of 20/20
Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e máis alá dela: O substrato máis antigo do “Lexicon of Common Figurative Units” Cadernos de Fraseoloxía Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 227 Ditos espallados por Europa e máis alá dela: O substrato máis antigo do “Lexicon of Common Figurative Units” 1 Elisabeth Piirainen Steinfurt, Alemaña O tema deste ensaio son os ditos que existen nunha morea de linguas de Europa (e máis alá) cunha estrutura léxica similar e que viran arredor dun mesmo significado figurativo. Primeiro faremos un repaso polos ditos máis espallados (estendidos nuns 51-68 idiomas europeos) e falaremos das razóns desta expansión. Os seguintes ditos dos que se vai falar aquí pertencen ós substratos máis antigos e constitúen o chamado “Lexicon of Common Figurative Units” (léxico de unidades figurativas comúns), por exemplo, ditos coas orixes na antigüidade, na Biblia ou en numerosas fontes arcaicas. Palabras clave: antigüidade como fonte de ditos, a Biblia como fonte de ditos, léxico de unidades figurativas comúns, intertextualidade, linguas de Europa, ditos espallados. The topic of this paper is idioms which exist in a large number of European languages (and beyond) in a similar lexical structure and in the same figurative core meaning. We first look at the most widespread idioms (spread across 55-65 European languages) and discuss the reasons for the wide spread. The next idioms discussed here belong to the oldest layers that constitute the “Lexicon of Common Figurative Units”, i.e. idioms originating in antiquity, in the Bible and various ancient sources. Keywords: Antiquity as source of idioms, the Bible as source of idioms, Lexicon of Common Figurative Units, intertextuality, languages of Europe, widespread idioms 1. Introdución As enormes semellanzas entre as linguas europeas no que se refire ás expresións figurativas e ás metáforas chamaron, durante moito tempo, a atención dos lingüistas. Un punto de vista ó que se fai referencia moi a miúdo e do que se fala moito é o de Data de recepción 18/02/2011 Data de aceptación 30/05/2011 1 Tradución de Rosa Amarelle Pereira.

Ditos espallados por Europa e máis alá dela: O … · Velaquí a lista de ditos equivalentes que se empregan entre 68 e 51 linguas europeas. Os ditos preséntanse nunha versión

  • View
    219

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Ditos espallados por Europa e máis alá dela: O … · Velaquí a lista de ditos equivalentes que...

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 227

    Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato

    mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units1

    Elisabeth Piirainen

    Steinfurt, Alemaa

    O tema deste ensaio son os ditos que existen nunha morea de linguas de Europa (e mis al) cunha estrutura lxica similar e que viran arredor dun mesmo significado figurativo. Primeiro faremos un repaso polos ditos mis espallados (estendidos nuns 51-68 idiomas europeos) e falaremos das razns desta expansin. Os seguintes ditos dos que se vai falar aqu pertencen s substratos mis antigos e constiten o chamado Lexicon of Common Figurative Units (lxico de unidades figurativas comns), por exemplo, ditos coas orixes na antigidade, na Biblia ou en numerosas fontes arcaicas.

    Palabras clave: antigidade como fonte de ditos, a Biblia como fonte de ditos, lxico de unidades figurativas comns, intertextualidade, linguas de Europa, ditos espallados.

    The topic of this paper is idioms which exist in a large number of European languages (and beyond) in a similar lexical structure and in the same figurative core meaning. We first look at the most widespread idioms (spread across 55-65 European languages) and discuss the reasons for the wide spread. The next idioms discussed here belong to the oldest layers that constitute the Lexicon of Common Figurative Units, i.e. idioms originating in antiquity, in the Bible and various ancient sources.

    Keywords: Antiquity as source of idioms, the Bible as source of idioms, Lexicon of Common Figurative Units, intertextuality, languages of Europe, widespread idioms

    1. Introducin

    As enormes semellanzas entre as linguas europeas no que se refire s expresins figurativas e s metforas chamaron, durante moito tempo, a atencin dos lingistas. Un punto de vista que se fai referencia moi a mido e do que se fala moito o de

    Data de recepcin 18/02/2011 Data de aceptacin 30/05/2011

    1 Traducin de Rosa Amarelle Pereira.

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 228

    Weinrich (1976) que defende que hai unha consonancia de imaxes nas linguas europeas e que o mundo occidental unha comunidade de campo de imaxe1. Os seus exemplos, porn, indican que Weinrich, anda falando do mundo occidental, preocpase, principalmente, dunhas poucas linguas desa zona, que non representan toda Europa. Despois estn as opinins dos investigadores en fraseoloxa, os cales descubriron que hai moitos frasemas figurativos equivalentes en varias linguas, mesmo en linguas que non estn relacionadas entre si pola sa xentica. Un dos primeiros estudos sobre este tema (Tallgren-Tuulio 1932) inclua mis de doce linguas e non foi superado durante moito tempo. Mis tarde, os investigadores en fraseoloxa demostraron, con moita precisin, as lixeiras diferenzas lingsticas entre das ou mis linguas e creronse clasificacins nas que se detallaban varios graos de equivalencia. Anda que estes resultados foron valiosos para a teora da fraseoloxa e para moitos aspectos prcticos, estes estudos non deron nomeado os ditos reais que teen equivalentes nunha ampla variedade de linguas e non contriburon para entende-la linguaxe figurativa comn en Europa.

    En contraste, a eurolingstica sempre se centrou en Europa como un conxunto, especialmente nas semellanzas entre as linguas occidentais. Secas, os ditos e as metforas ignorronse case na sa maiora. Con todo, o recente Handbook of Eurolinguistics (Hinrichs 2010) dedicoulle un pequeno captulo a algns aspectos deste tema. No seu artigo sobre as semellanzas fraseolxicas das linguas europeas (Phraseological similarities of the languages of Europe), Eismann (2010) fala, entre outras cousas, do proxecto Widespread Idioms in Europe and Beyond e dalgns resultados que daquela estaban dispoibles na pxina principal do proxecto2.

    Xa temos falado deste proxecto internacional sobre os ditos espallados nos Cadernos de Fraseoloxa Galega 9 (Piirainen 2007). Agora, catro anos depois, temos que menciona-lo progreso do mesmo. Por cuestins de espazo, s poden amosarse algns dos resultados. Un dos obxectivos do proxecto o de identificar estes ditos que existen en moitas linguas de Europa cunha estrutura lxica semellante e co mesmo significado figurativo. Para comezar, houbo que desenvolver un marco terico e unha metalinguaxe axeitada (cf. Piirainen 2010a, 2010b). O seguinte obxectivo foi o de descubrir, dun xeito sistemtico, ditos espallados en cantas mis linguas mellor, includas tdalas linguas europeas s que se puidese acceder na investigacin dos ditos e tamn algunhas linguas non europeas. O proxecto apoirono numerosos expertos e institucins acadmicas. Cubriron con detemento os cuestionarios e, nalgunhas ocasins, verificaron os datos mediante a investigacin a travs da rede ou mediante a anlise de corpus de textos. Coa axuda de arredor de 250 expertos, xuntronse datos de 72 linguas faladas en Europa (vxase o apndice). Entre elas hai linguas que case nunca foron estudadas na investigacin dos ditos (anda que se coezan en paremioloxa); o caso das linguas celtas, prmicas e as do Volga. Tamn o do albans armenio, malts, azer, xeorxiano ou vasco. Neste momento, non hai datos doutras 70 linguas que se

    1Das Abendland ist eine Bildfeldgemeinschaft (Weirich 1976:287) 2www.widespread-idioms.uni-trier.de

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 229

    falan en Europa; son principalmente linguas menos usadas do leste e sueste de Europa, moitas delas en claro declive.

    Dende as sas orixes, o proxecto pretenda abranguer unha dimensin histrica e cultural. Polo tanto, os datos que achegaron os nosos informadores compilronse no contexto da sa fundacin histrica e etimolxica. Grazas gran cantidade de literatura secundaria (bibliografa de Mieder 2009), a maiora dos ditos pdense asociar s sas orixes etimolxicas. Os datos publicaranse no Lexicon of Common Figurative Units (Piirainen, a piques de ser publicado), que consta de dous volumes. O primeiro dos volumes contn uns 175 ditos espallados que se remontan identificacin de recursos textuais; dicir, textos clsicos ou bblicos, coleccins de proverbios medievais, fbulas e contos populares, literatura posclsica, pelculas da gran pantalla, citas clebres, etc. No segundo volume o resto dos aproximadamente 175 ditos trataranse mis ou menos igual. Veen de campos como a historia, o folclore, a cultura material e social, o deporte, a tecnoloxa, a observacin da natureza, o comportamento animal, etc. O descubrimento destes ditos espallados en todos estes dominios algo completamente novo na investigacin fraseolxica.

    Seguindo un romanticismo de tipo nacional, os primeiros investigadores de fraseoloxa centrbanse na idea de que os ditos eran algo propio da lingua determinada coa que se estaba tratando, coma un espello da cultura ou da mentalidade nacionais, pero esta foi unha idea que logo houbo que refutar e desbotar. Agora temos que evita-lo novo romanticismo que nos levara tratar de xebra-las linguas de Europa daquelas doutros continentes, nun intento de establecer algo parecido a un sentimento de comunidade europea. Como mostra a nosa investigacin, pode haber un continuum dos ditos espallados, xa sexa dende Europa s linguas que se falan nas fronteiras euroasiticas ou s linguas rabes do norte de frica. Por iso, o interese do Lexicon of Common Figurative Units non se limita s s linguas europeas, xa que unha chea deses ditos espallados tamn existen en linguas non europeas.

    As antigas linguas coloniais de orixe europea, por exemplo as variantes do ingls falado longo do mundo, ou as linguas romnicas en frica ou nas Amricas, non se incluron no proxecto deliberadamente. Non s sera unha tarefa completamente separada, a de analiza-la presenza dos nosos ditos espallados nesas variedades lingsticas, senn que tamn embazaran os resultados que se obtivesen, por exemplo, no que se refire extensin rexional dos ditos. Estas linguas puxeron en perigo as linguas e as culturas nativas e conduciron asimilacin lingstica, en particular no campo das imaxes (vxase Idstrm e Piirainen no prelo). Sera presuntuoso postular unha exclusividade dos ditos europeos ou cingui-los estudos a unha pescuda que se referise s chamados europesmos, isto , s equivalentes que se restrinxan s linguas de Europa. Para probar tal exclusividade, polo menos habera que analiza-lo lxico figurativo de 6.500 linguas que se falan en todo o mundo.

    Identificronse uns 350 ditos espallados grazas traballo emprico e distinguronse doutros que, probablemente, tamn aparezan noutras linguas pero que non cumpren cos nosos estritos criterios (vxase Piirainen 2010a:16). No que segue (apartado 2) gustaranos analiza-los ditos mis espallados, tendo en conta cales poden se-las causas

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 230

    de que estean tan presentes nestas linguas. Despois habemos de nos restrinxir s alicerces mis antigos que forman o Lexicon of Common Figurative Units, isto , os ditos con orixes que se remontan antigidade (apartado 3), Biblia (apartado 4) e a un conxunto de fontes antigas (apartado 5).

    2. Os 50 ditos mis espallados nas linguas europeas As discusins verbo dos chamados europesmos ou internacionalismos s veces salientan o ben que se coecen hoxe en da as semellanzas nos frasemas entre linguas europeas. Anda que afirmacins coma esta non estn baseadas na nosa investigacin, os autores que as defenden adoitan dar razns para o que propoen: crese que as orixes dos frasemas se atopan na mitoloxa grega, na Biblia ou noutros elementos dunha herdanza cultural europea comn de maneira que pouco mis se pode esperar3. Secas, despois de cinco anos de intensa investigacin nesta rea, chegouse xusto conclusin oposta: todo diferente que se pensaba nun principio. En moitos casos haba resultados imprevisibles e sorprendentes sobre cales unidades figurativas eran realmente comns e cales non cumpriron cos nosos criterios. Unha ollada s 50 ditos mis espallados ilustrar isto. Velaqu a lista de ditos equivalentes que se empregan entre 68 e 51 linguas europeas.

    Os ditos presntanse nunha versin reducida, sen variantes nin definicins semnticas, en ingls e en espaol. O nmero de linguas europeas s que nos referimos para o emprego do dito aparece entre corchetes; a isto sguelle un cdigo, unha letra, que representa a fonte deles:

    A = antigidade, B = a Biblia, C = fontes antigas varias, D = literatura posclsica, E = proverbios e frases feitas documentadas a partir da Idade Media, F = fbulas, lendas e contos populares.

    O nmero de linguas deste estudo pode variar lixeiramente xa que algn dos datos anda se pode actualizar.

    (1) to add fuel to the fire / echar (ms)/echarle lea al fuego [65, A] (2) to be/fight like cat and dog / estar como el perro y el gato [65, F] (3) to play with fire / jugar con fuego [63] (4) night and day / da y noche [62, C] (5) to be sb.s right hand / ser el brazo derecho/ la mano derecha de alguien [62,

    C]

    3Cf. Eismann 2010:719f., entre outros. Rajxstejn (1980:36f) emprega o termo internacionalismo para ditos

    como to sweep the Augean stable, to workship the golden calf, to bury ones pounds ou more pontificial than the Pope himself. Falta unha definicin do termo e os argumentos de por que os dous ltimos ditos se deben considerar internacionalismos. O termo, desde daquela, adoptouse sen ser criticado nunha chea de estudos. Tamn se empregou, con bastante coidado, para frasemas que aparecan en tres ou catro linguas.

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 231

    (6) a wolf in sheeps clothing / un lobo con piel de cordero [60, C] (7) to take sb. under ones wings / meter a alguien bajo el/ su ala [60, B] (8) to tear ones hair out / tirarse de los pelos / mesarse los cabellos [59, C] (9) to search a needle in the haystack / buscar una aguja en un pajar [59, F] (10) to swim against the stream / nadar/ir contra corriente / a contracorriente [59,

    C] (11) from head to foot / de los pies a la cabeza [59, C] (12) to get on sb.s nerves / ponerle los nervios de punta [59] (13) in the sweat of ones brow / con el sudor de su frente [58, B] (14) to have one foot in the grave / tener un pie en la sepultura/tumba [58, A] (15) to lead a dogs life / llevar una vida de perros [57] (16) to make a name for oneself / hacerse un nombre [57, C] (17) to bear ones cross / llevar su cruz [57, B] (18) the black sheep (in the family) / la oveja negra (de la familia) [56, B] (19) to take the bull by the horns / coger el toro por los cuernos [56, E] (20) to shed crocodile tears / llorar/derramar lgrimas de cocodrilo [56, F] (21) to roll up ones sleeves / remangarse las mangas [56] (22) a black day / un da negro [56, A] (23) to be in seventh heaven / estar en el sptimo cielo [56, C] (24) to make of a fly an elephant (s. XVII) / hacer de una pulga un elefante [55, A] (25) to open sb.s eyes / abrir los ojos a alguien [55, C] (26) to go through fire and water for sb. (sen equivalente para o espaol) [55, C] (27) to have got up with the left leg first / levantarse con el pie izquierdo [55] (28) to give sb. the green light / dar luz verde a alg./algo [55] (29) to turn ones back on sb./sth. / volver(le)/ dar la espalda a alg./algo [54] (30) sb.s hair stands on end / poner los pelos de punta [54, C] (31) to wash ones hands of sth. / lavarse las manos de algo (como Pilatos) [54, B] (32) nothing but skin and bone / ser nada ms que piel y huesos [54, C] (33) to show ones teeth to sb. / ensear los dientes a alguien [54, C] (34) to prick ones ears / aguzar los odos/la oreja [54, C] (35) to separate the wheat from the chaff / separar la paja del trigo [53, B] (36) to build on sand / construir en arena/edificar sobre arena [53, B] (37) the other side of the coin / el reverso de la medalla/moneda [52] (38) to tilt at windmills / luchar contra molinos de viento [52, D] (39) to break the ice / romper el hielo [52, E] (40) to lose ones head / perder la cabeza [51] (41) not to be able to hurt a fly / no matar/ser incapaz de matar una mosca [51, C] (42) a voice crying in the wilderness / una voz que clama en el desierto [51, B] (43) a storm in a teacup / una tempestad en un vaso de agua [51, C] (44) to play cat and mouse with sb. / jugar con algn. al gato y el ratn [51, F] (45) the beginning of the end / el principio del fin [51, D] (46) to tighten ones belt / apretarse el cinturn [51] (47) in black on white / negro sobre blanco [51] (48) to see everything through rose tinted glasses / verlo todo de color de rosa [51] (49) to take off ones hat to sb. / quitarse el sombrero ante alg./algo [51]

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 232

    (50) to play a role / jugar un papel [51] A representacin dos ditos en 51-68 linguas dbese, principalmente, feito de que os equivalentes tamn son coecidos na maiora das linguas menos usadas4. Isto quere dicir que estes ditos non se poden inclur nun rexistro elevado da lingua, para o cal non habera sitio nestas linguas cun status non oficial. Por esta razn, os europesmos clsicos como por exemplo to sweep the Augean stables ou to suffer the torments of Tantalus (ambos chegan s a 34 linguas europeas) non estn entre os 50 ditos espallados mis coecidos. En segundo lugar, estas expresins idiomticas non amosan lagoas significantes na sa distribucin xeogrfica. Por exemplo, faltan moitos ditos espallados nas linguas romances occidentais, o cal reduce o nmero de linguas nunha ducia, ou nas linguas do sur de Europa. Botmoslle un ollo, dun xeito mis detallado, a seis ditos espallados que aparecen na seguinte lista, cunha ampla expansin que resultou ser unha verdadeira sorpresa: anda hoxe non se sabe ben o motivo desta grande expansin xa que ningn deles ten as sas races na Biblia ou na antigidade. Tampouco son vellos proverbios e non se acharon relacins intertextuais ou culturais extralingsticas.

    (3) to play with fire expoerse perigo sen precaucin

    O dito (3) apareceu en varias linguas dende o sculo XVII. Dise que existe, cunha estrutura morfosintctica e lxica moi consistente, en 63 linguas europeas actuais, en varias do norte de frica e tamn nalgunhas asiticas. A ampla difusin deste dito suxire que, nalgn tempo, debeu haber un texto ben coecido detrs que non pode ser recuperado coas fontes das que dispoemos.

    (12) to get on someones nerves poerlle os nervios de punta /fra de sitio a algun

    Os nervios, unha parte sensible e irritable do corpo humano, serven de indicador do estado mental e psicolxico de algun. Hai mis ou menos unha ducia de ditos que se refiren s NERVIOS en linguas concretas (por exemplo, do ingls to have nerves of steel ter nervios de aceiro to be all nerves ser todo nervios /ser un feixe de nervios, to lose ones nerve to be all nerves, perder un os nervios, etc.), e non hai explicacin para xustifica-lo porqu de que o dito (12) se atope entre os mis espallados. Ver no mapa 1: As linguas que estn marcadas con rectngulos grises son as que teen equivalentes.

    4A mido non temos equivalentes en linguas en decadencia como as celtas, as do Volga ou as prmicas do

    leste de Europa. Cf. mapas que aparecen abaixo.

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 233

    Mapa 1: Equivalentes para to get on sb.s nerves nas linguas europeas

    Os ditos equivalentes amosan algunhas variantes lxicas ou morfosintcticas, as cales, non obstante, non afectan status dos ditos espallados; vxase, por exemplo, no noruegus (bokml) g noen p nervene e no fins kyd jkn hermoille, ambos poer dos nervios a algun; no italiano dare ai/sui nervi a qno darlle nos nervios a algun; no lituano tampyti kieno nervus empuxa-los nervios de algun; no ucrano actuar nos nervios de algun; no eslovaco st/lieztniekomu na nervy poer a algun dos nervios, etc. Comparemos, logo, entre dous ditos similares.

    (41) to lose ones head confundirse tanto como para comportarse dun xeito irracional

    (46) to tighten ones belt aforrar cando a comida ou os cartos escasean

    O dito (40) acae moi ben na coidadosamente elaborada conceptualizacin de CABEZA como a base das actividades intelectuais, de pensamento e coecemento, que creou moitos ditos. A imaxe hiperblica do dito pode atoparse nas linguas de Europa, mentres que o dito antnimo, no ingls to keep ones head termar un da sa cabeza, estar tranquilo, mante-lo control, apenas ten paralelos noutras linguas. O dito (46) debe, de igual xeito, estar baseado na experiencia corporal. Este dito leva consigo a idea de que hai unha relacin entre a reducin dos gastos e a delgadeza.

    (48) to see everything through rose tinted glasses ter unha idea demasiado optimista e, polo tanto, irreal de algun.

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 234

    Non se pode determinar con exactitude cando comezaron a emerxer estes ditos dos que aqu falamos. Os datos histricos dos que se dispn indican que o dito (48) non apareceu al polo sculo XIX. A cor rosa (no ingls rose ou pink) aparece cun nico significado simblico nos ditos que se analizaron ata o de agora: bo, positivo. O concepto ROSA pode verse como un antnimo de NEGRO, vxanse, por exemplo, ditos como o ingls to look on the black side mira-lo lado negro que non estn espallados.

    (47) in black and white reducido escritura; anotado ou impreso

    O dito (47) alude s tcnicas culturais de escritura e impresin con tinta negra sobre papel branco. O que est escrito ou impreso ten mis valor que as palabras. Este xa era un principio do dereito romano, o cal, seguramente, foi o causante da expansin do dito. Nalgunhas linguas, o dito deuse a coecer grazas s citas de obras literarias. Shakespeare utilizouno na comedia Much Ado About Nothing (en galego, Moito rudo e poucas noces) (V,2). O dito alemn Schwarz auf weiss difundiuse grazas a un verso do Fausto de Goethe (I, 1966f.), anda que este feito illado non pode explica-la sa ampla expansin en moitas linguas europeas (como o udmurto, o turco ou o karaim). Poderase continuar coa serie de ditos que tanto chaman a atencin debido sa expansin. Nos seguintes apartados, non obstante, tentaremos achar posibles explicacins para eses ditos tan espallados.

    3. Obras da antigidade clsica que valeron como fonte de ditos

    espallados

    Os ditos con orixes clsicas non foron tan ben estudados coma os de orixe bblica (vxase nos seguintes pargrafos). Un repaso sistemtico dos ditos con orixes na Antiga Grecia e na Antiga Roma, que aparecen nas linguas modernas, precisara do estudo duns cen textos dun amplo abano de autores e de moitas pocas. Tendo en conta a dificultade que isto supn, nin os fillogos clsicos, nin tampouco os lingistas se propuxeron nunca levar a cabo unha investigacin cientfica sobre o tema. Pola contra, debmoslle o noso coecemento dos ditos clsicos a das fontes principais: a primeira, os autores dos libros de citas, que traballaron moito neste campo. John Barlett estivo entre os primeiros que publicaron un libro de Familiar Quotations (1855) e a que mis tarde seguira Georg Bchmann con Winged Words (primeira edicin 1864), e que foi un traballo que logo se fixo moi coecido. Do mesmo xeito, a paremioloxa contribuu noso coecemento sobre o grande impacto das frases feitas de orixe clsica no desenvolvemento das linguas europeas. Aqu hai que resalta-la ampla bibliografa de Mieder (2009), a cal permitiu o acceso a varios estudos sobre ditos individuais de orixe clsica.

    Podemos ver, como conclusin, que a maiora dos ditos clsicos espallados se coecen grazas obra de Homero, mentras que Horacio o que mis destaca entre os poetas romanos. E tamn se converteron en ditos de ampla difusin expresins de poetas clsicos de sona, historiadores e filsofos como Hesodo, Soln, Herdoto, Menandro, Plauto, Cicern, Livio, Plutarco, Xuvenal e moitos outros, entre os cales se atopan autores non tan coecidos (Lucano, Flavio Xosefo, Eunapio) e tamn autores da

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 235

    antigidade tarda (San Xerome, Santo Agostio). Moitos destes resultados non se esperaban e son completamente novos. Ante a pregunta de qu ditos de orixe clsica constiten, hoxe en da, o Lexicon of Common Figurative Units poderase responder soamente cos nosos extensos tests previos, cos estudos e tamn coa investigacin etimolxica.

    Os ditos espallados que veen de fontes gregas ou latinas remntanse, principalmente, a tres tipos de intertextualidade: s narracins ben coecidas antano, s citas de autores especficos e s frases feitas que se empregaban na antigidade. O dito (17) da lista que se presentou antes pertence a este ltimo grupo. A sa ampla distribucin foi unha boa sorpresa: nunca antes se citara como un internacionalismo.

    (14) to have one foot in the grave estar moi enfermo, en moi malas condicins, ou ser tan vello como para parecer que s queda un pouquio tempo para vivir

    Varios autores clsicos (Luciano, Pomponio, Plutarco) empregan esta frase feita, s veces con TUMBA e outras con BARCA DE CARONTE(Alterum pedem in cymba Charontis habere ter un p na barca de Caronte, cf. Erasmus Adagia II, 1,52) que fai referencia mitoloxa grega, na cal os defuntos son levados Hades, o inframundo, na barca de Caronte. A imaxe hiperblica de ter un p na tumba tamn se pode atopar noutras linguas europeas dende o sculo XV (TPMA 4, 143).

    Atopronse equivalentes a este dito en 58 linguas europeas e nalgunhas non europeas. Os ditos s amosan variantes lxicas mnimas (varias linguas teen a mesma palabra para P e PERNA); os verbos principais son estar, poer e ter, por exemplo no islands a vera me annan ftinn grfinni estar cun p na tumba, no bretn un troad er bez un p na tumba, no galego ter un p na tumba, no lituano viena koja grabe cun p/cunha perna na tumba, no esloveno z eno nogo v grobu cun p/ cunha perna na tumba, do armenio mi votov gerezmanum linel cun p na tumba, na lingua vepsa olda uhtel jaugal koumas estar cun p/cunha perna na tumba, no turco bir aya ile ukurda olmak estar cun p na tumba, o malts ten bsieq wada fil-qabar cun p na tumba, etc. Os ditos que significan literalmente estar cun p/ co outro p noutro mundo (Udmurto ) son casos que estn no lmite. A expresin pode utilizarse como un eufemismo e ten connotacins sarcsticas e irnicas en moitas linguas. Podense atopar tamn usos humorsticos, por exemplo, nos dialectos do cataln como tenir un peu a la fossa/ al cementiri/ a laltre barri ter un p na fosa, no cemiterio, no outro barrio.

    O dito (14) aparece de xeito simultneo en varias fontes antigas. Isto un claro indicador de que xa daquela se consideraba unha expresin fraseolxica. Asemade, encerra unha imaxe sorprendente e memorable que, probablemente, fose o apoio desta grande expansin. Algunhas outras expresins espalladas de procedencia clsica son discretas canto s sas orixes na antigidade, e non se detectou con anterioridade que aparecesen en moitas linguas co mesmo significado e coa mesma forma: son os equivalentes do ingls to know the place where the shoe pinches coece-lo lugar onde apreta o zapato; a necessary evil un mal necesario; to preach to deaf ears predicar para odos xordos; to have imbibed something with ones mothers milk ter mamado algo co leite da nai; to be only a shadow of ones former self ser s a sombra dun

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 236

    mesmo e moitos outros. Ningn deles se considerou nunca internacionalismo. inversa non tdolos ditos que teen unha marca clsica notable, por exemplo un nome propio da mitoloxa, estn espallados polas linguas.

    4. A Biblia como fonte de ditos espallados

    Os ditos e os proverbios que teen antecedentes de forma directa ou indirecta nos versculos ou pasaxes da Biblia existen nun gran nmero de linguas europeas como as que ns estudamos ata o de agora. No alemn contemporneo, por exemplo, utlizanse a coto uns 150 ditos que veen da Biblia. A Biblia ctase, moi a mido, como fonte dos chamados internacionalismos. Porn, anda non houbo ningunha publicacin que compilase estes ditos que veen da Biblia e estn espallados. A nosa pescuda revela algns datos ben claros: A Biblia contribuu moito na constitucin do Lexicon of Common Figurative Units, tanto cos 37 ditos que se remontan directamente Biblia coma cos 20 ditos mis que teen fontes bblicas ou doutro tipo mesmo tempo (dos 120 modismos estudados previamente que, dun xeito potencial, tian orixes bblicas). O Antigo Testamento e o Novo Testamento estn representados case de igual maneira. Da nosa investigacin salienta o feito de que os libros de Moiss e o Evanxeo de Mateo achegan o maior nmero de ditos espallados.

    (7) to take someone under ones wings axudar e protexer a algun, en especial a algun que mis novo ou menos experimentado

    O dito evoca a imaxe dunha galia que xunta os seus pitios debaixo das sas s para protexelos. Esta imaxe aparece recollida tamn no Antigo e no Novo Testamento, vxase o Salmo 61:4: Confiarei na cobertura das sas s e Psalm 91:4: El cubrirate coas sas plumas e baixo as sas s estars seguro: a sa verdade ser o seu escudo e o seu broquel. Unha pasaxe ben coecida vn do Evanxeo de San Mateo (23:37), onde Xess expresa a sa tristeza polo estado de Xerusaln e declara o seu desexo de protexe-la xente do mesmo xeito que unha galia acubilla os seus pitios baixo as s.

    O material que nos achegaron os nosos informantes revela que os equivalentes dos ditos estn espallados uniformemente nun nmero elevado de linguas de Europa, entre elas, a maiora das variantes menos empregadas que analizamos, mesmo aquelas do nordeste de Europa, e tamn por algunhas linguas non europeas. Os ditos amosan unha estrutura lxica e sintctica moi consistente. Varias linguas empregan un significado adicional da palabra protexer xunto con (no romans a lua pe cineva sub aripa protectoare, no eslovaco vziatniekoho pod svoje ochrann krdla, ambas: acoller [a algun] baixo as s protectoras dun) ou un composto (na lingua feroesa taka ein undir veingirnar acoller [a algun] as s da proteccin), mentres que o alemn e o luxemburgus manteen a antiga palabra potica Fittiche plumas seguindo, deste xeito, a traducin da Biblia de Lutero.

    A intensa imaxe dunha galia nai que protexe os seus pitios ten as sas races na experiencia coti e na observacin da natureza. O mis probable que esta imaxe apoiase o espallamento do dito (7) e tamn que exista en ditos que non teen nada que

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 237

    ver cos versos da Biblia. Non acontece o mesmo co dito (6) que se ve, normalmente, coma un dito de orixe bblica.

    (6) a wolf in sheeps clothing unha persoa perigosa, que agocha malas intencins detrs de maneiras amigables

    As orixes do dito remntanse fbula de Esopo O lobo con pel de ovella, na cal un lobo esfameado atopa a pel dunha ovella que fora esfolada. O lobo pona sobre a sa propia peluxe, crendo que, deste xeito, semellara unha ovella dende a distancia e as podera engana-lo pastor e logo procurar un rabao de ovellas. O cordeiro, fillo da ovella que pertencera aquela pel que o lobo levaba s costas, comezou a segui-lo lobo con pel de ovella. O lobo logrou, durante un anaquio, engana-las ovellas e ir comendo nelas. Este foi un motivo narrativo moi famoso e espallado polos continentes dende tempos antigos e probablemente o conto fose ben coecido no mundo mediterrneo antigo5. O dito gaou popularidade grazas sermn da montaa, no cal Xess fai referencia a unha fbula similar (Mateo 7:15): Tede conta cos falsos profetas, que veen onda vs con pel de ovella, pero dentro levan a ferocidade dos lobos. Espallouse por moitas linguas europeas dende os comezos da Idade Media (ver TPMA 10, 2-4).

    Mapa 2: Equivalentes a un lobo con roupas de ovella nas linguas europeas6

    5As historias son sobre un burro na pel dun len ou dun tigre, etc. Cf. Aarne/Thomson 123B e 214B. 6A ocorrencia do dito en yiddish volf in a shepsenem peltsl non se pode representar no mapa debido

    localizacin do yiddish en diferentes rexins.

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 238

    Como mostrou a nosa investigacin, os equivalentes a estes ditos estn espallados dun xeito excepcional; ver mapa 2. Cocense, polo menos, en 60 linguas europeas e tamn en varias linguas non europeas, con similar imaxe e o mesmo significado figurativo, que van desde o islands lfur sauargru lobo con pel de ovella, albans ujku ne lekure/gezof delje lobo na pel/no pelo dun cordeiro, no grego un lobo con roupas de ovella, no armenio gaan morti hakats gayl un lobo coa pel dun cordeiro, no turco kuzu postuna brnm kurt un lobo envolto no pelo dunha ovella, no trtaro un lobo con coiro de ovella, no azer qoyun cildin girmi qurd un lobo co pelo dunha ovella, en xeorxiano tskhvris tqavshia gakhveuli algun se envolveu a si mesmo na pel dunha ovella ou no malts lupu liebes ta naga lobo en roupas de ovella.

    Botmoslle agora unha ollada detida s equivalentes nos ditos das linguas menos usadas que analizamos. Linguas xermnicas: escocs: a woof in sheeps claes un lobo en roupas de ovella; no frisio do norte (Sylt): en Wulef n Sjipfel un lobo na pel dunha ovella; frisio do oeste: in wolf yn skieppeklean un lobo nas roupas dunha ovella; luxemburgus e Wollef am Schofspelz un lobo no pelo dunha ovella. Linguas clticas: gals: blaidd mewn croen dafad un lobo na pel dunha ovella; bretn: ur bleiz e-giz un oan un lobo vestido de ao. Linguas romances: occitano: l loup abilh da anhl o lobo vestido de ao; retorromnico: in luf en pel-tschut un lobo na pel dunha ovella; francoprovenzal: un lu veht dagnl un lobo vestido de ao; en aromans: lup tu cheali di oai lobo na pel dunha ovella. Linguas eslavas: caxubio wilk w wczi skrze un lobo na pel dunha ovella; sorbio: wjelk we wowej koi/drase un lobo na pel/nas roupas dunha ovella. Linguas ugrofinesas: lingua morduna dos moksha: un lobo na pel dunha ovella; lingua morduna dos erzya: un lobo na pel dunha ovella; Turco: karaim: bioriu koj gioniudia un lobo na pel dunha ovella. Vasco: ardi jantziko otso/ardiz jantzitako otso un lobo na pel dun cordeiro.

    A popularidade do dito (6) a travs de moitas linguas non pode deberse s Biblia, senn tamn complexidade das ben coecidas fontes textuais que estn na base, relacionadas cun conxunto de imaxes claro e memorable. Varios dos ditos bblicos pasan desapercibidos, como o (7); teen falta de contido bblico especial ou son tan familiares que se empregan sen referencia consciente contexto orixinal, un feito que poida que contribuse sa grande expansin; cf. o ingls sb.s own flesh and blood a propia carne e sangue dun; to be groping in the dark andar s apalpadelas na escuridade; to sleep the sleep of the just durmi-lo sono dos xustos; to fall on fertile ground caer en terreo frtil, etc. Pola contra, non tdalas expresins cun contido bblico estn espalladas. Ditos como a Babel of languages unha Babel de linguas; safe as in Abrahams bosom seguro coma no seo de Abraham; the writing on the wall a escritura no muro; to lay the axe to the roof of sth. poe-lo machado enriba do tellado de algun; to separate the sheep from the goat xebra-la ovella da cabra ou to go the way of all flesh segui-lo camio de toda carne non cumpren cos criterios dos modismos espallados.

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 239

    5. Varias fontes antigas

    Unha boa explicacin da expansin dun dito o feito de que das ou mis fontes conflan nun modismo. Como xa se amosou co dito (6), as obras da antigidade clsica e a Biblia, como fontes, estn moitas veces intimamente interrelacionadas e fan que sexa imposible determinar cal delas a fonte mis importante. Para estes ditos pdese supoer que estaban espallados xa nos perodos clsico e helenstico. Moitos deles forman parte da linguaxe coloquial; son discretos e non teen connotacins antigas. Por iso nunca se tiveron en conta entre os internacionalismos e o descubrimento da sa ampla distribucin forma parte das nosas conclusions; vxanse as seguintes expresins.

    (26) to go through fire and water for sb. someterse a calquera perigo polo ben doutro; sacrificar todo, sen pensar, polo ben doutro.

    O feito de que existan equivalentes para o dito (26) en 55 linguas europeas non se debe a unha nica fonte. A primeira parte do dito, to go through fire for sb. atravesa-lo lume por algun, pode tomarse de xeito literal: facer todo por algun, mesmo arrisca-la vida dun para salvalo a el ou a ela, por exemplo entrar nunha casa ardendo. Se se analiza a segunda parte do mesmo dito, and (go through) water e atravesa-la auga, non obstante, hai que considera-la existencia dunha relacin intertextual. Hai unha pasaxe da Biblia (Nmeros 31:23) que amosa a mesma redaccin distintiva, anda que nun contexto diferente: Todo o que resiste o lume hai que facelo pasar polo lume e limparase: porn ter que purificarse coa auga da separacin: e todo o que non resista o lume eu fareino pasar pola auga. Os libros de Moiss foron, nalgn tempo, moi coecidos e deles saron unha manchea de ditos moi difundidos. , daquela, probable que esta pasaxe influenciase e apoiase a existencia da expresin difundida.

    Segundo declararon os nosos informantes, os equivalentes das expresins estn bastante espallados polas linguas europeas, anda que hai unha lagoa importante nas linguas da pennsula Ibrica: non se atoparon destes ditos no espaol, no cataln, no galego, no portugus nin tampouco no vasco. Os nosos informantes anotaron outro dito amplamente espallado nestas linguas, que significa, literalmente, poer un a man no lume por algun, que se rexistra en 38 linguas europeas. As variantes do dito (26) atinxen os constituntes (o segmento e a travs da auga pode omitirse) e o verbo (ir, saltar cara a ou lanzarse un a); cf. exemplos como os do frisio occidental foar immen troch it fjoer fleane/gean voar/ ir por algun cara lume, do gals mynd trwy ddr a thn atravesar auga e lume, do occitano s tapp dint l foec botarse un lume, do sardo sinci gettai a su fogu po calincunu botarse un lume por algun, o caxubio w di za kims skczc/jic saltar/ir cara lume por algun, o grego botarse un lume por algun, o turco baka birisi iin kendini atee atmak botarse lume por algun, o trtaro ser quen de ir cara lume e cara auga, azer bir ks n zn oda vurmaq lanzarse un lume por algun, o xeorxiano vinmes gulistvis tsetskhlshi chadgoma dirixirse un lume por algun, o malts lest li jinxteet fin-nar gal xi add botarse un lume por algun, na lingua dos inari sami moonn veik tuuln kinnii peelest meterme mesmo no lume por algun, etc.

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 240

    A complexidade das fontes subxacentes pode entenderse como unha das causas da grande expansin dos seguintes ditos, que se atopan entre os mis espallados.

    (4) night and day todo o tempo, continuamente, sen parar

    A expresin (4) lvanos a un estrato moi antigo da cultura. A dicotoma entre escuridade e claridade xa se mencionaba nos primeiros escritos, na historia bblica da Creacin (Deus separou a luz da escuridade, Xnese 1:4), no Rig-Veda e na Teogona de Hesodo (cf. Reimbold 1988). A conceptualizacin da alternancia claridade e escuridade como todo o tempo atpase nas obras de Homero, Horacio e outros autores clsicos, e espallouse polas linguas vernculas europeas grazas obra de Erasmo de Rotterdam (Noctes diesque, Adagia I, 4,22). A ampla difusin da expresin, non obstante, tamn pode te-las sas causas na polixnese.

    Mapa 3: Equivalentes de noite e da/ da e noite nas linguas europeas7

    As variantes dos equivalentes dos ditos limtanse inversin dos constituntes, a cal normal para os binomios similares nas linguas. A versin noite e da, coma no ingls, est na minora (por exemplo no bretn noz-ha-deiz, no azer gec-gndz ou no vasco gau eta egun). Moitas linguas prefiren a variante da e noite (por exemplo, no gals ddydd a nos, no francs jour et nuit, na lingua letoa dienu un nakti, no polaco dzie i noc, no albans dit e nat, no idioma morduno dos erzya , no trtaro

    7O dito xudeu tog un nakht non se pode representar no mapa.

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 241

    , no xeorxiano dghe da ghame, no malts lejl u nhar, etc.) Varias linguas teen ambas versins, por exemplo, a lingua feroesa (bi) dag og ntt e (bi) ntt og dag (bi significa ambos). O mapa 3 ilustra a distribucin deste vello dito en linguas actuais. Un caso parecido o do dito (11).

    (11) from head to foot/ from top to toe dende a parte mis alta mis baixa; a totalidade do corpo de algun; completamente, totalmente

    Ditos proverbiais como (11) foron amplamente coecidos dende o principio dos tempos, en textos que van dende o Antigo Testamento (Deuteronomio 28:35; 2. Samuel 14:25), a Ilada de Homero (23,169) e outras moitas obras da antigidade, ata os textos dos padres da Igrexa (a pedibus usque ad caput) e os Adagia de Erasmo (II, 3,37 A capite usque ad calcem da cabeza taln), que se refire, en xeito figurado, tanto corpo na sa totalidade como integridade de algo. Como amosa o exemplo de Erasmo, as variantes en cada lingua individual dbense, en parte, aliteracin; por exemplo, no noruego fra topp til t dende a parte mis alta s dedas, ou no idioma morduno dos erzya da cabeza s ps. Shakespeare emprega a variante from top to toe (Hamlet I,2), mentres head to heels data do 1400. Algns exemplos mis da nosa base de datos: no galico escocs bho mhullach a chinn gu bnn a choise dende a parte mis alta da sa cabeza, planta do p, no gals oi gorun iw sawdl dende a parte mis alta da cabeza taln, na lingua letoa no galvas ldz kjm da cabeza s ps, no bielorruso da cabeza s ps, no estonio pealaest jalatallani da cabeza s ps, no azer badan ayaa da cabeza p ou no malts minn rasu sa saqajh dende a sa cabeza s seus ps

    Os ditos (4) e (11) remntanse a varias fontes antigas, un feito que puido provoca-la sa ampla distribucin. Mis ou menos 20 ditos estn baseados na Biblia e en textos clsicos mesmo tempo, por exemplo (10) to swim against the stream; (16) to make a name for oneself; (23) to be in seventh heaven e to see the mote in anothers eye and not the beam in ones own ver un lixo nos ollos doutro e non ve-la viga no dun. Unha vez mis, atopmonos con ditos espallados que son discretos con respecto s sas orixes bblicas ou clsicas, un feito que puido ter que ver con que estes ditos se espallasen, por exemplo, (25) to open sb.s eyes; (41) not to be able to hurt a fly or to shut sb.s mouth pecharlle a algun a boca; to follow in sb. s footsteps segui-los pasos de algun; to throw dust into sb. s eyes botarlle p nos ollos a algun e to lead sb. around by the nose levar a algun polo nariz. A frecuencia destes ditos en moitas linguas europeas foi impredicible tempo que sorprendente.

    6. Resumo e resultados

    Neste ensaio examinronse algns ditos espallados que forman parte do mis vello substrato do Lexicon of Common Figurative Units, por exemplo, ditos que radican na Biblia, en obras da antigidade clsica ou noutras fontes antigas. Os ditos formaban parte do proxecto Ditos espallados por Europa e mis al dela, que tia como obxectivo identificar unidades figurativas, que son comns a moitas linguas de Europa. Os ditos que analizamos estn espallados nunhas 51-68 linguas europeas cunha estrutura semntica e lxica moi semellante. Estes poucos ditos espallados xa serven

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 242

    para demostrar que non hai unha explicacin consistente para a ampla difusin que estes experimentaron. Mis ben, cada dito ten a sa propia historia que hai que estudar tendo en conta as posibles causas da difusin.

    Unha explicacin plausible pode se-lo feito de que moitas fontes se conxuguen nunha para o mesmo dito. Outra explicacin pode se-lo feito de que a imaxe codificada na estrutura lxica da expresin de procedencia intertextual se apoie en experiencias humanas e na observacin da natureza.

    Substratos mis modernos de ditos espallados amosan unha imaxe parecida. Por exemplo, o dito (2) to be/fight like cat and dog estar a meirande parte do tempo pelexando uns cos outros existe en 65 linguas. Pertence capa posterior dos ditos espallados que non se basean en fontes clsicas senn que se documentaron, soamente, dende a Idade Media. Poida que tea as sas races na observacin do comportamento animal. Nisto, porn, non distinto doutros moitos ditos e non abonda para explica-la excepcional difusin do dito. Mis ben, a rivalidade entre gatos e cans o tema de moitos contos europeos famosos, nos cales se di que os animais foron amigos noutrora pero que houbo algns acontecementos que os levaron a deixar de selo. O feito de que haxa fontes textuais subxacentes xeneralizadas sumado experiencia natural podera explica-la ampla distribucin (vxase Piirainen 2011a para mis detalles).

    S un dos ditos dos substratos mis recentes do Lexicon of Common Figurative Units se atopa entre os 50 mis espallados; trtase do (28) to give sb. the green light darlle permiso a algun para facer algo que tia pensado facer, e est espallado por 55 linguas europeas e varias non europeas. A explicacin da sa ampla distribucin non se pode basear nunha soa causa (como tomalo prestado do ingls para empregalo en tdalas outras linguas, as mis e as menos usadas) senn que ten que haber varias razns, entre as cales se atopan as extralingsticas. A expansin repentina dunha mellora tcnica coma os semforos impulsou, claramente, a difusin do dito (Piirainen 2011b).

    Para resumir, os ditos espallados que se identificaron ata o de agora teen unhas orixes bastante heteroxneas; e a sa historia e a sa etimoloxa hai que investigalas con rigor para poder descubri-las posibles razns de que estes ditos sexan tan populares nas linguas de Europa e mis al dela. As expresins que se analizaron neste ensaio teen representacin en tdalas familias lingsticas de Europa, nas indoeuropeas, turcas e urlicas que se falan en Europa, do mesmo xeito que no xeorxiano, no malts ou no vasco, o cal quere dicir que a filiacin xentica non ten importancia neste caso. Pasa o mesmo coa expansin territorial dos ditos. Non hai diferenza entre as linguas do oeste e do leste, nin coas do norte e do sur de Europa. Estes son resultados moi importantes.

    Para a pregunta de se podera haber ou non unha relacin entre a existencia de ditos bblicos nun certo nmero de linguas e a afiliacin dos falantes a comunidades e confesins relixiosas especficas xa se ten unha resposta. Hai que botarlle un ollo s linguas do sueste de Europa, que formaban parte do noso proxecto sobre os ditos espallados. A maiora dos chamados pases balcnicos son multirrelixiosos, o que quere dicir que a Igrexa Ortodoxa do leste, o catolicismo, o islam e outras relixins conviviron durante moito tempo. As relixins que mis se practican en Bosnia, Albania

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 243

    e Macedonia inclen o islam e o cristianismo. De entre as ltimas, as confesins dominantes son a Igrexa Catlica romana en Croacia, a Igrexa Ortodoxa en Grecia e a Ortodoxia do leste en Romana, Bulgaria, Serbia e parte de Macedonia. Os datos das expresins bblicas espalladas que se recolleron de todas estas comunidades lingsticas amosan que non hai ningn tipo de diferenza entre a frecuencia de ditos que usan unha comunidade relixiosa ou crenza, ou outra. Pola contra, as linguas eslavas do sur, o romans, o albans e o grego amosan un cadro moi uniforme. Non houbo lagoa ningunha na difusin dos ditos bblicos nas linguas balcnicas, nin tampouco entre as linguas de falantes pertencentes Igrexa occidental e as linguas do mundo ortodoxo do leste; de igual xeito que non as hai entre aquelas linguas faladas por seguidores do cristianismo ou do islam. Tamn certo para outras linguas como o turco, o trtaro e o azer, de falantes maioritariamente musulmns e para o yiddish e o karaim, falantes, na sa maiora, que practican a fe xuda.

    Ademais, varios ditos de orixe bblica son coecidos nas linguas do leste de Asia (o coreano, o chins e o xapons empregan equivalentes do dito to bear ones cross). Aqu radica, precisamente, a peculiaridade que fixo que estes ditos se fixesen tan populares. Hai un paralelismo nas linguas europeas co dito amplamente difundido the/a sacred cow a/ unha vaca sagrada unha crenza, opinin ou tradicin que permanece intocable, tratada con moito respecto e s veces mis al das crticas. Este dito alude valor especial das vacas no hindusmo, no cal se consideran animais sagrados que simbolizan a xenerosidade de Deus cara humanidade. A expresin est espallada, polo menos, en 48 linguas europeas, anda que a maiora dos falantes destas linguas non practican a fe hind. Pdese conclur dicindo que non hai unha conexin directa entre a cultura, que se manifesta por si mesma, por exemplo, na afiliacin relixiosa do falante dunha comunidade lingstica, e os ditos que os falantes empregan. A expansin das caractersticas culturais e a expansin de caractersticas lingsticas non se desenvolven necesariamente por camios paralelos.

    7. Referencias bibliogrficas AARNE, Antti; THOMPSON, Stith (1961): The Types of the Folktale. A Classification

    and Bibliography. Helsinki: Suomalainen Tiedeakatemia. EISMANN, Wolfgang (2010): Phraseologische Gemeinsamkeiten der Sprachen

    Europas, en HINRICHS, Uwe (ed.): Handbuch der Eurolinguistik. Wiesbaden: Harrassowitz, 711-727.

    ERASMUS = Collected Works of Erasmus. Vol. 32: Adages I vi 1 to I x 100 (1989), Vol. 33: Adages II i 1 to II vi 100 (1991), traducin e notas de Roger Aubrey B. Mynors. Toronto [etc.]: Toronto Press.

    HINRICHS, Uwe (ed.) (2010): Handbuch der Eurolinguistik. Wiesbaden: Harrassowitz.

    IDSTRM, Anna; PIIRAINEN, Elisabeth (eds.) (no prelo): Endangered Metaphors. Amsterdam [etc.]: John Benjamins.

    MIEDER, Wolfgang (2009): International Bibliography of Paremiology and Phraseology. 2 Volumes. Berlin/New York: Walter de Gruyter.

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 244

    PIIRAINEN, Elisabeth (2007): Locucins espalladas por Europa e mis al, en Cadernos de Fraseoloxa Galega 9, 173-193.

    PIIRAINEN, Elisabeth (2010a): Common features in the phraseology of European languages: cultural and areal perspectives, en KORHONEN, Jarmo; MIEDER, Wolfgang; PIIRAINEN, Elisabeth; PIEL, Rosa (eds.): Phraseologie global - areal - regional. Akten der Konferenz EUROPHRAS

    2008 vom 13.-16.8.2008 in Helsinki. Tbingen: Gunter Narr, 15-27. PIIRAINEN, Elisabeth (2010b): Phraseology from a Eurolinguistic Perspective, en

    URELAND, P. Sture (ed.) From the Russian Rivers to the North Atlantic Migration, Contact and Linguistic Areas. Berlin: Logos Verlag, 127-147.

    PIIRAINEN, Elisabeth (2011a): Folk narratives as source of widespread idioms: Toward a Lexicon of Common Figurative Units, en Folklore. Electronic Journal of Folklore 39. Tartu: Estonian Institute of Folklore.

    PIIRAINEN, Elisabeth (2011b): Technology of modern times as a source of the Lexicon of common figurative units, en Proverbium. Yearbook of International Proverb Scholarship 27.

    PIIRAINEN, Elisabeth (no prelo). Widespread Idioms in Europe and Beyond. Toward a Lexicon of Common Figurative Units. New York [etc.]: Peter Lang.

    RAJCHTEJN, Aleksandr D. (1980): Sopostavitelnyj analiz nemeckoj i russkoj frazeologii. Moskva: Vysaja kola.

    REIMBOLD, Ernst Thomas (1988): Die bipolare und ambivalente Symbolik der Nacht und Dunkelheit, en BIES, Werner; JUNG, Hermann (eds.): Mnemosyne. Festschrift fr Manfred Lurker zum 60. Geburtstag. Baden-Baden: Koerner, 35-44.

    TALLGREN-TUULIO, Oiva Johannes (1932): Locutions figures calques et non calques. Essai de classification pour une srie de langues littraires, en Memoires de la socit nophilologique de Helsingfors 9, 279-324.

    TPMA = Thesaurus Proverbiorum Medii Aevi (1995-2002). Lexikon der Sprichwrter des romanisch-germanischen Mittelalters. Begrndet von Samuel Singer, hrsg. vom Kuratorium Singer der Schweizerischen Akademie der Geistes- und Sozialwissenschaften. 13 Vols. Berlin/New York: Walter de Gruyter.

    WEINRICH, Harald (1976): Sprache in Texten. Stuttgart: Klett Verlag.

    Apndice:

    Linguas representadas no proxecto Widespread Idioms in Europe and Beyond

    Os nosos datos recollen 72 linguas europeas e 14 non-europeas ou, mellor dito, variedades lingsticas; este ltimo termo parece mis axeitado, tendo en conta que os nosos datos inclen algns dialectos. Entre as linguas europeas deste estudo, hai 36 linguas maiores ou estndar e outras 36 s que se lles pode chamar linguas minoritarias ou con menos falantes.

    (I) As indoeuropeas que constan de cinco grupos lingsticos e tres linguas illadas,

    (II) As urlicas,

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 245

    (III) As trquicas,

    (IV) As semticas,

    (V) As linguas caucsicas, e

    (VI) O vasco.

    (i) Tdolos grupos de linguas indoeuropeas, ags o indo-iran teen presenza neste proxecto

    -15 linguas xermnicas: o islands, a lingua feroesa, o noruegus, o sueco, o dans, o ingls, o escocs, o holands, a lingua frisona do norte, a lingua do frisona do oeste, o alemn, o luxemburgus, o yiddish, o baixo alemn e o alemn de Suza.

    -5 linguas celtas: o galico, o galico escocs, o crnico, o gals e o bretn.

    -15 linguas romances: o francs, o provenzal, o occitano, o ladino, o retorromano, o francoprovenzal, o veneciano, o italiano, o sardo, o espaol, o cataln, o galego, o portugus, o romans e o aromans.

    -2 linguas blticas: o letn e o lituano.

    -14 linguas eslavas: o ruso, o bielorruso, o ucrano, o checo, o eslovaco, o polaco, o caxubio, a lingua sorbia, o esloveno, o croata, o bosnio, o serbio, o macedonio e o blgaro.

    -As tres linguas illadas, o albano, o grego e o armenio, tamn se tiveron en conta hora de elabora-lo proxecto.

    (ii) O flum urlico est representado na parte occidental, europea, dos montes Urais, por unhas cantas linguas ugrofinesas. Once delas tamn se estudaron no noso proxecto: a nica lingua grica, o hngaro; catro norfinesas: fins, a lingua estoniana, o idioma carelio e o vepsio; das lingas prmicas: o udmurto e o komi; e tres linguas do Volga: o mari, a lingua morduna e o idioma morduno dos Erzya, xunto cunha lingua sami, que se chama inari saami.

    (iii) O noso proxecto incle catro linguas turcas que se falan en Europa: o turco, o azer, o trtaro e a lingua karaim.

    (iv) De entre as linguas caucsicas s o xeorxiano, unha lingua do grupo karveliano, forma parte do noso estudo.

    (v) O malts pertence subgrupo das semticas das linguas afro-asiticas.

    (vi) O vasco unha lingua illada.

    (vii) O esperanto unha lingua auxiliar construda que se emprega internacionalmente.

    (viii) As catorce linguas non-europeas do proxecto son o rabe de Alxeria, o rabe de Tunisia, o rabe de Marrocos, o rabe de Exipto, o farsi, o kirghize, o mansi, o khanti, o mongol, o chins, o vietnamita, o coreano, o xapons e a lingua aklanon.

  • Elisabeth Piirainen. Ditos espallados por Europa e mis al dela: O substrato mis antigo do Lexicon of Common Figurative Units

    Cadernos de Fraseoloxa Galega 13, 2011, 227-246. ISSN 1698-7861 246

    Abreviaturas que se empregan nas 71 linguas dos mapas:

    Alb = Albans Arm = Armenio Aro = Arromans Azb = Axer Bas = Vasco Blr = Bielorruso Bos = Bosnio Bre = Bretn Bul = Blgaro Cat = Cataln Cor = Crnico (ou lingua crnica) Cro = Croata Cze = Checo Dan = Dans Dut = Holands Eng = Ingls Erz = Idioma Erzya Est = Estonio Far = Feros Fin = Fins Fre = Francs Frp = Francoprovenzal Gae = Galico escocs Gal = Galego Geo = Xeorxiano Ger = Alemn Gre = Grego Hun = Hngaro Ice = Islands Iri = Galico (ou irlands) Ita = Italiano Kar = Lingua carelia Kas = Lingua caxubia Kom = Komi Krm = Karaim Lad = Ladino

    Lat = Letn Lit = Lituano Log = Baixo-alemn Lux = Luxemburgus Mac = Macedonio Mal = Malts Mar = Mari Mok = Idioma moksha Nfr = Norfrisn Nor = Noruegus Occ = Occitano Pol = Polaco Por = Portugus Prv = Provenzal Rms = Lingua retorromnica Rom = Romans Rus = Ruso Sam = Inari Saami Sar = Sardo Sco = Escocs Ser = Serbio Sle = Esloveno Slo = Eslovaco Sor = Lingua sorabia Spa = Espaol Swe = Sueco Swg = Alemn de Suza Tat = Trtaro Tur = Turco Udm = Udmurto Ukr = Ucrano Wel = Gals Ven = Veneciano Vep = Idioma vepsio Wfr.=Frisn do oeste

    O yiddish non est representado nos mapas.