Kociewski Magazyn Regionalny Nr 30

  • Published on
    08-Jul-2015

  • View
    781

  • Download
    2

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Kociewski Magazyn Regionalny - do numeru 10 bya to publikacja seryjna Towarzystwa Mionikw Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdaskim i Towarzystwa Mionikw Ziemi Tczewskiej. W roku 1994 nie ukazywa si, a od 1995 r. wydawca, Kociewski Kantor Edytorski, jest sekcj wydawnicz MBP w Tczewie.

Transcript

Kada Jesie na Kociewiu przypomina miejsce martyrologii w Lesie Szpgawskim, gdzie w 1939 roku hitlerowcy rozstrzelali okoo 7.000 Polakw. Stoi w tym miejscu grupa Ukrzyowanie Michaa Ostoja-Lniskiego rzebiarza z Czarnej Wody. Wody

2 Z redakcyjnego biurka NA NASTPNE PI LAT 3 Andrzej Grzyb II KONGRES KOCIEWSKI PRZESZED DO HISTORII 4 Anna W. Brzeziska O KOCIEWSKIM REGIONIE 7 TRZY DNI WIELKICH OBRAD 8 Kazimierz Tobolski TORFOWISKA KOCIEWIA 9 Stanisawa Kuffel EDUKACJA REGIONALNA NA POUDNIOWYM KOCIEWIU 13 Sabina Janiszewska KULTURA REGIONALNA W POWIECIE WIECKIM W LATACH 1995-2000 15 Wojciech Chudziak ODKRYCIA ARCHEOLOGICZNE NA BYDGOSKIM" ODCINKU AUTOSTRADY A-l 16 Hubert Pobocki LIMERYKI KONGRESOWE 17 OCZEKIWANE KSIKI Publikacje wydane na II Kongres Kociewski 19 KOCIEWIE SENTYMENTALNE Wiersze Z. Bukowskiego, A. Grzyba, R. Landowskiego, .1. Majewskiego i P. Wrzos-Wyczyskiego 20 Lidia Piernicka MODRAKI" Z PELPLINA 22 Adam Bloch PRZYCMENTARNA BOA MKA 24 URODA KOCIEWSKIEJ ZIEMI w obiektywie Krzysztofa Kucy 26 Roman Landowski W matni dwch terrorw NAPITNOWANI PRZEZ VOLKSLIST 28 CO Z KONGRESU Fotoreporta Stanisawa Zaczyskiego 29 Marcin Westphal INWENTARZ ZESPOU AKT TO W GRYF POMORSKI" 1941-1942 (dokoczenie) 32 NAPRAWIANIE ETOSU 32 Czesaw Knopp MIASTO MOJEJ MODOCI (cz. 1) 35 Krzysztof Kowalkowski 750 LAT WSI I PARAFII M1OBDZ (dokoczenie) 38 Roman Klim ZNAKI WYSOKIEJ WODY 40 Ireneusz Stoppa COLLEGIUM MARIANUM W PELPLINIE 43 Danuta Weichert-Figurska W DRAGACZU UCZ SI REGIONU 45 Maria Wygocka JESIENNE IMPRESJE 46 Zdzisaw Mrozek PELPLISKA BIBLIA GUTENBERGA NA OKADCE Jesie w okolicach Gogolewa 47 600-LECIE URODZIN GUTENBERGA fot. Krzysztof Kuca 48 Hubert Pobocki Z REGIONALNEGO REGAU

Kwartalnik

spoeczno-kulturalny

Nr 3 (30) jesie 2000 PL ISSN 0860-1917WYDANO ZE RODKW BUDETU MIASTA TCZEWA RADA PROGRAMOWA Kazimierz Fckiewicz - przewodniczcy oraz Irena Bracka, Andrzej Grzyb, prof. Maria Pajkowska-Kensik, Roman Szulc, Dariusz Zimny, Jzef Zikowski. REDAGUJ Roman Landowski Wanda Kolucka Magdalena Pawowska Halina Rudko redaktor naczelny sekretarz skad amanie

PRZEDSTAWICIELE TERENOWI Andrzej Solecki (Gniew), Marek liwa (Nowe) WYDAWCA Kociewski Kantor Edytorski Sekcja Wydawnicza Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Aleksandra Skulteta w Tczewie dyrektor Urszula Wierycho ADRES REDAKCJI I WYDAWCY 83-100 Tczew, ul. J. Dbrowskiego 6, tel. (058) 531 35 50, wew. 26 KOLPORTA I DYSTRYBUCJA 83-100 Tczew, ul. Kociuszki I, tel. (058) 531 35 50, wew. 14 Redakcja zastrzega sobie prawo dokonywania skrtw, zmiany tytuw oraz poprawek stylistyczno-jzykowych w nadesanych tekstach. Teksty oraz zdjcia zamieszczone w niniejszym numerze zostay przekazane przez autorw nieodpatnie. MONTA I DRUK . Drukarnia Wydawnictwa Diecezji Pelpliskiej Bernardinum" Pelplin, ul. Biskupa K. Dominika U

Z redakcyjnego biurka

Na nastpne pi latZakoczy si II Kongres Kociewski, ktry obradowa w dniach 24-26 listopada 2000 roku ko lejno w trzech powiatowych miastach regionu - w Tczewie, wieciu nad Wis i Starogardzie Gdaskim. Organizatorzy wielkiego zjazdu przedstawicieli wszystkich Kociewiakw zrobili duo, eby obradowano i dzielono si dorobkiem w najlepszych warunkach. Swoimi umiejtnociami bysno Biuro Organizacyjne Kongresu przy Federacji Stowarzysze i Zwizkw Kociewska Wiba", a take wsppracujce ze sob biura i referaty promocji powiatowych i miejskich samo rzdw z trzech miast. Analizujc minione pi lat - od I Kongresu Kociewskiego - trzeba stwierdzi, e z wszystkich dziaa regionalnych najlepsze owoce zrodzia kociewska edukacja. Pamitajmy, i przed trzema laty powstao Kociewskie Towarzystwo Owiatowe. O Kociewiu wie ju dzisiaj kade dziecko w szkole, zachcone do dalszego odkrywania mioci do ziemi najbliszej. Kongres udowodni te, e mimo rnych kopotw na co dzie, Kociewie jest jedno. Dotd nieco niemiao goszcy swoj kociewsko powiat wiecki pokaza tym z pnocy i z rodkowej czci co potrafi. Drugi dzie Kongresu, ktry odby si w wieciu, wszystkich bardzo mile zasko czy. Nie znaczy to wcale, e w Tczewie i w Starogardzie nie byo co oglda i o czym dyskutowa. O jednoci regionu wiadczy przede wszystkim powstaa Federacja Stowarzysze i Zwizkw Kociewska Wiba". Po to j powoano, by Kociewie miao jedn wasn reprezentacj. II Kongres Kociewski wykaza jedno interesw wszystkich powiatw: wsplnie region ma si czym pochwali i w przyszoci - w tej spoecznoci Europy regionw - nie bdzie si wstydzi. Potrafi zaprezentowa swoje wakie problemy, pochwali si dorobkiem, przypomnie o tradycji przodkw i ugoci. I eby nie spocz na laurach, wyznaczono sobie zadania do pracy na nastpne pi lat. Bo przecie nigdy nie jest a tak dobrze, eby nie mogo by lepiej. We wsplnym, ale wasnym domu zawsze znajdzie si co co naley naprawi, ulepszy czy udoskonali. Kolejne dwa Kongresy przekonay wszystkich, wane e rwnie przedstawicieli wadz, i cigo dziaa i waciwie rozoone wysiki po latach przynosz efekty. Wszystko po to, by we wsplnej Europie mwi swoim gosem, a nawet wasn gwar, piewa swoje pieni, taczy po swojemu a nie jak nam zagraj.

Redaktor2

ANDRZEJ GRZYB

ociewie przemwio wasnym, wyrazistym gosem. Kociewie jest, bo s Kociewiacy. ; Przekonalimy siebie i innych, e jestemy bogaci kultur, e szanujc tradycj jestemy otwar ci na przyszo. II Kongres Kociewski przeszed ju do historii. Niewtpliwie byo to wydarzenie wane dla Kociewia i Pomorza. To, co pokazano w trzy kon gresowe dni, nie pozostawia adnych wtpliwoci: jestemy odpowiedzialni, konsekwentnie i rzetelnie zaprezentowalimy wartoci naszego regionu. Wsppraca trzech samorzdw, trzech gwnych kociewskich miast, trzech powiatw, wielu gmin, dorobek i zaangaowanie stowarzysze regionalnych skonfederowanych w Kociewskiej Wibie", zo ya si na dzieo doprawdy imponujce. To, e je stemy w dwch wojewdztwach pomorskim i kujawsko-pomorskim - nie byo przeszkod we wsppracy. Nigdy dotd Kociewie tak wyranie, tak dojrzale i autentycznie nie przemwio wasnym go sem. Nigdy wczeniej nie mona byo zobaczy i usysze tylu naprawd wietnych przejaww" kociewskoci. Oto na przeomie wiekw i tysicleci jestemy przygotowani do uczestniczenia w tworzeniu Euro py regionw. Przy realizacji II Kongresu Kociewskiego praco wao wielu Kociewiakw. Trudzio si wyrtwale, nie szczdzc prywatnego czasu, dajc nam wszystkim swoje umiejtnoci i talenty. Piknie wsppracoway stowarzyszenia kociewskie, wkadajc w prace kon gresowe to ze swego dorobku, co najlepsze. Istot nym osigniciem Kongresu spiknie wydane z je go okazji ksiki i wydawnictwa okolicznociowe. Uwanie uczestniczyy media, dokumentujc dzie po dniu kongresow prac z widocznym zaintereso waniem. W trzy kongresowe dni ponad tysic Ko ciewiakw wzio udzia w obradach plenarnych i licznych spotkaniach, promocjach, koncertach i wy stawach towarzyszcych. Na obrady przyjechao wielu znakomitych goci. Rzd Rzeczypospolitej Polskiej reprezentowali: do

radca wicepremiera, Wojciech Kadubaski, ktry wygosi referat powicony maym i rednim przed sibiorstwom jako duej szansie dla rozwoju gospo darczego Kociewia, a take wiceminister edukacji narodowej, Wojciech Ksiek, ktry w swoim wy stpieniu podkreli znaczenie edukacji regionalnej w caoksztacie reformy owiaty i wychowania oraz wiceminister kultury i dziedzictwa narodowego, Arkadiusz Rybicki, ktry mwi o znaczeniu kul tury regionalnej i pozyskiwaniu funduszy na jej rozwj. Istotny by te gos Adama Pawowicza, prezesa Pastwowej Agencji Inwestycji Zagra nicznych, wskazujcy na zwizek promocji Kocie wia z moliwocipozyskania inwestycji krajowych i zagranicznych. Nie zabrako na Kongresie parlamentarzystw pomorskich, na czele z marszakiem Sejmu Ma ciejem Payskim, ktry zachca Kociewian do dalszej pracy i aktywnoci. Krzepica bya obec no i zaangaowanie wadz regionalnych z woje wod pomorskim, Tomaszem Sowiskim i marsza kiem Sejmiku Wojewdzkiego, Janem Zarbskim na czele. By te z Kociewiakami ks. biskup pelpliski Jan Bernard Szlaga wraz z ksimi naszej diecezji. W Tczewie, w wieciu i w Starogardzie w pre zentacjach artystycznych i koncertach urzekay kongresowych goci dzieci. Nie ulega wtpliwoci - mamy bardzo zdolne, pracowite i utalentowane naj modsze pokolenie. W modoci tkwi gwarancja trwa nia Kociewia w przyszoci. Pilnie trzeba wyda peny dorobek II Kongre su Kociewskiego w formie specjalnej publikacji - ksigi pamitkowej. Promocja Kociewia jest nasz wspln spraw. Jedynie poczenie wszyst kich si kociewskich moe zapewni zainteresowa nie naszym regionem inwestorw. Bogacenie naszej kultury, zachowanie tradycji, wykorzystanie moli woci turystycznych, a przede wszystkim rozbudza nie przedsibiorczoci przyniesie w przyszoci tak oczekiwany przez nas wszystkich rozwj.

3

Rozpoczynamy druk tekstu Anny Weroniki Brzeziskiej Woda w obrzdach, wierzeniach i poda niach na Kociewiu, bdcego prac licencjack, napisan pod kierunkiem prof. dr hab. Anny Szyfer, a obronion przez autork w czerwcu 2000 roku na kierunku etnologia i antropologia kulturowa Wydziau Historycznego Uniwersytetu Adama Mickiewicza w Poznaniu. Obecnie 23-letnia rodowita poznanianka nadal studiuje na tym samym kierunku, a poza tym jest suchaczk Maopolskiego Uni wersytetu Ludowego we Wzdowie (woj. podkarpackie) na kierunku Rkodzieo Artystyczne. Anna W. Brzeziska z Kociewiem zwizana jest od najmodszych lat - w Pelplinie mieszka rodzina ze stro ny ojca. Autorka interesuje si ponadto kultur ludow Kociewia, sztuk ludow, rkodzieem, ob rzdowoci rodzinn i doroczn, kultur pogranicza polsko-ukraiskiego.

O kociewskim regionie1. Kociewie jako kraina geograficznaraina Kociewska jest czci Pojezierza Wschodniopomorskiego. Ley w dorzeczu dwch rzek wpadajcych do Wisy - Wierzycy i Czarnej Wody (Wdy). Teren zosta uksztatowany w wyniku zlodowacenia batyckiego i naley do najmodszych w kraju. Tereny Poje zierza Starogardzkiego, w trjkcie Zblewo, Tczew, Nowe, to lekko sfadowane rwniny, miejscami paskie, czyli tzw. wy soczyzny denno-morenowe. Rzeki wyrzebiy tu gbokie ryn ny, dlatego w ich dolinach zakadano pniej miasta i wsie, uwzgldniajc naturalne walory obronne terenu. Licznie wystpujna tym obszarze gazy narzutowe naniesione przez ldold skandynawski, ktre najliczniej wystpujw oko licach Pelplina, Obozina, Pinczyna, Pogdek i Starogar du Gdaskiego. Cae Kociewie usiane jest licznymi, bezodpywowymi zagbieniami terenowymi. Sto mae je ziorka wytopiskowe, zwane przez miejscowych kociekami. W regionie znajduje si ponad 200 duych jezior, a do najwikszych nale Kabie zwane te Morzeni Kociew skim, Wielkie Borzechowskie, Radodzierz, Czarne P nocne, Czarne Poudniowe, Godziszewskie, Udzierz, So ne, Niedackie i Wielkie Ocypelskie. Z wieloma z nich zwizane s legendy, banie i podania, nadal ywe w pa mici mieszkacw. Kociewie, podobnie jak wiksza cz Polski, ley w stre fie wpywu dwch klimatw: morskiego znad Atlantyku i Batyku, i kontynentalnego znad Azji. Jednak pory roku za czynaj si tutaj pniej ni w gbi kraju, a na przeomie czerwca i lipca mona zaobserwowa niekiedy zjawisko bia ych nocy. Znaczn cz terenu stanowi lasy wchodzce w skad Borw Tucholskich. Obecnie istnieje wiele rnych koncepcji co do pocho dzenia nazwy regionu: kociewie - bagno; kocewo - boto; koczawa - strumie; kocawa - rzeka; koczewy - staw, nazwy wodne; kocielki - polodowcowe wytopiska, oczka wodne; kociewia - ogrodowizny; kociwo - chwasty, perz; kocewie - wirzysko, mietnisko; kolten - chaty; kocza - kucza, tzn. lekko sklecony szaas stawiany przez koczownikw; koc - samowka rybacka. W krajobrazie kociewskim dominujc rol peni rzeki, bagna, jeziora. Wydaje si, e za najbardziej prawdopodob ne z wszystkich hipotez naley uzna te, ktre nazw regio nu wywodz z nazw geograficznych. Najczciej podawan w literaturze koncepcjjest wywodzenie nazwy regionu od polodowcowych, bezodpywowych oczek wodnych, ktrych bardzo duo mona spotka na Kociewiu.

ANNA W. BRZEZISKA

3. Kociewie w historiiierwsze doniesienia historyczne o obszarze obecne go Kociewia pochodz z 997 roku. Przez to teryto rium wid wtedy szlak misyjny w. Wojciecha, co znalazo swoje odbicie w kulturze regionu, m.in. wiele ko ciow znajdujcych si na Kociewiu jest pod wezwaniem w. Wojciecha. W XIII wieku powstay tutaj dwa ksistwa - wieckie (obejmowao ono wiecie, Bory Tucholskie, okolice Staro gardu, Gniew) i lubiszewskie (zajmowao tereny okolic Tcze wa i Lubiszewa, Garczyna i Kocierzyny). By to okres prze nikania si wzajemnego wpyww z Pomorza i Prus. W XI-XIII wieku wiody tdy wane szlaki handlowe, biegnce z Wielkopolski. Jeden z nich, zwany via regia (droga krlewska) prowadzi przez wiecie, Nowe, Gniew, Gorzdziej, Tczew do Gdaska. Drugi szlak via mercatorum (dro ga kupcw) w Gniewie skrca na Skrcz, potem przez Staro gard i Skarszewy a do Gdaska. W drugiej poowie XIII wieku na ziemie kociewskie do Pogdek zostali sprowadze ni cystersi, ktrzy nastpnie przenieli si do Pelplina. Po zajciu Gdaska przez Krzyakw w 1308 roku ziemie te sys-

2. O nazwie regionuierwszy udokumentowany w literaturze zapis nazwy regionu Koczewie pochodzi z lat 1810-1820 i zawarty jest w dokumencie etnograficznym, znajdujcym si niegdy w wieciu. Znana jest take wzmianka z 1807 roku o nazwie Gociewie wystpujca w raporcie ppka Hurtiga do gen. Jana H. Dbrowskiego.

4

tematycznie zostay przez Zakon podbite i zawaszczone. Swoj siedzib Krzyacy mieli wwczas w Gniewie. Wybudowali tam obronny zamek, wznoszc kolejne warownie w Tczewie, No wem, Starej Kiszewie, Osieku i nad Jeziorem Borzechowskim, rozbudowujc te pojoannicki zamek w Skarszewach. Osadom znajdujcym si u stp zamkw nadawano prawo chemiskie, bdce odmian prawa magdeburskiego. Tczew, najstarsze miasto w tym regionie, utraci przywileje miejskie lubeckie. Po wojnie trzynastoletniej i podpisanym pokoju toru skim w 1466 roku, z odzyskanych od Krzyakw ziem utwo rzono prowincj zwan Prusami Krlewskimi (wojewdztwo pomorskie, malborskie i chemiskie). Siedzib wojewody i miejscem sejmikw generalnych byy Skarszewy. Posiado ci zakonne tzw. krlewszczyzny (starostwa niegrodowe) oddawano w dzieraw panom pomorskim. Nastpi wtedy gwatowny rozwj gospodarki folwarcznej, a wie zostaa zorganizowana na zasadach czynszowych. W XVII wieku tereny te najechali Szwedzi. Pozostao ci po nich s szace, nazywane przez miejscow ludno szwedzkimi waami", a take okrelenie baagan, niepo rzdek jak po Szwedach. W pamici mieszkacw zacho way si rwnie legendy i podania dotyczce bytnoci Szwe dw na Kociewiu. Na terenie Kociewia przebywa take Jan III Sobieski, ktry zanim zosta! krlem Polski, od 1667 roku peni funkcj starosty gniewskiego. Po pierwszym rozbiorze Polski w 1772 roku Kociewie wraz z Pomorzem znalazo si w zaborze pruskim. Po po wstaniach listopadowym i styczniowym cz walczcych Kociewiakw zostaa zesana na Sybir. W drugiej poowie XIX wieku w odpowiedzi na ucisk germanizacyjny powsta y towarzystwa ludowe, piewacze, czytelni ludowych, gim nastyczne, atake polskie banki ludowe. Orodkiem kultury sta si Pelplin. W 1 862 roku Juliusz Kraziewicz zaoy Wociaskie Kko Rolnicze. W ramach Kulturkampfu usunito ze szk jzyk polski, co wywoao duy sprzeciw spoeczny. Doszo wtedy do strajkw szkolnych, z ktrych najwikszym echem odbi si strajk w Kasparusie. Po latach zaboru pozostaa do...

Recommended

View more >