynin kmbt erralloheshin rrugs...Me kt shpres u prgjysmuan n Presp...Dikush do t mbetej ...Me kt shpres morn frym pr 50 vjetudhve t Evrops e t Ameriks. ...Dikush do t mbetej...E mbi Shqipri ra nata e errt e gjymtimit, mortit, gjakut,lotve, nata e errt e sakatimit, syrgjynosjes, degradimit,prdhosjes, heshtjes, shprnguljes, nata e izolimit, zhbrjes,veimit, pagojsis, pikllimit... Ooo, nj zezoj e gjat delirantee papar as nga vet Zoti!E megjithat dikush do t mbetej... Nga t gjitha visetshqiptare dikush do t mbetej gjall t sillte mesazhin e lufts,mesazhin e rezistencs kundrfashiste e kundrkomuniste,mesazhin kundra heshtjes e pagojsis" s detyruar 50 vjeare.Dhe nata e errt e diktaturs, me shpatn e vet t pamshirshmet lufts s klasave, shkretoi mijra e mijra jet njerzore,zhduku mendje t ndritura, shpirtra t vrtet krijues dogji nzjarret e territ komunist, gjithka dhunoi, masakroi, robroi,prbalti kulturn kombtare, historin e cungoi, prbalti figurathistorike, miratoi politikn prarse mes shqiptarve, ka ushkonte pr dore sllavve dhe grekve, shiti Kosovn, ushurdhua e u qorrua pr amrin, polli e mbolli zin,shkretimin, injorancn, hipokrizin, servilizmin, dallkaukllkun,e mbylli popullin n burgun e hapsirs brenda shtetit-burg-vath komuniste, as hyrje as dalje kundrmim prplits emarramends, asfiksues i ers s keqe dogmatike kudo: n dohap, n do mendim, n do ndjenj, n do shprthimnjerzor...Shkatrrim i lidhjeve njerzore midis shqipfolsvemidis shqiptarve t shtetit e atyre n diaspor, t cilt i shpalliarmiq t rrezikshm, u fshiu emrat, bmat, historin, vet qeniene tyre dhe i mbuloi me pluhur dhe heshtje...Heshtje dhe vetmi,vetmi e menduri...13 14. E megjithat dikush do t mbetej ... do t mbetej prmesazhin e moszhbrjes... FAMILJA "BILALI" DHE PES VJET HISTORI N DRIT T RE...Dihet Mirfilli se vitet e diktaturs e mbuluan me pluhur,harres, heshtje dhe dnim fizik e moral emrin e udhheqsit trezistencs antifashiste lumjane, Muharrem Bajraktarit. Po ktfat psuan edhe bashkpuntort e tij t rezistencs. U ndaluanernr betejash, luftrash, familjesh, personash, t cilt u shpallntradhtar t popullit(!), duke mohuar kshtu rezistencn kundrfashiste lumjane e duke shkruar n vend t saj nj histori tdhunshme, t diktuar nga lart, politizante e t pavrtet. Pohistoria mbetet histori,vetm mbasi kalon stazhin shumvjear tthashethemnajs, dshirave t vogla, egove fisnore efshatareske, duke shndrit m shum, si perl,e duke rndur tgjitha politikat e dasit, pr tu rishfaq n drit t re e plot esunduese.N Lum pushtimi fashist kishte shkaktuar revolta populloredhe M. Bajraktari e gjeti prushin e urrejtjes shpuz... Ndorshkrimin e Esssat Bilalit "Me shpifje, shtrembrime dheakuza M. Bajraktari nuk mund t bhet as tradhtar i atdheut, asarmik i popullit:" veojm pr kt gjendje n Lum:Pothuajse menjher pas kthimit nga mrgimi m 1939,M. Bajraktari, duke vazhduar me pikpamjet rezistuese dhemosbashkpunuese me ata q prgatitnin pushtimin e ardhshmt Shqipris (ai nuk mori. pjes n mbledhjen e Francs,ndonse ai ishte ftuar, ku u bisedua pr prmbysja e monizmitzogist dhe vendosja e pushtuesit fashist italian, u solidarizua meshpirtin rezistues kundrfashist n Shqipri dhe n vis t Lumesn veanti. Gjat qndrimit t tij t shkurtr n Tiran, ai jo verefuzoi propozimet e pushtuesit pr bashkpunim, por u14 15. solidarizua me veprimtarin kundrfashiste, duke u prfshiredhe n dy demonstrata t organizuara nga rinia kundrpushtuesit. Pasi erdhi n Lum, ndonse tashm ishte fashiturpak shpirti kundrfashist pas trheqjes s tubimit n fillim nBicaj dhe pastaj n Kuks t krerve dhe popullit pr t krkuararm pr t shkuar n, Muharrem Bajraktari e gjeti t revoltuardhe gati popullin e visit. Dostan Rexhepi, duke i refuzuarpropozimet e pushtuesit dhe t shrbtorve t tij, ishte iarratisur kaher, kurse Nexhip Ahmeti, mbase i pari n gjithShqiprin, u arrestua dhe u internua n Itali, pr shkak tkundrvnies - t pshtyerjes, t shqyerjes dhe t shkeljes mekmb t fotografis s Dues n kafene t Riza Hoxhs nBicaj... M.Bajraktari n pranver t vitit 1941, me nj numrburrash e lufttarsh, si Dostan Rexhepi, Xhem Ahmeti, HamzRexhepi, Zulfi Maliqi dhe t tjer, doli n mal dhe filloiprgatitjen pr sulm t prgjithshm kundr pushtuesit italiandhe fashistve t vendit."(E. Bilali, N. Bilali, Maj 1993, SHBA).Rezistenca kundrfashiste n Lum u b shqetsim vrtet ebash pr kt n maj 1942 vijn rreth 2,000 forca t komanduaranga Gjon Marka Gjoni, Pashuk Biba, Halil Alia e Selim Kaloshi,t cilt ishin n shrbim t Italis fashiste. Ata kishin ndispozicion 3 muaj pr t shuar rezistencn e pr t shuarrezistencn e pr t zhbr M. Bajraktarin. Shnojm se kjoishte e para rezistenc e organizuar kundrfashiste.Forcat me mandate tremujor n Lum, e ndan Lumn copa-copa dhe lshuan thirrjen: ata q dorzohen - falen, ata qsdorzohen do merret pasuria - do tu merret pasuria, do tuinternohet familja e do tu digjet shtpia. Familja e Rexhepitshprndahet: nipi Neshati, me nnn, motrn, gruan e Dostanitdhe vajzn e tij kalojn n Kosov. Kulla shkrihet n flak ekthehet n grmadh, Rexhepi dhe dy niprit, Qemalin dheEsatin, i internojn n Tiran. Prej Kosove Neshati kalon nGostivar, ku qndron gjer n shtatorin e vitit 42, at dit kur 15 16. baba Hamz e mixha Dostari do ti ven m supet 15 vjearearmn, t ciln nuk do ta lshoj nga dora gjer m 13 shtator1946, n Greqi. N frontin e rezistencs kundrfashiste shtohettashm edhe 15 vjeari nga familja "Bilali", i cili do tregjistroj n shpirt, n zemr e n trup dramat e tragjedit epafundme, duke mbajtur e ruajtur thell vetes mesazhin e svrtets historike. Prej Gostivari kthehet n Lum, ku do tprgatiten pr takimin e nntorit 42. Takimi i M.Bajraktarjt nGjurr Re me udhheqsit e frontit Nacionallirimtarprfaqsuar nga Haxhi Ileshi, Dali Ndreu e Abedin. Shehu,zgjati 3 dit dhe u morn vendime t rndsishme si:bashkpunim me njri tjetrin, respektim i njri tjetrit, luftkundr okupatorit italian. (Kush e prishi me von ktmarrveshje? Kush i shkeli kto vendime t Gjurr Reit?Prgjigjja, megjithse dihet, nuk sht objeksion i shkrimit ton,ndaj nuk po zgjatemi me kt.Dimri i vitit 42 43 do ti mbledh lufttart e rezistencsn Dollovisht kurse n mars Hamzi, Neshati e t tjer, nisen prGostivar, duke ln me M.Bajraktarin Dostanin. Qllimi: n viset Gostivarit, Tetovs e Krovs t zgjonin te shqiptartndjenjn e rezistencs dhe t krijonin nj baz t sigurt. N ktovise shum shpejt stabilizohet nj rezistenc shqiptare dhe bhenprleshje me pushtuesin si n Gradec dhe Gorjan, krijohet njkshill i prhershm me Xhem Simnicn, Rrahman Kalishtin,Bajram Dobrdollin, Selim Agn, Mefail Zajazin. Pjestar dhekshilltar i prhershm i t cilit ishte Hamz Rexhepi.Nga vjeshta e vitit 43 gjer n nntor 44 lumjant dhevendasit me Hamzin n krye jan n Gostivar, Tetov e Krovdhe vende prqark Shkupit, bjn vazhdimisht luftra me forcatsllavokomuniste dhe vetm n nntorin 44 Neshati me disalufttar kthehet n Lum, kurse Hamzi vjen n janar 1945bashk me Mefail Zajazin me djalin Xhemn.16 17. Qndresa kundrfashiste u shkaktoi Bilalve marrjen epasuris, shprndarjen e familjes ndr miq e dashamir,internimin e nj pjese t saj dhe djegien e kulls. Po kaq i egrdhe mizor do t jet edhe pragu i vendosjes s diktaturs s kuqepr ta."Gjyshi Rexhepi, nna, motra Lije, vllezrit Esati dheQemali vendosn t mbeten n Gostivar, n Kalisht, pr arsye se"qeveria jugosllave nuk i internonte familjet, kurse qeveria eShqipris i internonte", tregon Neshati dhe vijon: "N gusht45, Qemali kthehet nga Gostivari pr t zez t vet, se n dimrregjimi komunist do ta internoj, n Berat bashk me gruan emixhs, vajzn e djalin, Agimin."Lufta kaake i detyron t ndahen n eta t vogla pr lehtsimanovrimi, fjetje dhe ushqimi. Krijohet kshtu eta e Dostanit, icili qndron n Lum dhe eta e Hamzit, q merr rrugn eGostivarit pr t siguruar bazn e re. Shkurti i vitit 1946 do tadetyroj etn e Dostanit, ku bnte pjes edhe Neshati, t nisetpr Gostivar, pasi mendojn se jan diktuar n Lusn t Lums.Po n Gostivar e gjejn luftn e ndezur, se edhe a jo baz ishteekspozuar. T dyja etat, q numronin tashm vetm 25lufttar, bashkohen n Muzdaqe ku qndrojn dy dit. Fal tftohtit e furtuns s madhe, ushtria jugosllave nuk i ndjek njdit. Por ditn e tret prmirsohet koha dhe bien n prpjekjeduke zhvilluar disa ore luft.N kt prpjekje t pabarabart vritet Hamz Rexhepi andejnga mbarimi i luftimeve. Nisi t bhet terr, ishte bor e madhe,ngric. Toka ishte e fort, vegla skishim...Bm nj grop nbor dhe e varrosm aty Hamzin, me mendimin se do tktheheshim shpejt e do ta varrosim tamam - tregon Neshati.Mbas pak kohe e gjetn kufomn e Hamzit forcat sllavo-komuniste dhe nj dit pazari kryet e tij e ekspozojn nGostivar.17 18. Prof. Miftar Spahija n nj letr q i drgon nga AmerikaSabri Domit n Kanada, do t shkruaj pr betejn e Vrass buzMuzdaqes dhe vrasjen e Hamzit: "Jeta e tyne (e Hamzit dheDostanit-shnim imi-AS.) jo ve qi pat nji marim t hieshm eburrnuer, por edhe nji kuptim ideal e komtar, pse ata u bandishmor pr idealin e nalt t liris komtare, qi Shqipnija MOSt bahej nji krahin jugosllave, ashtu sikur qe u ba sidomos nvitet e para kur komunizmi muer fuqin n dor.Hamzi i ngrat u vra tue luftue n Muzdaqe n!at dimnintragjik t vjetit 1945-1946. Ai qe nji dimn i zi prnacionalizrnin e shkret shqiptar, sidomos pr nacjonalistat eLums. Nat luft, n Muzdaqe, menxi shptoi me krye i biriHamzit, Neshat Bilali: Ajo luft e Muzdaqes ka qen e rrebtdhe e egr sidomos kur t kemi para sysh dimnin e atynebjeshkve t veneve tona, mush me vdor teh e m teh. Me njian lufita e egr edhe gjaksore, man tjetr vdora e tftofti, edheshto manej vuajtjen pr buk, dhe ke me kuptue sa heroike qeajo luft n t ciln u vra Hamz Rexhepi. Nonji tjetr q shptoiprej lufte, maroj prej ngriss: marimi qe nji tragjedi e vrtet jove pr Hamz Rexhepin e familjen e tij, por edhe pr krejtnacionalizmin e Lums edhe t Shqipnis: kalas nacjonaliste poi hiqeshin nji nga nji gurt e shnosh.Sikur u vra heroikisht Hamz Rexhepi n Bjeshk Vrassbuz Muzdaqes, ashtu u vra heroikisht me pushk n dor edhevllaj i tij. Dostan Rexhepi n luftn e prgjakshme t Lojmes, nGjalic, n ver t vjetit 1946. Qindresa dhe vdekja e atyne dyvllaznve jo vetm qi neron kujtimin e atyne vet, por edhe tbirve t" tyne qi kan mrapa, edhe t krejt nacjonalistaveshqiptar edhe lumjan. Vdekja e tyne neron qindresn e komit,e nacjonalizimi duhet ti kujtoj me mall e me nerim.""Shqiptari i lir" (SHBA) n shtator 1955 do t shkruaj pr ktbetej: "Luftimet, me disa ndrpremje t her pas hershme,zgjasin tri dit dhe i shkaktojn anmikuit ma shumo se 100 t18 19. vram. Aty nga mbramja e dits s tret , me 2 fror (shkurt)1946, nji ushtar i plagosun e vret Hamzin me nji t qllueme nkrahnor. Me vrasjen e Hamzit qeveria shkatrroi gjith grupin,tue qen se Hamzi ishte forca trheqse dhe qendrore q embante t bashkuem ate. Kur u vra Hamzi, pr pjestart e atijgrupi smbeti ma tjetr, ve me u shprnda: Z. D hodhi pushkn,dhe u dorzua bashk me vllain e Xhem Simnics, BajramDobrdolli dhe Xhel Kalishti hodhn martinat, ndrruan emnatdhe shkuen n Tiran, pr t fitue kafshatn e buks, HazirTrnova. ra n burg, Sul Asllani vdiq nga t ftohtit, RamadanBresa u dorzue, kurse Dostan Rexhepi, Elmaz Tosuni (udrozue, por prap u arratis) dhe Neshat Bilali mbetn n mal."Pas vrasjes s Hamzit eta shprndahet, kthehen n Lum 5veta, dy prej t cilve dorzohen. Ishim t ftohur, t smur, tshkatrruar nga kmbt. U kthyem n Lum dhe mbetm tarratisur n vend," tregon Neshati. Dostani vazhdon t kryesojetn e tij duke mbajtur vazhdimisht lidhje me Bajraktarin. Npranvern e vitit 1946 trupat speciale t ndjekjes, komanduarnga Muhedin Krxhaliu, bn ndeshjen e par me grupin eBajraktarit (n Limth t Lusns), kurse me 17 prill do t bhetndeshja e dyt (n Shpatz), ku do te vriten: Hamdi Bajraktari,Ymer Miftar Nika, Ibrahim Bajraktari, kurse Zeqir Nura ngaMamzi dorzohet dhe pushkatohet nga vet Zylfi Saliu nKodr t Gjabrics.eta e Dostanit numronte tashm Neshat Bialin, Tosunejkun dhe Elmaz Tosunin. E me q eta e Bajraktarit dmtohetrnd, bashkohen dhe mendojn t trhiqen pr n Greqi, mbasiu pa qart se qeveria komuniste do t vazhdonte pr disa koh.Data e trheqjes pr n Greqi caktohet 25 gushti. Mbeteshinende edhe 3 muaj Muharrem Bajraktari orienton t lajmrohent gjith njerzit e tij n Has, Tropoj, Gjakov e n katunde ttjera, se ka vendos t trhiqet n Greqi, dhe, kush t doj tandjek, po edhe n mos donin t shkonin me t paktn t mos19 20. rrin n shpres t Bajraktarit duke menduar se ishte nShqipri. Pr lajmrimin caktoi t vllan, Bajramin me disa ttjer.M 17 qershor, mbas nj qndrimi dyjavor n Lojme, Maja eVogl e Gjalics, eta e bashkuar hetohet nga forcat e sigurimitdhe n prpjekje me t. N kt prleshje vriten DostanRexhepi, Sef Xheladini, Tosun ejku dhe Elmaz Tosuni.Nga dorshkrimi i Sabri Domit (Ontario, Kanada 1976)veojm pr vetit e Dostan Rexhepit: "I vetmi nat koh tlarget q mbante nji qndrim t patundun me ta mbushunmenden dhe mos me t lkundun, i gatshm me ndreq, mepaqtue e qesue, ish i ndjeri Dostan Rexhep Bilali nga Canaj(Bicaj), e q gjithmon u gjend n ball me evitue do gja tpamirnsi n grup e jasht tij. Asht interesant pr kt person,pr Dostan Rexhep Bilalin, e pr hiri t s vrtets n kuptim makana, i bindun se thon t vrtetn e opinionin tim t formuempr t, t prshkruej kto rreshta: Dostani, ndjes past, si eshifshem un tash afr, n pun dhe n veprim, sepse s largu ekam pas njoftun edhe ma par, ma kishte fitue zemrn sidomospr dy pun, prpos se ishte simpathik, i bashm jo i tepruem,me ato mustaqe t zeza, t mdhaja e t hijshine, pamje vigane ijepshin, buzqeshun, tan llafe e gaz t hijshm q i prcillte meurti e shkathtsi me dije t rrall, i jepshin kto nji hije t rand et plqyeshme e prve se burr i bess si kah fjala e puna. Aiishte edhe shqiptar n shenj. Flitte e ndiente pr Shqipni e prdetyrn q duhej ba, shoqnue me sakrific, jo ndryshe, por si tkishte pas edukatn Kombtare n shkoll te specializueme, sima i miri nacionalist pr nji malsuer, i pa shkoll, por mos me talypun syni krkund ma t mir. Kurr nuk m ndahet mendje kynjeri e m dukej gjithnji se ky asht ndihma ma e madhe e imja, ejo ve e imja, por e gjithkujt. Me kto prshtypje mbetemgjithmon te Ai. Zoti ja baft drit shpirtin e tij kudo n jetn epambarim.20 21. Pas ktij portreti t mrekullueshm t sjellim edhe njfragment nga letra e Prof. Dr. Miftar Spahija drguar SabriDomit pr t prekur edhe nj here fytyrn heroike t qndress:Ai (Dostani-shnim im - A.S) ra si dishmor i vrtet pr lirin eShqipnis qi mos t binte n duert e komunistave e emni i tijduhet t mbetet i pavdekshm n qindresn e nacionalistaveshqiptar. Dostani nuk ia shmang idealit kombtar, po vazhdoislufitumi bashk me vllan e vet dritpastin Hamz deri nat ditkur dhan jetn si njani ashtu edhe tjetri vlla... Vdekja e tyne qenji vdekje e hijshme e burrnore ashtu sikundr i ka pasgjithmon hije shqiptarit heroik.""Kalas nacjonaliste po i hiqeshin nji nga nji gurt shnosh",theksonte Prof. Sr. Miftar Spahija n letrn e tij. Dhe vrtet,rezistenca tashm regjistronte vetm katr: MuharremBajraktari, Bajram Bajram Bajraktari, Neshat Bilali dhe EsatBajraktari. Edhe pse katr, vetm katr, vazhdojn rrugn ecaktuar lajmsve pr trheqjen prfundimtare n fund t gushtit.Dhe bashkimi i 63 burrave u b me 25 gusht te Lera e Sorrave,30 prej t cilve mbrritn n Greqi me 13 shtator 1946. shtme vend t shnoj ktu emrat e atyre q qen nga viset tona,mbasi me bindje them se historia kombtare do ti krkoj njdit ti shnoj me gjith t tjert si dshmor t liris eprparimit kombtar: Ramadan Elezi, Shtiqn, Nang, Nebi Seda,Arrn, Sali Doda, Re, Avdi Rakipi, Canaj (Bicaj).Kta mbetn n (diku n mes Strugs e Presps n prpjekjeme sllavokomunistt).Ata q mbetn gjall morn rrugt e mrgimit me shpirt ndrdhmb... Se diktatura do t binte nj dit si do diktatur e sedikush prej tyre, qoft dhe nj i vetm, do t mbetej gjall, pr tsjell n Shqipri mesazhin e s vrtets ...21 22. Epilog 1Rezistenca e nacionalistve shqiptar, u thye m 45 - 46. Tvrart n betej shptuan. T mrguarit ishin gjysm t gjall, tgjallt q u kapn e pan ferrin me sy. Kampet e prqendrimitmbin si krpudha pr familjet dhe farefisin e nacionalistve.Ferri komunist shqiptar i hapi dyert s pari pr ata, duke i lnvite me radh n ndrra t makshme, delirante me fytyrat enjerzve t dashur q si kishin pran e q nuk shpresonin tishihnin m... Pastaj ky ferr do t shtrihej tej e prtej Shqipriss rrethuar me tela me gjemba, ku do t sundonte me egrsi tllahtarshme shteti komunist. Prolog 2"Falmeshndet Qafes s Kolesjanit, falmeshndet Shejss Bice, falmeshndet Kulls s Lums, falmeshndet Kroit tBardh, falmeshndet Ligats s Madhe, falmeshndet trLums, tr Shqipris. Falmeshndet kulls s Islam Spahis,falmeshndet murnajave e kulls s Rexhep Hamzit,falmeshndet, falmeshndet ....Vis shpirtit falmeshndet... Essat H. Bilali(nga korrespondenca me autorin e shkrirnit, A. Spahiun).Mund ta dhunosh trupin, masn e kockave e t mishitnjerzor, mund ta prangosh e ta dnosh prjetsisht, po shpirtitmund ti bsh shpirtit...mund ti bsh fluturimit tmarrzishm t tij?! Ai shalon atin e mallit shpejt e shpejt esakaq sht n gurin e n drurin, n sythin e n lulen, ipranishm si ajri, si drita, dashuriaFluturon mbi kontinente,mbi shtete, n njerz e n dhera, te t gjallt e t vdekurit, hynn varre e del prej varreve, sjell kohra t harruara e sjell kohra22 23. t reja...Shpirti e mund edhe terrin e diktaturs me lirin e vet, elan baltovinn e pamerituar mbi emrin dhe bmat, e t tjerve ujep meritojn dhe vjen...vjen me flatra pllumbi te djepi e tevarri i vet, q ka nj emr trondits, ngjeths gjer n palc, njemr q snjeh mosh: VENDLINDJE. E n vendlindje edhe ajrisht tjetr, edhe drita sht tjetr, edhe ylli sht tjetr, edheshpresa tjetr sht...Se ve aty shpirti glon kujtimesh dhe gjenqetsi, paqe e urti. Dhe aty do t rroj. Dhe aty do t vdes... EMIGRACIONIMe fatin e nmur t emigrantit mbi shpin e me peshn ernd t fatkobit n shpirt, lufttari i rezistencs kundr fashistee kundrkomuniste, Neshat BilaIi, do t duroj pes vjet nGreqi. M 17 qershor 195l do t prshndetet me M. Bajraktarine do t marr rrugn e Gjermanis Perndimore, ku do tqndroj gjer n dhjetorin e vitit 1955. Me q shpresat e njrevolucioni kundrkomunist ishin t vakta, Neshati merr rrugne Ameriks, n pritje t nj t ardhmeje m t mir prShqiprin.I vetm, me shpres pr t bashkuar degt e pems familjare,ai do t prpiqet pr gjasht vjet rresht, gjersa m 1961 do tbashkohet me Esatin dhe me Muharremin, kurse vitin pasuesedhe me Qemalin dhe me Lihen n Amerik.Po a mbaron ktu rezistenca e ksaj familjeje pr tiu kthyerrehatis, qetsis e mirqens me djersn e ballit q afronteAmerika demokratike? Tamam n kt ast bashkimi nis njrezistenc t re. Po tash jo me pushk n dor, por me mendje tzgjuar e sy t prfjetur. Betejat e reja krkonin arm t rejaFamilja BILALI do t nxjerr prfaqsuesin e saj nmbrojtjen e t drejtave t njeriut n politikn kombtare, nhistori, n eseistik, n diplomaci, n publicistik dhe nshkenca t prpikta: Essat Bilalin.23 24. MOS PYETNI SE DO T BJ ATDHEU PER JU, PYETNI SE DO T BNI JU PR ATDHEUN!.... I prir n jet nga ky parim universal i shprehur ngaPresidenti Kenedi n fjalimin inaugurues (fjalimi shtprkthyer nga anglishtja prej E. Bilalit dhe botuar n Dielli tBostonit - A.S), Essat Bilali e shikon veten n frontin erezistencs botrore pr t rifituar shqiptart qenien dhe lirin enprkmbur.Qysh si fmij i mitur i pa me sy dhe ndjeu gjithnj flakt ekulls. Retina e syrit t njom, e fotografoi at flak q nuk do tashuhej kurrE me prushin n shpirt, u end ndr miq edashamir, u rrit npr internime (1942, Tiran, n burgje 1946),Gostivar, internime Kratov (1949). Vrasjet, djegiet epadrejtsit do ta mbushin odisen e intelektualit t ardhshm.Gjimnazin e kryen n Prizren m 1960, ku ka qen nxns idalluar jo ve n msime, por edhe si veprimtar duke iukundrvn politiks serbe kundrshqiptare, pr far iu ndrprendihma dhe si organizator i ors letrare pr disa vite n gjimnaz,kurse fakultetin e filozofis dhe t psikologjis m 1970, dukeprfshir edhe magjistraturn n filozofi m 1975 n SHBA,papaguar faret pr shkak t mesatares s lart n nota. Nndrkoh diplomohet edhe n shkencat e prpikta, kimi, ku prkontributin krijues dhe zbulues (n kimi industriale), i jepettitulli Sr. Sc. I kompletuar tashm me dije dhe kultur t gjer, e ndienveten t gatshm, t nis beteja t reja me arm t reja. Si njrilinds i vrtet, qyqe vetm, Essati do t bj luft pr tashpn t vrtetn shqiptare n qarqet amerikane, dukesensibilizuar senator, e kongresmen pr shtjen kombtareshqiptare, n thelb duke iu kundrvn propagands dhepseudoshkencs kundrshqiptare serbe. Nj vend t veantzn prkthimet e tij nga shqipja n anglishte t botuara n24 25. Diellin e Bostonit dhe gjetiu. Korrespondenca e pasur mepersonalitetet amerikane pr shtjen kombtare shqiptare dhepr mbrojtjen e t drejtave t shqiptarve n Kosov, dhe tvendeve t tjera shqiptare n ish-Jugosllavin, Essat Bilalin, sinj shpirt kryengrits, e mendjeftoht, individualitet t spikaturn fushn e diplomacis.N prgjigje t njrs nga letrat e tij t deputetit Jim Courter,pr t shnuar vetm nj nga ato t shumta, do ti shkruaj m25 gusht 1989: Jam i nj mendimi me ju pr sa u prket tdrejtave t njeriut n Jugosllavi. sht e drejt q SHBA-ja tbj nj prpjekje pr ti ndihmuar shqiptart. T jesh i sigurt seun do t jem avokat i t drejtave t njeriut n Jugosllavi e nkrejt botn. T lutem mos mungo t bsh kontakt me mua! Nnj letr t hapur drejtuar kongresmenes Helen Bentley,prfaqsuese e lobit serb n dhomn e prfaqsuesve, botuar nLiria t Bostonit, i v n dukje me fakte e argumente historine shqiptarve t Kosovs. shtja kombtare edhe n letrshkmbimin me senatorin Frank Lautenberg m 1990, pr tvn n dukje edhe nj tjetr ndr t tjera. Jemi kshilluargjithnj me Presidentin BushRrethi yn t falnderon dheshpresoj t jemi n bashkmendime, do ti shkruaj ndr t tjera,n prgjigjen e vet senatori Fill Gram. Korrespondenca n ktfush edhe e senatorit Pell dhe Bob Dole, prkatsisht m 1989e 1991 jan disa aste q vizatojn portretin e lufttarit t shquarEssat Bilali prej visit t Lums.E vrteta historike do t jet prqendrimi i prhershm i tij.Do ta pasqyroj kt t vrtet q nga lashtsia e shqiptarevegjer n vitet 4l - 46 t shekullit ton Do t hedh dritgjithashtu edhembi rezistencn kundrfashisteekunderkomuniste n bashk autorsi me t vllain, NeshatinKujtojm ktu shkrimin e gjat historik me disa vijime n Zri is vrtets, Kush nuk ka qen dhe kush ka qen MuharremBajraktari. Shkrimin: Gjakderdhjen n Kuks e shkaktoi 25 26. Komanda e Brigads V Sulmuese, jo Muharrem Bajraktari,edhe ky me bashk autorsi me Neshatin, i cili botohet edhe nShqipri n Zri i rinise n dy vijime nga nj faqe gazete. Prpasqyrimin e vrtets historike autort prshndeten ngaPresidenti i Republiks z. Sali Berisha, Kryetari i Kryesis sParlamentit z. Pjetr Arbnori e drejtori i Institutit t HistorisProf. Dr.Kristaq Prifti .Nga letra e z. Pjeter Arbnori veojm: Tashm, pr t gjithshqiptart e ndershm e demokrat, sht e qart se historia nvitet e errta t diktaturs sht shkruar nn diktatin ekomunistve, sht shtrembruar me qllime t caktuarapolitike, sht injoruar e interpretuar me subjektivizm ttejskajshm nga pozita ideologjike sllavo-komuniste. Pra,prpara nj gjendjeje t ktill t historiografis son del detyre do atdhetari dshmitar okular, sidomos i ngjarjeve t 50vjetve t fundit, dhe studiuesve t ndershm t sotm dhe tnesrm, t hartojn historin reale e objektive (larg doideologjizimi e politizimi) t popullit e kombit tonJu nshkrimin tuaj hidhni drit mbi nj ngjarje t dhimbshme, qkuptohet, sht pasqyruar me syze komuniste n shkrimin ebotuar n gazetn Kushtrim brezash n gusht 1992. E shoh tnevojshme q nj kopje t shkrimit tuaj tia drgoni Institutit tHistoris. Edhe nj her ju falnderoj pr ndihmesn tuaj prsqarimin e nj ngjarjeje tepr delikate t LuftsNacionallirimtare, (Tiran, 25.12.1992). Ndrsa Instituti iHistoris do t arrij n konkluzion: Drejtoria e Institutit tHistoris ka ngarkuar pr t dhn prgjigje pr figurn eMuharrem Bajraktarit n baz t dokumenteve q disponon,Sektorin e Historis s Lufts Nacionallirimtare pran ktijInstituti. (Letr e Prof. Dr. Kristaq Priftit, Tiran, 7.2.1993).Publicistika sht nj fush tjetr e rndsishme eveprimtaris atdhetare e Essat Bilalit, ndrmarrje prmbi 20vjeare n frymn e Rilindsve. Shum koh debuton n gazetn26 27. Dielli t Bostonit, ku pr vite me radh sht edhe antar iKshillit Drejtues, gjer kur trhiqet pr mospajtim n shenjproteste. N Krahu i Shqiponjs (revist e botuar fillimisht nAmerik nga shkrimtari i mrguar shqiptar Bilal Xhaferi), botonstudimin kritik Sfitohen betejat e reja me arm t vjetra. NShqiptari i lir, veojm dy m t rndsishmet: Qndresaheroike e shqiptareve kundr pushtimit serb (1966) dhe Njveprim barbar: masakrimi i Proshevcs (1967). Por m e rndsishmja n publicistik sht padyshim, punanisur para pes vjetsh me revistn ZERI I S VRTETS(numri i par dhjetor 1988), e cila botohet n dy gjuh: anglishte shqip dhe shprndahet falas ndr intelektualt m n z t huaje shqiptar n Amerik dhe n bot. Revista drejtohet,financohet dhe botohet nn kujdesin e Essat Bilalit dhevllezrve. Thelbin e qllimit t botimit t ksaj reviste do tagjejm n korrespodencn me shkrimtarin Kapllan Resulin, kundr t tjera, Essati i shkruan: ...Fillova ta botoj Zrin e svrtets, i cili kishte dhe ka pr qllim t jehoj t vrtetn -aspiratat e kombit shqiptar, Kosovs, n luft me t pavrtetnkandrshqiptare serbe dhe shrbtorve t tij t drejtprdrejtdhe t trthort - disa shqiptar. Nga eseistika e Essat Bilalitveojm Pjetr Bogdani - lufttar me pen dhe me pushk prlirimin e Arbris, Pse qesh kundr Arshi Pips e tjera,kurse nga fusha e prkthimeve ve artikujve t shumt dheinformacioneve t ndryshme, veojm esen e nobelistit OctavioPaz Poezia dhe tregu i lir, e cila u botua edhe n gazetnDrita Tiran. Hapja e mendjes amerikane e ArturShelesinxhr (i riu), etj. Pr shtrirjen, gjersin dhe thellsin e puns intelektuale tEssat Bilalit n letrat shqipe, mjafton t ofrojm nj fragmentnga letrshkmbimi me Kapllan Resulin, ku ve t tjerash spikatnj lloj harrimi i vetes para emergjencs s prditshme tshtjes kombtare shqiptare: Un nuk kam vepra t botuara n27 28. trajt libri, jo pse nuk kam shkrime, (ato prbhen nga disavllime prej qindra faqesh), por sepse pr shkak t kushteve nukkam qen i angazhuar pr t botuar libra, nuk jan prmbledhurende. Ato jan t shumnduarshme: historike, letrare, kritike,letra n trajt studimesh n mbrojtje t shtjes kombtare(Kosovs), prkthime nga shqipja n anglisht dhe anasjelltas,nga serbishtja n anglisht, punime nga veprimtaria n Vatr(t Rilindsve) dhe shum dorshkrime t pabotuara, tshprndara n shtypin e ngulimeve Shqiptari i lir (nukbotohet m), Koha jon, Dielli (ish), Liria dhe n fundDrita dhe Zri i rinis n Shqipri dhe shum t tjera tpabotuara. Edhe sot e ksaj dite intelektuali Essat Bilali, bir i Lums, iprir nga parimi universal Le t mos pyesim do t bj atdheupr mua, po le t pyesim do t bj un pr atdheun, parim tcilin e shpall n numrin e par t revists Zri i s vrtetssht vital, shpirtrisht dhe truprisht i dhn e n shrbim tatdheut t vet Shqipris Shqiptaris. Epilog 2Vite m par n nj emision t Zrit t Ameriks, m patbefasuar intervista e nj emigranti shqiptar. Pyetja: Si arritt jut bheni njeri i shquar, ai iu prgjigj:Fal Ameriks q vlerson kokn e jo kmbt! Sot nukbefasohem m. Epilog pr epilogun e par dhe t dyt:Gjithmon dikush do t mbetet pr t prcjell mesazhin e svrtets n t sotmen dhe t ardhmen. Dikush do t mbetet.Dikush do t mbetet pr t prcjell vitalitetin e materies gri tshqiptarit... intelektin e tij Dikush do t mbetet Edhe28 29. Luma, visari yn i shenjt duhet t mendohet, n koh t re, tndreq shpejt u prish ktu pr pesdhjet vjet... Dhe tanderojm gjakun Dhe ta nderojm mendjen njerzore Seajo sht e jona, n shrbim t t gjithve, n shrbim tbukuris, t pavdeksis e t ardhmesDshiroj ti prfundoj kto shnime me amanetin eintelektualit t shquar shqiptar, Essat Bilali, amanet gjer sot imbetur brenda shpirtit tim e q nga ky ast sht te t gjith ju,njerz e vende t Lums:Falmeshndet Qafs s Kolesjanit, falmeshndet Shejss Bice, falmeshndet Kulls s Lums, falmeshndet Kroit tBardh, falmeshndet Ligats s Madhe, falmeshndet trLums, tr Shqipris Falmeshndet Kulls s IslamSpahis, falmeshndet murnajat e kulls s Rexhep Hamzit,falmeshndetfalmeshndetVis shpirtit falmeshndet Kuks, 15 qershor 1993.Shnim: Shkrimi i msiprm, si po shihet, sht jo vetm njpjes historike tronditse e visit t Lums, por edhe nj coppoezie n proz, t cilin e ka pas sajuar vjershtori Agim Spahiu.Si i ktill, kur e tejtoi Radio Kuksi n disa tejtime, bri q jovetm tu rrqethet trupi shum njerzve, por edhe tu prlotensyt. Megjithat, kur u prkujtua poeti i ndjer Agim Spahiu merastin e pesmbdhjet vjetorit t humbjes tragjike, jo vetm nuku prmend kjo cop proze poetike, por as nuk u shnua n librinme punimet prkujtimore me titull Agim Spahiu metafor eliris s munguar, Tiran, 2008. 29 30. LETR MIKUT Prof. Dr. Lutfi Azizit Xhemil Bytyi Po t prgjigjem shum thjesht O miku im, gjithmon Kudo t gjendemi , edhe n kresht, Zemrat rrahin me nj jehon. Npr peizazhet e pikllimit, Kur bridhnim t dy t ri, Krkonim fijet e gzimit T dy s bashku, un e ti. Kng skndoj, kali im svrapon, Brengat m brejn nga pak, Kudo varfria e njerzve m mundon, Pyes: kush u ka hak? Shpirti im kalors bredharak Midis pritash kalo shum net N ag takohem, m thot: pritm pak Se brengat i hodha n det! Sot po ta shkruaj kt letr O miku im i vrtet Kupn e dshirave kurr se pi vet, Pos me ty, ja me asknd tjetr. Mos i ngrys n heshtje ditt e ksaj bote, Pra, shkruam edhe ti, o miku im, Se edhe mua gjithnj fjala jote, Me forc magjike m sjell ngushllim! Nga : Zjarr i ln n harres, Dija, Prishtin, 2008.30 31. MBLEDHJA E PRIZRENIT, korrik 1945N fletoren 55 t dats 7 kallnor, 2012 (Internet), sht botuarshkrimi Konferenca e Bujanit, par ndryshe, shkruar nga Dr.Shefqet Hoxha. N t pos tjerash, shkruhet pr qndrimin eFadil Hoxhs n Mbledhjen e Prizrenit mbajtur m 4 10korrik 1945. Aty Fadil Hoxha citohet t ket thn: T gjithantart e Bujanit kan qene aty e t gjith jan pajtuar....(si).M tutje, ai shton: ... ligjshmrisht e n mnyr demokratikenjherit anulohet pjesa e gabueshme e Rezoluts e miratuar nKonferencn e Bujanit(si). Pra, sipas Fadil Hoxhs, jo vetmkan qen aty t gjith antart e Konferencs s Bujanit, por atajan pajtuar pa vshtirsi me vendimet e marra n Mbledhjen ePrizrenit n kundrshtim me ato t marra n Mbledhjen eBujanit. Mbshtetur n rrethanat historike, kjo sht epamundshme, por edhe nuk qndron faktikisht. Kt e ilustronhistoria e popullit shqiptar.Godina ku u mbajt Mbledhja e Prizrenit 131 32. Ajo sht e pamundshme t qndroj pr shkak se dhunon njnumr vlerash pr t cilat u luftua pr dhjetvjetsha: S pari,kjo do t dhunonte t drejtn e kombit pr t qen nj dhe ibashkuar, pr t ciln jo ve u aspirua, por edhe u derdh gjak,madje shum. S dyti, ajo do t dhunonte premtimin e dhn qshtja do t zgjidhej pas lufts, kuptohej n t mir tshqiptarve, gj q mobilizoi shqiptart n luftn kundrpushtuesit. S treti, ajo do t dhunonte edhe vendimin kryesor tMbledhjes s Bujanit, q ishte pr ti treguar rrugn ebashkimit popullit t Kosovs. N kto rrethana, vendimi nukmund t pranohej aq leht. Se kjo qndron, at e provon edhenj faktor tjetr:Kur banonim si emigrant n Grekoc dhe n Gjinoc tTherands me Maliq Gjann e Ujmishtit/Lusns para 1960-ve, aibnte takime shpesh me Ibrahim Uk Korishn, nga se ky ifundit kishte qndruar n tokn e tij n Pobreg n Lum kurkishte ikur nga pushtuesi serb para Lufts s Dyt Botrore.Adem Gjana, djal i Maliqit dhe normalist i Elbasanit, kishtelidhje t ngushta edhe t fshehura me djemt e nipat e IbrahimUks Ukn, Vebiun dhe t tjer, t cilt ishin t prndjekurnga pushtuesi serb. Ademi tregonte q Ibrahim Uka, n rrethanat ndryshme e besnike, fliste pr Mbledhjen e Prizrenit 1945. Aikishte thn se ajo u b n salln e fiskulturs s gjimnazit tvjetr (Gjimnazi ku e kam kryer un maturn m 1960). Aty usht shtruar pyetja t pranishmve se a doni t bashkoheni meadministratn e Beogradit, apo me at t Tirans? Kur shtdgjuar kjo, sht pshpritur emri i Tirans, nj tollovi shtshkaktuar n sall. Ndrkaq hapen dritaret e salls dhe tytat emitralozave shfaqen... Pas ksaj merren vendimet, t cilat FadilHoxha i ka quajtur ligjshmrisht e n mnyrdemokratike...Kjo sht biseduar shum n at an... Se kjo kaqen ashtu e tregon edhe nj informacion nga shoku im32 33. gjimnazist, i cili vren: Edhe shkrimin pr Mbledhjen ePrizrenit e kam marr... Un ktu e di se ka qen, mbase ndr tpaktit q ka kundrshtuar Ramiz Crnica, i cili ka thn Jo meBeogradin, por me Tirann. Ai ka qen i dnuar me vdekje, pori ka mbajtur njzet vjet burg, kurse biri i tij Raifi, Raif Halimi, ika mbajtur tetmbdhjet vjet burg. Q t dy kan shptuar ngapushkatimi, sepse pr ta ka intervenuar Fadil Hoxha pr njarsye t veant. Ramiz Crnica, si kryetar komune i Gjilanitgjat lufts e ka shptuar Fadilin me shok (me aradhenpartizane t rrethuar nga italiant, pa mundsi shptimi) nluftn e Livocit (S. F.).Po ashtu dihet se ka pasur edhe prndjekje t disa prfaqsuesvet mbledhjes s Bujanit. Mjafton t prmendet pjesmarrsi dheantari i kryesis n mbledhje t Bujanit, Zekria Rexha,profesori i filozofis dhe i frngjishtes t gjimnazit t Prishtins,i cili u prndoq dhe u przu pr Shqipri...Essat Bilali, Sr. ScKallnor, 2012SHBA 33 34. INTERVIST ME PROF. PETER PRIFTI -Nj nga bashkpuntort e Nolit- Keze ZyloProf. Peter Priti sht nj nga figurat m t shquara t diasporsshqiptare n Amerik, sht shkrimtari, studiuesi dhebashkpuntori i Imzot Fan Nolit, q i kan dhn aq shumkombit shqiptar. Puna e tij studimore dhe akademike ka filluarProf. Peter Prifti sht nj nga figurat m t shquara tDiaspors shqiptare n Amerik, sht shkrimtari, studiuesi dhebashkpuntori pikrisht me botimin e studimit "Kosova nTronditje," qysh n vitin 1969, q bri prshtypje ndrintelektualt e Ameriks. Pr bashkpunimin me Nolin aishkruan: "Gjat intervists Noli tha se ai e konsideronteantarsimin e Shqipris n Lidhjen e Kombeve (m 1920) sifitoren m t madhe n veprimtarin e tij kombtare, ndrsatrishtimi i tij m i madh ishte largimi nga Shqipria (m 1924),sepse - sikundr u shpreh ai - "ajo i dha fund puns sime nAtdhe."KZ -Kur keni ardhur n Amerik dhe si e prjetuat ndarjen meAtdheun? PP - Un erdha n Amerik m 1940 pr t banuar meatin tim dhe vllan e madh n Filadelfia, Pensilvania. Un ishaather 15 vje, nj mosh delikate, dhe ndarja nga familja dhet afrmit, si gjithmon n raste t tilla, ishte e dhimbshme.KZ - Cili ka qen bashkpunimi juaj me Imzot Fan Nolin dheVatrn? PP - Me Imzot Nolin un u njoha pasi ika nga Filadelfiadhe u vendosa n Boston, pr t punuar n zyrn e Vatrs sisekretar i Federats dhe si bashk-redaktor i gazets "Dielli" meQerim Panaritin . Ishte viti 1958. Noli n at koh ishte KryetarNderi i Vatrs dhe ishte n komunikim t prhershm me zyrn34 35. e Vatrs. Pata fatin t ndodhesha n pranin e Nolit shum her,n lidhje me punt e Vatrs, qoft n Kryekishn Shn Gjergji,ku ai meshonte nga koha n koh, po ashtu n mbledhjet qbnin shqiptart e Bostonit me rrethet, pr t festuar dit tshnuara t Kombit shqiptar, si Ditn e Flamurit, etj. Takimetme Nolin u dendsuan sidomos n vitin 1959, kur Vatraprgatitej pr t festuar 50-vjetorin e "Diellit" dhe Noli ftohej nmbledhjet q bm at vit pr tu kshilluar me t, si dhe pr tstimuluar bashkatdhetart q t merrnin pjes n ngjarjet eprvjetorit q kishim planifikuar. Mbaj mend sidomos dy takimeq pata me Imzot Nolin: Hern e par kur vajta n shtpin e tij,n vjeshtn e vitit 1958, pr t marr nj intervist me t (apo"audienc" si e quajta un). Ishte shum interesante, jo vetmpr shkak t intervists, por edhe sepse pata rastin t shihjapersonalisht banesn e Nolit, me mobiliet e shtpis, mebibliotekn e tij, me mjedisin. Gjat intervists Noli tha se ai ekonsideronte antarsimin e Shqipris n Lidhjen e Kombeve(m 1920) si fitoren m t madhe n veprimtarin e tijkombtare, ndrsa trishtimi i tij m i madh ishte largimi ngaShqipria (m 1924), sepse -sikundr u shpreh ai - "ajo i dhafund puns sime n atdhe." Hern e dyt e takova n shtpin etij i shoqruar nga nj shoku im, Peter Vangel. Ishte viti 1960dhe un si sekretar i Vatrs, isha duke organizuar Seminarin ePar t Studimeve Shqiptare n historin e Federats. Peter dheun shkuam te Noli pr ta ftuar q t merrte pjes n seminarinsi fols mbi ndonj tem shkencore, sipas dshirs s tij. Nolierdhi n seminarin dhe e bri pr vete gjendjen me fjalimin qmbajti pr Sknderbeun.KZ - A keni pasur lidhje me intelektualt shqiptar dheveanrisht me grat intelektuale, ku nj ndr to sht SafeteJuka?PP - Po. Un e kam pr nder t them se kam pasur lidhje me 35 36. intelektual si Arshi Pipa, Sami Repishti, Nicholas Pano, StavroSkendi, Elez Biberaj, Gjon Sinishta, si dhe me Prof. SafeteJuka. M von hyra n marrdhnie shkencore ose letrare mebashkatdhetar t tjer q emigruan n Amerik, sidomos meshkrimtarin e njohur Naum Prifti. Ai m ka dhn nj ndihmt veant n lidhje me prgatitjen e dorshkrimeve t libraveq kam botuar gjat 10-12 viteve t fundit. Me t gjith ktakam pasur korrespondenc dhe kam bashkpunuar n fusha tndryshme, nga t cilat kryesore ishin shtja e Kosovs,demokratizimi i qeveris shqiptare, dhe studime pr historindhe letrsin shqiptare. Me Prof. S. Juka u takova nKonferencn Ndrkombtare pr Kosovn ("InternationalConference of Kosova"), q u mbajt n City University of NewYork, m 6 nntor 1982. Ajo bri studime origjinale pr tsqaruar problemin e Kosovs para opinionit publikndrkombtar. M von un botova nj recensim t librit t saj"TheAlbanian inYugoslavia in Light of Historical Documents." Mund t themse kam prfituar shum nga intelektualt e diaspors shqiptaren Amerik. Marrdhniet e ngushta me ta kan qen ndihm efrymzim pr mua.KZ - Ju keni mbaruar studimet duke marr bakalaureatin nPenn State University, nj ndr universitetet e njohur nAmerik. far kujtoni nga ky universitet n Pensilvania?PP - Kujtimet e mia pr Penn State University jan mjaft tlashta, pas gati 60 vjetve, qkur u diplomova n degn "Arts &Letters" m 1949. Nj nga kujtimet m t bukura sht peizazhirreth e prqark "kampus-it" nj vend shum trheqs mepanorama madhshtore t natyrs, dhe nj mjedis ekologjik tpastr. M kujtohet gjithashtu se universiteti ishte shum i fortnga ana sportive, sidomos me ekipin e futbollit. Por mbi tgjitha un ruaj kujtime t veanta pr profesort e mi, jo vetmsi pedagog, por edhe si njerz, si individ me tiparet e36 37. ndryshme t karakterit q kishin. Ka t ngjar q un t kemqen i pari shqiptar q u regjistrova dhe u diplomova nga PennState. Sidoqoft, pr ata q nuk e din, dshiroj t v n dukje sesot gjendet atje nj zonjushe shqiptare e quajtur Valbona, bija eQemal Zylos me banim n New York. Valbona jep msime siprofesoresh dhe njkohsisht ndjek studimet pr doktoraturn.Domethn ajo ka shkuar nja dy-tre hapa m larg se un, kurisha student n Penn State.KZ - N krkimet e mia n Google, n internet, pr ti dhnpublikut shqiptar dhe m gjer nj intervist sa m t plot prportretin tuaj, gjeta nj sr librash t publikuara nAmazan.com. Cilin libr keni m shum pr zemr?PP - N t vrtet un kam pr zemr tre nga librat q kambotuar, por pr arsye t ndryshme, "Socialist Albania Since1944" (botuar m 1978) e moj veanrisht sepse sht libri imi par; "Confrontation in Kosova: The Albanian-SerbStruggle, 1969-1999" (1999) sepse ky ka t bj me nj shtjejetike pr kombin shqiptar, pra me prpjekjet e shqiptarve prt fituar pavarsin e tyre nga Serbia, dhe libri i tret "Mozaikshqiptar" (2003), nga q ky sht i vetmi libr q kam botuar ngjuhn amtare, dhe si i till z nj vend t veant nkrijimtarin time.KZ -N vitin 1978 keni publikuar librin "Socialist AlbaniaSince 1944" (Shqipria Socialiste q nga viti 1944). Si shtpritur nga publiku amerikan ky libr dhe cilat ishin reagimetnga shteti shqiptar?PP - Ky libr u prit mir si nga lexuesit e thjesht, ashtu edhenga specialistt apo ekspertt n lmine shkencs politike.Reagimet ishin pozitive pothuajse pa prjashtim. Arsyejakryesore ishte se deri ather, librat q ishin botuar prShqiprin Socialiste, si nga t huajt, ashtu edhe nga shqiptar37 38. nuk mbanin qndrim vrtet shkencor. N prgjithsi atambanin qndrim t prer, ose n favor, ose kundr Shqipriskomuniste, pra ishin t njanshm, dhe kjo u ra n sylexuesve. Si pasoj, m t shumtat e komplimenteve q moranga lexuesit, bnin fjal pikrisht pr kt aspekt t librit.Nga ana tjetr, qndrimi im objektiv nuk u prit mir ngashteti i kuq shqiptar. Tirana zyrtare u zemrua kur pa se librikishte kritika ndaj regjimit. Ata donin vetm lvdata prsistemin e tyre, dhe nj vrejtje negative mjaftonte q t hyjen listn e kundrshtarve ose njerzve t dyshimt, ngakndvshtrimi i regjimit.KZ - N vitin 1969 ju keni shkruar studimin "Kosovo inFerment" (Kosova n tronditje). Si u prit ai studim ngaPerndimi dhe nga Diaspora shqiptare?PP - Prgjigja sht "shum mir." Ai ishte studimi im i parserioz n botn akademike dhe pati jehon ndr shtresatintelektuale t Ameriks. N at koh un punoja n InstitutinTeknologjik t Masausets (MIT). Me botimin e monografisfillova t njihesha npr universitetet dhe qendrat shkencore tvendit q interesoheshin pr problemin e Kosovs dhe prShqiprin. Monografia u prit mir dhe nga Diaspora shqiptare.Ai studim shnoi fillimin e njohjes sime dalngadal meintelektualt shqiptar m t dgjuar n Amerik. Ishtepiknisja e nj faze t re pr mua si shkrimtar dhe si studiues nfushn e studimeve shqiptare.KZ - Libri juaj i fundit q lexova n Amazon.com ka qen"Unfinished Portrait of a Country." Si e keni pasqyruar kulturnshqiptare n kt libr?PP - Mendoj se kultura shqiptare paraqitet mjaft e pasur n ktlibr. N t vrtet, pjesa m e madhe e lnds s librit i prketkulturs shqiptare. Ajo pasqyrohet aty me shkrime pr figurn e38 39. Nolit, midis tyre dhe intervista q mora nga ai kur isha redaktori Diellit. Aty ka nj seksion t tr me studime dhe kritikaletrare, prfshir dhe nj prmbledhje t historis s letrsisshqiptare. Mandej ka disa recensione librash q kan pr temkulturn shqiptare, si dhe material pr besimet popullore tarbreshve dhe botn para-kristiane t Ilirve. Por ndofta lndam e pasur e librit n lmin e kulturs jan prkthimet nanglisht nga poezia dhe proza shqipe, prkthime kta q janbotuar faqe-pr-faqe me tekstet origjinal. sht fjala prpoemn e Naim Frashrit, pr poezi t Nn Terezs, etj., dhepjes nga proza klasike e letrsis shqipe.KZ - Nj nga prkthimet tuaja q m ka ln m shum mbresadhe q personalisht e kam m t leht pr tua dhn kolegveamerikan si lexim pr kulturn shqiptare, sht ajo e VasoPashs "O moj Shqypni." Kur e keni prkthyer dhe pse?PP - Vjershn e Vaso Pashs e prktheva n vitin 1980. Eprktheva sepse ajo ka vlera t shquara historike dhe letrare.Ajo u hartua dhe u botua m 1878, pra n vitin q u themeluaLidhja e Prizrenit, piknisja e lvizjes pr pavarsin eShqipris nga Turqia. Ve ksaj, vjersha sht ndrtuar bukur,si nj dram e vogl me disa akte, dhe duke e lexuar t prek dhet frymzon, sidomos prfundimi q ka karakterin e nj vepreepike. Ajo sht nga ato vjersha q nuk harrohen.KZ - Shoqata e Shkrimtarve Shqiptaro-Amerikan me poetin emirnjohur, president Z. Gjek Marinaj, ka nderin q tu ketantar t saj. Si ndiheni midis shkrimtarve shqiptaro-amerikan?PP - Fare mir. Shoqata ka mbledhur n gjirin e saj shkrimtart vjetr e t rinj. Mua m kujtohet veanrisht konferenca eshoqats q u mbajt n Dallas, Teksas m 2005. Ajo m dharast t takohesha dhe t bisedoja me shkrimtar t cilt deriather un i dija vetm me emr. Njohja nga afr me ta ishte39 40. knaqsi dhe nder pr mua. Shtoj ktu se me themeluesin eshoqats, z. Gjek Marinaj, un u njoha dhe u miqsova m sedhjet vjet t shkuar, kur ai banonte n San Diego, dhe qather kemi mbajtur lidhje t ngushta me njeri tjetrin.KZ - far mendimi keni n lidhje me disidencn e letrsisshqiptare?PP - Disidentt jan pjell e natyrshme e realitetit politik tdiktaturs n Shqipri. Un kam simpati pr disidentt e sinqertq u bn viktima t monizmit, dhe tash reklamojn vuajtjet etyre nprmjet shtypit, librave dhe me mnyra t tjera. Ata kanplot t drejt t krkojn nga shteti shqiptar q t marr masat eduhura pr t gjykuar dhe dnuar njerzit q u bn vegla tdiktaturs pr t shtypur bashkatdhetart e tyre t pafajshm.Shkrimtart disident meritojn jo vetm simpatin, por edhesolidaritetin e komunitetit shqiptar n Amerik, n prpjekjet etyre pr t bindur udhheqsit e Shqipris se e kan pr detyrt tunden e t shkunden pr t mbyllur sa m par kt faqe tzez n historin e kombit shqiptar. Pr mendimin tim, simboli idrams s disidentve n Amerik sot sht Dr. Sami Repishti,pedagog, shkrimtar dhe aktivist i respektuar n fushn e tdrejtave njerzore; madje dhe viktim e regjimit monist. Puna e tij disa vjeare, si dhe ajo e kolegve dhe shokve t tij,pr rigjenerimin shpirtror t shtetit dhe shoqris shqiptare,meriton prkrahjen e plot t diaspors son. Zgjidhja me nder edrejtsi i ktij problemi, si rezultat i angazhimit t shqiptarve tAmeriks, do t jet nj fitore e shklqyer pr ta, si dhe njfitore historike pr Shqiprin.KZ - Ju faleminderit pr intervistn!San Diego, KaliforniaDhjetor, 200740 41. POEZIA ISHTE ARTI, FEJA DHE IDEOLOGJIA E TIJ AGIM VINCA, poetLajmi pr vdekjen e Ali Podrimes m gjeti n vendlindje, nStrug, tek gjendem n pushime. Mu pr kt, duke qen largPrishtins e Ulpians, lagjes ku deri dje, n jo m shum sedyqind metra largsi, jetonim bashk, e prjetova rnd ktlajm. Nuk m vjen turp aspak t them se kur m njoftuan se nFrance, n afrsi t qytetit t Lodeve, ku kishte shkuar pr tmarr pjes n manifestimin letrar "Zrat e Mesdheut (Voix deMditerrane), sht gjendur trupi i tij i pajet, qava. Gatidnesa midis Struge, n pik t dits. E ishte e shtun, ditpazari! "A qan burri? Vrtitem posht-lart/ Nuk mund e gjej njpllmb tok pr varrin tim/... Do t qaj edhe burri njher" -pat shkruar dikur n nj poezi me titull "Poesie forte" ai vet.Poesie forte! (Poezi e fort) - e till ishte dhe sht poezia e AliPodrimes. Nerv i gjall, puls q rreh jet.Kur mora vesh, n "qytetin e poezis", se Ali Podrimja nukrron m, n ast mu kujtua viti i largt 1968, kur bashk meBacn Esad, Bacn Vel (si e quante Aliu Enver Gjerqekun) e AliPodrimen vet dhe me disa poet e intelektual vendor, n kryeme Nuhi Vincn e Rahmi Tudn, tentuam ta shnonim 30-vjetorin e vdekjes s Migjenit, duke u shpallur nga organizatori iFestivalit, sidomos dy t fundit, "minues t tij" dhe duke upenguar n qllimin ton nga organet shtetrore. Un atbotisha nj cop student, kurse ai poet i njohur, q kishte br emrme prmbledhjen "Thirrje" (1961), prplot vargje e metafora siajo e paharruara: "Lili - livadh i kositur i harrimit. Kishte bremr akoma m shum me poemn "Hija e toks" kushtuarKosovs, vuajtjeve e shpresave t saj, botuar fillimisht te "Jeta e41 42. re" dhe pastaj edhe si libr m vete. Vargu emblematik i ksajpoeme, ndr vargjet m t fuqishme t krejt poezis shqipe:"Miq, Kosova sht gjaku im q nuk falet" do t bhet nrrjedhn e viteve shenj identifikimi e poezis s Ali Podrimes,kurse ai vet nj nga poett m t frytshm dhe m trndsishm t mbar hapsirs kombtare, duke i kaluar mekoh kufijt e saj. Bashk me Enver Gjerqekun, Din Mehmetin,Fahredin Gungn, Adem Gajtanin, Azem Shkrelin, RrahmanDedajn, Beqir Musliun, Teki Dervishin e ndonj tjetr, AliPodrimja hyn n grupin e poetve, q e modernizuan strukturne poezis shqipe t ktij krahu, gjuhn dhe prmbajtjen e saj.Madje sht n ball t ksaj "ete poetsh", si do t thoshteMartin Camaj. Ai e shkroi historin tragjike t Kosovs dhe tmbar etnis shqiptare n vargje t nj epopeje moderne. Nvargje prplot ankth, ironi, protest, revolt, grotesk e paradoksegjithfarshe. Dshmi pr kt jan prmbledhjet e tij t shumtame poezi, ndr t cilat po prmendim: "Sampo", "Torzo","Credo" e "Folja" - nga ato t viteve shtatdhjet dhe "N bishtt sorrs", "Buzqeshja n kafaz", "Zari", "Fundi i gzuar","Ishulli Albania", "Pike e zez n blu" e shum t tjera nga atot mvonshmetI lindur shtatdhjet vjet m par, n Gjakov, n qytetinbuz abratit, Ali Podrimja ishte poet jo vetm i kosovarve egjakovarve, por edhe i arbreshve e i amve... i shqiptarveku jan e ku sjan. Ishte poet kombtar. Bard. Ai, Baba Ali,"bardi me farmerka", si e pata quajtur n nj takim t mbajturn Tetov, kur mbushi gjysm shekulli jet dhe pothuajse po aqvjet karrier t pasur letrare, poetike. Ishte poet i t sotmes dhe it djeshmes, i lashtsis dhe i bashkkohsis. A do t jet edhepoet i t ardhmes? Le tia lm kohs ta konfirmoj kt fakt,tani q poezia e tij do ta vazhdoj rrugn pa pranin fizike tkrijuesit t saj.Nuk pushoi s shkruari edhe ather kur "koh tegra42 43. trokitn pullazeve tona grmuqe" dhe kur "buzqeshja u mbylln kafaz". "Dodona", "Ura e Shenjt", "Molla e Kuqe", "Guri iPrevezs", "Ja-nina", "Tomori", "Pashtriku" "Korea", "Ohria","Joni" etj., ishin toponime t shpeshta t poetiks s tij. Shkodra,Gjakova, Shkupi, Vlora, Kruja gjithashtu. Shkupi i dhembte nshpirt, sidomos kur ia shtrembronin emrin ardhacakt e rinj dhevendsit e strkequr. Ali Podrimja poet do t mbahet mend patjetr, besojm nshekuj, si njeri q krijoi nj libr t rrall me poezi n gjuhnshqipe, vllimin poetik "Lum Lumi", t botuar per here t paren vitin 1982 n Prishtin dhe t ribotuar shum here t tjera mvon. T prkthyer edhe n shum gjuh t tjera t bots,posarisht t Ballkanit dhe Evrops, si pjesa drrmuese epoezis s tij. Rrafsh tridhjet vjet m par, n kulmin e pjekuriskrijuese, ai e gjeti elsin si ta mundte dhimbjen pr humbjen edjalit, Lumit, duke krijuar nj nga librat m trondits e m tfuqishm t poezis shqipe, duke arritur ti jepte tragjedisfamiljare prmasa kombtare e universale. Ti po vdes me kryen jastk/ Turp, voglushi im/ Ke mundur ti ngjeshsh armt eAsimit/ e t shkosh n Bejrut/ t vdessh pr Palestinn". M von, kur t vinte koha, do ta shkruante "Marshin eUK-s" dhe vargun karakteristik pr stilin e tij: "Ju skeniplumba sa jemi ne". "Kur ia beh e keqja, munde me kng" - kjo qe deviza e tij.Ai i besonte kngs. Dhe nuk i besonte vdekjes, edhe pse eapostrofonte shpesh n vargje dhe n jet. Deri tani shkruanim:Ali Podrimja (1942), kurse tani e tutje do t detyrohemi tshkruajm: Ali Podrimja (1942-2012). Do t detyrohem ta bjkt un i pari n antologjin time t 100-vjetorit t Pavarsis,si pr poezis "Atdheu i mbrthyer n ark", q flet pr fatin epoetit mrgimtar shqiptar, q detyrohet ta braktis atdheun, dukee marr me vete npr bot si nj relikt. Si se botova sa ishte43 44. gjall! Ai gzohej si fmij pr do krijim t ri dhe pr dobotim t ri t tij dhe kishte zakon t t pyeste shum her: "A milexove poezit? A ma lexove librin?" Por nuk prtonte t tmerrte sakaq n telefon edhe kur ti botoje dika q i kishteplqyer atij.Ishte poet sui generis, puro poet dhe animator parexcellence i kulturs dhe letrsis shqipe ktu e gjetk.Me Ali Podrimen mund t grindeshe tri here n dit duke epasur mik dhe po aq here edhe t pajtoheshe. I till ishte, "BabaAli", e till ishte natyra e tij e veant prej poeti rebel. Ai jetonteme poezin dhe pr poezin si rrallkush tjetr. E tr jeta e tijishte poezi dhe vetm poezi. Mund t thuhet lirisht se pr poetsi Ali Podrimja poezia ishte jo vetm art, por edhe fe e ideologji.Poezia ishte arti, feja dhe ideologjia e tij.Ali Podrimja ishte poeti m i prkthyer shqiptar n bot.Poeti, jo shkrimtari. Vdiq n Franc, n vendin e poetve siHygoi, Bodleri, Remboja, Malarmeja, Apolineri, Elyari,Preveri... Pasi u takua me prkthyesin e tij shqiptar, birmrgimtarsh himarjot, profesor Aleksandr Zoton, q sillte nfrngjisht librin e tij t tret a t katrt me poezi."Mbe more shok mbe, prtej urs s Qabes...". Jo, nLodeve, qytet n jug t Francs, ku pr t 15 her u mbajtntakimet letrare "Zrat nga Mediterani". Ishte nj z nga Ballkani,Kosova, Shqipria. Ndr m t fuqishmit dhe m origjinalt.Vdekje n krye t detyrs! - do t mund t thoshim. Ky ishtemisioni dhe vokacioni i tij.Iku Ali Podrimja. Iku prgjithmon. Iku n amshim mikuyn i shtrenjt, poeti dhe bredhacaku i madh e i paqet, njAhasfer i llojit t vet. Do t na mungoj t gjithve.Shnim: Vdekja e vjershtorit Ali Podrimja qe jo ve tejet edhimbshme, por edhe pandehse. Ajo qe e dhimbshme sepsekombi shqiptar humbi nj vjershtor t madh. Ajo qe pandehse,44 45. sepse para nja nj muaji, pikrisht me 25 maj 2012, e pash norn letrare n Prizren, drejtuar nga veprimtari z. Berat Batiu,ku u promovua libri i Dr. Xhemil Bytyqit Dasma dhe kumorn pjes nj numr sajuesish, duke prfshir edheshkrimtarin e njohur Agim Gjakova, (me t cilin zhvillova njbised), vjershtori Abdullah Thai dhe shokun gjimnazist SubiPasuli. Aty, tashm i ndjeri Ali Podrimja lexoi do punime. Nat ast ai dukej i ri, i fort dhe, me sy t mpreht, t gjall dhezhbirues, ndonse i kishte mbushur shtatdhjet vjet. I dhashdisa punime t miat dhe fola pr periudhn kur n gjimnazorganizonim orn letrare me Dr. Sadri Fetiun, bised q u pritmir.Kryetari Shoqats historike Agimi, z. Skeja, mik i vjetr, mdhuroi disa kujtime, pr far e falnderoj nga zemra..Pr veprn e vjershtorit Ali Podrimja nuk po zgjatem, sepse ate v n dukje m lart mjaft mir miku im vjershtor Dr. AgimVinca....45 46. LUMI I KURRESHTJES1 Abdullah Thai A rriten t mdha Gshtenjat nDean? Sa t shurdhr ka N fshatin Shurdhan? N pyll t ujkonjs vash mblodhi dredhza? Frutat e limonit A smuren nga verdhza? e solli mermerin N shpell t Gadimes? Kush e fsheh vern N rrush t Podrimes A bjn gara malet N rritje prpjet? Kush i qetson valt NOqean t Qet? E nxjerr kova Hnn Nga fundi i nj pusi? I shuan etjen deves Ujt e nj kaktusi? 1 Nga libri Mes dy dashurish46 47. Ujrave t DrinitKa di tNiagars?Rra e Ulqinitsht si e Sahars?Sa arrihet, vallKu bren miza hekur?A ka peshq t gjallN detin e vdekur?sht a ssht fytyr,Nj fytyr me leqe?Npasqyra palaoshSi duken t urtit?Arusha e MadheE ka Kashtn e Kumtrit?Pse njerzit n HnJan ca m t leht?A djersiten peshqitVers kur bn nxeht?Me konvent hyhetNsistemin Diellor?M far dryni ndyhetMalli n kraharor?Banort e LisnajsPse skan ashensor?A jan paqedashs47 48. Peshkaqent nPaqsor? far zogjsh kalirohen Mbi erdhe tskifterit? Me brush pikturohen Shokzat e ylberit? Nfluturim, pilott, Pse humbin nga pesha? padrejtsi robott, Pse skan robotesha? Sie pin ret Detin Kur zhegitet Toka? N u prishka peshku, Pse prishet nga koka...? *** Thyeni dyert e heshtjes! Mi ktheni prgjigjet... Lumi i kureshtjes Po mi vrshon brigjet!48 49. LUMA, VENDI DHE LAVDIA NHISTORI Esat Braha, studiuesLuma, njsi e madhe gjeoetnografike, deri nvitin 1912, ishte pjes e pandar e vilajetit tKosovs. Kishte lidhje kaq t ngushtapolitike, ekonomike, kulturore dhe shoqroreme Kosovn, saq mund t emrtohet , asgjmangt, Malsi e Prizrenit.Esat Braha Kjo krahin kryengritse, luftarake, epannshtruar njihet kudo n Shqipri, siLuma e kuqe. Gjat shekujve t rnd t pushtimit osman, Luma dhe disakrahina t tjera malore, gzonin njfar pavarsie, mbaheshin sikrahina autonome, dhe qeveriseshin me ligjet e vendit, mekanunet e malsis, , me normat e pashkruara t s drejtszakonore populloreTurqit e shtrin ndikimin deri n Bicaj, n qendr t Lums, kundrtuan nj kazerm ushtarake, kshilla, ku prqendruan njtabor, nj batalion. Sipas sheh Ali Bogdanit, punimet e ndrtimitt kshllas zgjatn tre vjet (1858-1861).Ka mbetur proverbiale urrejtja e pushtuesve pr popullin epashtruar lumjan. Pafuqia e tyre n luft me nj krahin tlavdishme shqiptare pasqyrohej n shprehjen prbuzse: -Kosova vilajeti, Prizren sanxhaki, Luma karasi, allahn belas!49 50. Nizamt e Kalas s Dods shkruanin adresn (drejtimin) nletrat q onin n vendlindje: Dodasi kalasi.Sa i prket historis, lavdis dhe krenaris, Lumes i gjendetsimotra n Kosov, pikrisht n Drenicn e Shots dhe AzemGalics, n t pavdekshmen Arbani e vogl.Si hapsir gjeografike, Luma n veri shtrihet brenda Kosovs,prfshin Zhurin duke pasur kufi ndars prroin e Poslishtit. Sikufi jugor natyror, q e ndan me Dibrn, qndron lumi iVeleshics, deg e Drinit t Zi. Kjo rrjedh e rrmbyeshmemalore buron te livadhet e Preshit, n bjeshkt e Korabit, mbifshatin Radomir.Populli i Kalisit e Kalas ka krijuar nj shprehje t figurshmeduke u nisur nga ngjashmria e njeriut me udhn e lumit trrezikshm e t paqetuar.N at an dgjohet frazeologjia e bukur: - Ai luen si Veleshica.Shprehja popullore me kuptim e ndrtim artistik cilson a veonnjeriun me karakter t paqndrueshm, me natyr tlkundshme, i cili smban bes as fjal (Lumi malor duke zbriturme vrtik posht, ndrron shtrat disa her n vit).Nga lindja Luma ndahet prej Gors. Nga perndimi kufizohetme Hasin, Krumn, qendr), Malziun, Shmria, qendr), Fanin eMirdits (Klos ose Kall-xhuxh, qendr, n breg t lumit Fani ivogl), Rein e Dibrs.Krahinn ton e prshkojn rrjedha ujore t mdha dhe t vogla,lumenj e prrenjt dgjuar, si Drini i Bardh, Drini i zi, Luma,Sheja e Bicajve, Rropnija, Bushtrica (Uji i Lapave), Veleshica,eshnija, deg t Drinit t Zi) etj.50 51. Makrotoponimi Lum mendoj se rrjedh prej lumenjve t shumtq lagim malet e fushat e krahins.Nga pikpamja etnografike Luma prbhet prej pes krahinash ennkrahinash: Rrafsha e Lums, Tejdrinja, (n bregun e majt tDrinit t Zi), Trthorja (nga Lumi i Lums deri n lum tPoslishtit, Dollovishti sllavisht, lugin, bjeshk e lart) dheNahija ose Ana e Epr. Pr njrn nnkrahin lumjantshprehen: - Trthur, deri nZhur.Turqit pr lehtsi sundimi n shekullin XII e ndan Lumn nshtat bajraqe, njsi t veanta administrativo-ushtarake.Instituti i bajrakut veproi 300 e ca vjet n jetn politike,shoqrore t malsorve tan. Luma su bindej kurr t huajve.Ajo njohu ndr shekuj t part e vet, burrat e dheut, krert,agallart dhe bajraktart. Edhe sot kujtohen 7 bajraqet: Rrafshja(Bicaj), Trthorja (Bardhoc), Tejdrinja (Mema i Skavicc,Domaj, Ujmisht), Dollovishti (Topojan), Bushtrica, Kalisi dheRadomira.N vitin 1930 n Grakn e ajs shnova prej gojs s njkngtari dy vargje me vler historike: - Bajraku i Bed Gjimit, /si lulja e drandafillit (N Bushtric).Luma provoi plagn e nizamit, shrbimin e detyrueshmushtarak n viset e Perandoris Osmane. Djemt e rinj forcat mt gjalla, kraht e vlefshm t puns i merreshin popullit tondhe drgoheshin n shkrettirat e Anadollit e t Arabis. Si rasttipik marrim nj shembull nga vendlindja jon Bicaj. IljazKamberi (Zelaj) shkoi ushtar, bedel n vend t vllait, Kurtishit.Nga q i ishte i gjat e trupmadh, e thrrisnin Koxha (Goxha) 51 52. Kurtishi dhe e caktuan n bandn frymore t ushtris. N Prizrenku u mblodhn rekrutt, Iljazi u tha shokve: - Sdi si do tikrkoj leje komandantit, se m ka mbetun pa punue ara ekonakut n Bushat.Misri ishte br pr tu punuar, pr shat. I ziu lumjan largohej ishqetsuar dyfish, djegur prej mallit t atdheut dhe i dshpruarpr punt e bujqsis. Lumjant tradicionalisht shquhen si njerzpuntor.Pr t folmen e Lums duhet thn q ajo i prket nndialektit tgegrishtes veriore. Tri pjest karakteristike t saj jan: efolmja e Rrafshs, e Arrnit dhe e Vil Kalisit. Kalisesit e Vilsite dallojn veten duke u quajtur malsor. Fshatrave tBushtrics e t Kalas s Dods u thon dhetar e topallti.N luftrat e gjata pr liri dhe pavarsi lumjant u treguanatdhetar t mdhenj e lufttar t sprovuar si t gjithshqiptart. Luftrat legjendare t malsorve trima patn jehont gjer n epikn heroike historike t popullit shqiptar. Me pakvargje jepet qndresa titanike lumjane n vitet 1908-1912 kurshprthyen kryengritjet e mdha kundr osmane n Lum,Kosov dhe mbar Shqiprin, t cilat u kurorzuan me fitoren epavarsis kombtare n nj t tretn e tokave shqiptare.N prmbledhjen folklorike Visaret e Kombit, vllimi ... f. ...botohet nj kng trimrie, q sintetizon ndihmn e popullit ttrevs son n luftrat lirimtare: - Sasht nji dit, po katr vjet, /dang me kral e dang me mret,/pa xhephane e pa fishek,/ mesakica bjn gajret.N ditt tona numri vendbanimeve u shumfishua. Luma esotme prbhet prej 87 fshatrash e nj qytet (Kuksi). Fshatrat:52 53. Drinas, tek Ura e Drinit t Zi, liqenit afr Mu-Mmzit, Gostil eKulla e Lums ish-bozhe, sektor i ferms, ndrmarrjes bujqsoret Kuksit, n bregun e majt t lumit t Lums, liqenit iprfshin bashkia Kuksit.Sipas ndarjes s famshme administrative, po renditim fshatrat,ndar n komuna. Komuna e Bicajt (10): Bicaj, Bushat, Domaj Umisht, Gabrric, Kolesjan, Mholaj, Mustafaj, Nang, Osmanaj,Trshen. Komuna Ujmisht (7): Lusn, Malqene, Resk, Skavic,Tejdrine, Ujmisht, Zall. Komuna: Trthore (6): Bardhoc 1,Bardhoc 2, Breg Lum, Gjegjn, Prbreg, Morin. KomunaShtiqn (4): Gjallie, Krenz, Lum, Shtiqn. Komuna Orgjost(gjithsejt 6, 1 Lum): Bele. Komuna Shishtavec (gjithsejt 7, 3Lum): Kollovoz, Novosej, Shtrez. Komuna Topojan (6):Brekij, Lojme, Nime, Topojan, Turaj, Xhaferaj. KomunaBushtric (7): Barruq, Bushtric, Gjegj, Matranxh, Palush,Shpat (ish-Mzhuzh), Vil. Komuna aj ose Gryka e ajs (4):Buzmadhe, aj, Fshat, Shkinak. Komuna Kalis (5): Gshtej,Gurr, Kalis, Kodr Gshtenj, Pralisht. Komuna Surroj (4):Alijaj (ish-Surroj), inamak, Fushar, Surroj. Komuna Arrn(gjithsejt, 5, 4 Lum: Arrn, Arrr, Barr, Vrri. Komuna Kolsh(3): Kolsh, Mamz, My-Masnr.N vitin 1978 u prmbytn fshatrat: Knet, Kuks e Ramhas.Tet fshatrat e Kalas s Dods (1 komun, n rrethin e Dibrs,me Peshkopin qendr, kan qen etnikisht Lum: Ceren aCaren (qendr), Kulls, Ploshtan (Qoshte e Plosht, qendr edikurshme), Radomir, Shull, ish-Bythup a Bythujt, rreth ujit,n bregun e djatht t Veleshics), Ten, Ujmir, Vasie. Prejfshatit t madh, Radomir, me 5 lagje, doln: doln 4 fshatraKullas (ish-ernjev), Radomir, (Rade, Shrdak), Ter (ish-lagje me t njjtin emr), Ujmir (ish-Drba). 53 54. Nj fshat i Lums, Zall Kalisi ndodhet prtej Veleshics, nkrahun e majt t saj, n komunn e Sllovs, rrethi i Dibrs.Shekullin e kaluar Dacallart e Kalisit me trimin Mahmut Dacin krye dhe shtpia e fort e bajraktarit Mer Sufs (YmerIsufit), kaluan lumin, zun toka matan dhe krijuan ngulimin eri, fshatin Zall Kalis, duke zgjeruar kshtu kufijt e krahins.Pasardhsit e ders bajraktarve tani mbajn mbiemrin Ymeraj.N fund shtojm disa t dhna kumtuar gojarisht nga SinanGjorgja, prej Vrmice, q jetoi dhe vdiq n Kuks. Ai tregonteq brenda n Kosov gjenden 8 fshatra t Lums: Billush,Dobrusht, Goric, Poslisht, Shkoz, Vrmic, Vlashn, Zhur.Historin e Lums nuk e nxn kornizat e nj shkrimi. Prandajduke shfrytzuar burime t tjera do ta ndriojm edhe n tardhmen.54 55. HISTORIA E POPULLIT SHQIPTAR #12 - Disa vshtrime -N vitin 2009 doli nga shtypi dhe u prhap npr shkollat emesme t Shqipris Historia e popullit shqiptar pr gjimnazin#12. Fill pas prhapjes, nj debat i bujshm u mbajt pr njnumr shtjesh, sidomos pr ato ideo-politike. Pavarsisht ngakjo gjendje, teksti i historis, duke br fjal pr t gjithaperiudhat e historis s popullit shqiptar, n vetvete dhe n atq trajtoi dhe metodologjin interpretuese shnon hapa prpara.Megjithat aty-ktu mund t gjinden aste historike q duhet oset vihen n dukje, ose t interpretohen m drejt. Ndr kto, povihen n dukje disa prej tyre.N faqen 63 bhet fjal, pos tjerash, pr Luftn e Kosovs tvitit 1389 kundr pushtuesit osman. N prgjithsi, ajo temshtjellohet mir dhe n pajtim me t dhnat e njohura objektivehistorike. Po n veanti ka vend pr qortim. N nj vend atythuhet: U shqua sidomos nj nga prijsit e shqiptarve tKosovs, Millosh Kopiliqi, i cili vrau Sulltan Muratin I. Kjoqndron. Por duket se emri i lufttarit sht marr nga trajtat eshqiptimit serb. Ata, n prpjekjet e tyre pr ta deformuarhistorin shqiptare, emrin Milesh e kan br Millosh, mbiemrinKopili e kan br Kopiliq dhe emrin shqiptar t qytetitGllobader e kan shndrruar n Obilic Kopilic. Milesh Kopili kaqen nga Drenica, gj q e dshmojn, pos tjerash, emrvendete atij fshati (Essat Bilali, The Struggle for the Historical Truthof Kosova II, pjesa Serbization of Kosova, Dr. Rexhep Doi,Prizren, 2008).N Kapitullin e XV bhet fjal pr pushtimin e Shqipris ngaItalia fashiste dhe sajimin e Qndress shqiptare kundr saj. Nnntitujt Fillimet e lufts lirimtare antifashiste dhe Krijimi ipartis komuniste shqiptare dhe programi i saj, faqe 260, jepetnj informacion i mir pr ngjarjet q trajtohen dhe interpretimi 55 56. i tyre sht n nivel. Por n kt mes ka mungesa faktike oseinjorim. Nuk prmendet fare qndresa e visit t ShqiprisLuma. Ajo q n ditt e para t pushtimit fashist u prpoq pr tdhn ndihmes kundr pushtuesit Italian. Nexhip Ahmeti ngaBicajt, si kundrshtar i papajtueshm, u burgos dhe u internua nItali (fundi i vitit 1939). Dostan Rexhepi po ashtu nga Bicajt,duke mos iu bindur krkesave t pushtuesit, rrmbeu armt dhedoli n mal. Me ardhjen e Muharrem Bajraktarit nga mrgimi nfund t 1939, qndresa mori trajt tjetr. N prill t vitit 1941, usajua Qndresa e armatosur kundrfashiste me MuharremBajraktarin, Xhem Gjann dhe Dostan Rexhepin. Kjo u bshkak i operacionit fashist i drejtuar nga Mustafa Kruja me dymij polic, t cilt keqprdorn, vran, plakitn, dogjnshtpia dhe internuan familje (Muharrem Bajraktarit, RexhepHamzit dhe t tjera), duke e ndjekur pr ta asgjsuar qndresn(Esat Bilali, Shkrime historike #1, Lezh, 2001).N faqen 274 bhet fjal pr Zhvillimi i Lufts lirimtare dheShkallzimi i Lufts Civile, kurse n nj nntitull flitet prKalimi i UN n Shqiprin e Mesme dhe t Veriut.Shkallzimi i lufts civile. N nj vend t ksaj pjese thuhet:Muharrem Bajraktari donte t luftonte kundr gjermanve, pornuk pranoi t bashkohej me Frontin Nacionallirimtar. Pr ktarsye ai u godit pabesisht nga forcat partizane. N luftime q uzhvilluan midis t dy palve pati mjaft t vrar. Kshtu sisht thn, nuk qndron. Edhe kundr pushtuesit nazist,qndresa e Lums ka dhn ndihmes luftarake. Me udhtimin egjermanve pr n Kuks, Dostan Rexhepi, me urdhr t M.Bajraktarit; ua vuri pritn atyre me nj grup lufttarsh paraafrimit n Kuks, ku pati armiq t vrar. Pas hyrjes n Kuks(Shtator, 1943), Muharrem Bajraktari me forcat e tij, nprleshen q u b aty, u detyrua t trhiqet n brendi t visit. NDomaj pastaj, afr shtpis s M. Bajraktarit, u bn luftime tashpra (17. 8. 1944), ku u vran disa gjerman. Lufta frontale56