Kaliningrad_ Między Moskwą a UE

  • View
    50

  • Download
    0

Embed Size (px)

Text of Kaliningrad_ Między Moskwą a UE

41

KAlInIngRAD MIDzy MOSKW A UE

WyspA nA uWizi

Jadwiga Rogoa, Agata Wierzbowska-Miazga, Iwona Winiewska

nUmEr 41 warszawa liPiEC 2012

Kaliningrad midzy mosKw a UE

Wyspa na uWizi

Jadwiga rogoa, agata wierzbowska-miazga, iwona winiewska

Copyright by orodek studiw wschodnich im. marka Karpia Centre for Eastern studies rEdaKCJa mErytoryCzna adam Eberhardt, marek menkiszak rEdaKCJa Katarzyna Kazimierska, anna abuszewska oPraCowaniE grafiCznE Para-bUCh wyKrEsy, maPa, zdJCiE na oKadCE wojciech makowski sKad groupmedia

wydawCa Orodek studiw Wschodnich im. Marka Karpia Centre for Eastern studies ul. Koszykowa 6a, warszawa tel. + 48 /22/ 525 80 00 fax: + 48 /22/ 525 80 40 osw.waw.pl

isbn 978-83-62936-13-7

Spis treciTezy /5 WSTp /8 I. OBWD KALININGRADzKI: pODMIOT Czy pRzeDMIOT FeDeRACJI? /9

1. BURSzTyNOWA WySpA: Kaliningrad dzisiaj /9 1.1. Kaliningrad w przestrzeni prawnej, politycznej i ekonomicznej Federacji Rosyjskiej /9 1.2. Aktualna sytuacja polityczna /13 1.3. Aktualna sytuacja ekonomiczna /17 1.4. Sytuacja socjalna /24 1.5. Charakterystyka mieszkacw /26 1.6. Sytuacja ekologiczna /32 2. OBWD pOD SpeCJALNyM NADzOReM: polityka Moskwy wobec regionu /34 2.1. polityka rekompensowania eksklawowego pooenia Kaliningradu /34 2.2. polityka wzmacniania wizi spoecznych z pozosta czci Rosji /43 2.3. polityka ograniczonego dostpu partnerw zagranicznych do obwodu /45 2.4. polityka kontrolowania wsppracy obwodu z zagranic /47 3. DWIe STRONy MONeTy: interesy Kaliningradu a interesy Moskwy /53 3.1. Interesy Kaliningradu /53 3.2. Interesy Moskwy wobec Kaliningradu /55 3.3. Sprzecznoci interesw Kaliningradu i Moskwy /57 II. 1. 1.1. 1.2. 1.3. 2. 2.1. 2.2. WSppRACA MIMO WSzySTKO: KALININGRAD A UNIJNe SSIeDzTWO /58 peRyFeRIUM eUROpy: Dotychczasowe relacje Ue z obwodem /58 Kaliningrad w polityce Unii europejskiej /58 Kontakty unijnych ssiadw z Kaliningradem /61 Kontakty ekonomiczne /65 WSppRACA z KALININGRADeM: Wnioski dla polityki unijnej /66 Wsppraca na szczeblu federalnym /66 Wsppraca na szczeblu regionalnym /70

Tezy1. Obwd kaliningradzki jest rosyjsk eksklaw otoczon przez Uni Europejsk. Ze wzgldu na szczeglne pooenie geopolityczne charakteryzuje go z jednej strony przynaleno do rosyjskiej przestrzeni prawnej, politycznej i gospodarczej, z drugiej za fizyczne oderwanie od pozostaej czci Federacji Rosyjskiej i wynikajce z tego konsekwencje. Wyspowe pooenie regionu wpywa na model lokalnej gospodarki jej uzalenienie od importu i ukierunkowanie na wspprac z zagranic. Specyficzne usytuowanie wpywa rwnie na postawy mieszkacw obwodu, ktrzy czujc si Rosjanami, maj jednoczenie poczucie odrbnoci przejawiajcej si otwartoci na Europ oraz wiksz aktywnoci i przedsibiorczoci w porwnaniu z pozosta czci Rosjan. 2. Kaliningrad jako jeden z podmiotw Federacji Rosyjskiej podlega zasadom i rozwizaniom ustalanym przez federalne centrum i to Moskwa jest decydentem w najwaniejszych kwestiach dotyczcych regionu. Priorytetem polityki regionalnej Kremla jest zapobieganie potencjalnym zagroeniom dla integralnoci terytorialnej Federacji Rosyjskiej, co w przypadku obwodu kaliningradzkiego sprowadza si do niedopuszczenia do rozlunienia wizi z reszt kraju. Polityka Moskwy wobec obwodu polega w duej mierze na rekompensowaniu jego oderwania od reszty Rosji. Przynosi to obwodowi wiele korzyci w postaci wsparcia finansowego czy przywilejw ekonomicznych. Jednak nadwraliwo Moskwy na kwestie zwizane z wyzwaniami dla integralnoci Rosji stoi w sprzecznoci z deniem Kaliningradu do otwierania si na ssiedztwo unijne i w niektrych przypadkach ogranicza potencja ekonomiczny regionu. Czyni to z obwodu swoist wysp na uwizi. 3. Kaliningradzkie elity polityczne, jak i spoeczestwo, manifestuj otwarto na pogbianie wsppracy z ssiadami unijnymi. Z perspektywy obwodu korzystny byby nie tylko rozwj relacji gospodarczych, ale rwnie intensyfikacja kontaktw midzyludzkich, w tym swoboda podrowania, czemu moe sprzyja wdraanie maego ruchu granicznego midzy obwodem a Polsk. Z perspektywy Unii Europejskiej Kaliningrad nie jest samodzielnym podmiotem wsppracy, a jedynie elementem relacji Brukseli z ca Federacj Rosyjsk. Jednak wyspowe pooenie obwodu kaliningradzkiego sprawia, e jest on wyrniany w unijnej polityce, zwaszcza dotyczcej kwestii tranzytowych, wizowych czy w programach pomocowych. Zdaniem autorek tekstu wzrost aktywnoci unijnej w obwodzie

PRACE OSW 07/2012 5

kaliningradzkim, bdcy odpowiedzi na aspiracje regionu, jest moliwy i byby korzystny dla obu stron. Region ten pozostanie w otoczeniu Unii i pastwa ssiadujce bdzie z nim nadal czy wiele praktycznych kwestii, ktre powinny by rozwizywane wsplnie, m.in. w sferze ekologii. Rozwj obwodu i wyrwnywanie poziomu ycia z unijnym otoczeniem przyczyniyby si do budowy stabilnego i bezpiecznego ssiedztwa UE, co ma znaczenie zwaszcza z perspektywy Polski i Litwy.

PRACE OSW 07/2012 6

Strefa ograniczonego dostpu ze wzgldw bezpieczestwa*me nska Ku ro

Morskoje

Nida

NiePagegiai Panemune

Strefa przygranicznaMi e rze jaNiemen

Strefa hazardowo-rekreacyjna w okolicach JantarnegoZalew Kuroski

Strefa turystyczno-rekreacyjna na Mierzei Kuroskiej SowieckBEJ

Jurbarkas

Planowana lokalizacja Batyckiej Elektrowni Atomowej Zielenogradsk JantarnyInPregoa

Elektrociepownia TEC-2

Linie wysokiego napiciau str cz

Morze BatyckieKaliningradTEC-2

PuckCienina Pilawska

CzerniachowskWgorapa

Niesterow Gusiew

Kybartai Czernyszewskoje

Batyjsk

SopotM ien ila y

rze ja

GdyniaW

ila

na

Zatoka Gdaska

MamonowoGronowo Grzechotki Growo Iawieckie Pienino Bezledy Gomno Skandawa eleznodoronyj

GdaskwW Zale

Braniewo

Godap

W

isa

Nowy Dwr Gdaski Bartoszyce ElblgOrneta Pask Dobre Miasto

Wgorzewo Ktrzyn Olecko Giycko

Lidzbark W.

Drogi

Malbork

Koleje

Rzeki Olsztyn

Mrgowo

Przejcia graniczne drogowe

Ek

Przejcia graniczne kolejowe

* strefy te znajduj si rwnie na Mierzei Kuroskiej (cho nie s oznakowane)

Mapa. Obwd kaliningradzki wraz z powiatami polskimi objtymi maym ruchem przygranicznym

7

PRACE OSW 07/2012

WstpCelem niniejszej publikacji jest przedstawienie specyfiki obwodu kaliningradzkiego rosyjskiej eksklawy1 wewntrz Unii Europejskiej. Analiza biecej sytuacji w regionie ma suy poszukiwaniu modelu wsppracy UE z regionem, ktry uwzgldniaby zarwno potencja obwodu, jak i jego ograniczenia. Materia zosta podzielony na dwie czci: pierwsza (rozdziay 13) dotyczy aktualnej sytuacji w Kaliningradzie i jego relacji z Moskw, druga omawia wspprac regionu z unijnymi ssiadami. W pierwszym rozdziale scharakteryzowano aktualn sytuacj polityczn, ekonomiczn i spoeczn w obwodzie kaliningradzkim, w drugim polityk Moskwy wobec regionu. W rozdziale trzecim zestawione zostay interesy regionu oraz federalnego centrum i wskazane sprzecznoci midzy nimi. Z kolei w drugiej czci publikacji zaprezentowano kontakty obwodu kaliningradzkiego z ssiedztwem unijnym. Cay tekst zamyka rozdzia zawierajcy rekomendacje dla partnerw unijnych, sugerujce obszary moliwej wsppracy z obwodem, przy wykorzystaniu zarwno kontaktw na szczeblu federalnym, jak i regionalnym.

PRACE OSW 07/2012

1

Z formalnego punktu widzenia obwd kaliningradzki, ktry ma dostp do Morza Batyckiego, powinien by okrelany jako peksklawa (z perspektywy Federacji Rosyjskiej) i penklawa (z perspektywy unijnej). Jednak na potrzeby niniejszego tekstu autorki uywaj w odniesieniu do regionu okrelenia eksklawa/enklawa, podobnie jak wikszo ekspertw piszcych o obwodzie kaliningradzkim.

8

I.

OBWD KALININGRADZKI: pODMIOt CZY pRZEDMIOt FEDERACJI?

1. BURsZtYNOWA WYspA: Kaliningrad dzisiaj 1.1. Kaliningrad w przestrzeni prawnej, politycznej i ekonomicznej Federacji RosyjskiejObwd kaliningradzki, jako jeden z 83 podmiotw Federacji Rosyjskiej, podlega tym samym regulacjom prawnym co wszystkie rosyjskie regiony. Podobnie jak w przypadku pozostaych podmiotw FR, jego status okrela konstytucja z roku 1993, statut uchwalony przez regionalny parlament w 1996 roku2 oraz akty prawne regulujce poszczeglne sfery ycia spoeczno-ekonomicznego (kodeksy, ustawy federalne). Jednak kluczowe znaczenie dla regionu ma praktyka sprawowania wadzy i polityka regionalna centrum. W latach 90., w obliczu saboci wadz centralnych oraz trudnoci gospodarczych, w Rosji postpoway procesy decentralizacyjne. Liderzy wielu rosyjskich podmiotw, w tym obwodu kaliningradzkiego, demonstrowali wwczas ambicje polityczne, cieszyli si znaczn samodzielnoci (np. nawizywali kontakty zagraniczne) i skutecznie lobbowali w Moskwie korzystne dla siebie i swoich regionw decyzje polityczne i gospodarcze (np. dotyczce wydobycia surowcw, podziau podatkw i in.). Od roku 2000, wraz z wyborem Wadimira putina na prezydenta Rosji, obwd kaliningradzki, podobnie jak pozostae rosyjskie regiony, by przedmiotem polityki centralizacji wadzy. Najistotniejszymi zmianami legislacyjnymi z punktu widzenia statusu obwodu kaliningradzkiego byy w tym okresie: reforma finansowa z 2001 roku, ktra pozbawiaa regiony czci bezporednich przychodw z podatkw (zostay one przekazane do budetu federalnego3), a w zamian wprowadzaa mechanizm przyznawania im dotacji i subwencji. Wzmocnio to zaleno kondycji finansowej regionw od decyzji Moskwy. W przypadku obwodu kaliningradzkiego w 2010 roku budet federalny uzyska2 3

Tekst statutu po nowelizacji dostpny na: http://duma39.ru/region/ustav.php Regiony straciy kontrol nad redystrybucj czci dochodw z podatku VAT, ubezpiecze spoecznych i funduszu drogowego (obecnie 99% podatku PIT zostaje w regionach, a wszystkie dochody z podatku VAT trafiaj do budetu centralnego). Przy czym tylko cz sub