Kociewski Magazyn Regionalny Nr 2

  • Published on
    08-Jul-2015

  • View
    1.974

  • Download
    3

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Kociewski Magazyn Regionalny - do numeru 10 bya to publikacja seryjna Towarzystwa Mionikw Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdaskim i Towarzystwa Mionikw Ziemi Tczewskiej. W roku 1994 nie ukazywa si, a od 1995 r. wydawca, Kociewski Kantor Edytorski, jest sekcj wydawnicz MBP w Tczewie.

Transcript

KO CI EWS KI M A G AZ Y N REGIONALNYZESZYT 2 ROK 1987Publikacja seryjna Towarzystwa Mionikw Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdaskim oraz Towarzystwa Mionikw Ziemi Tczewskiej w Tczewie

W NUMERZE1 2 5 12 17 19 21 24 28

PL ISSN 0860-1917Wydano przy pomocy finansowej Miejskich Rad Narodowych. Tczewa i Starogardu Gdaskiego

30 32 34 35 36 38

Redaktor naczelny ROMAN LANDOWSKI Sekretarz redakcji

42 44

ANDRZEJ GRZYB

j -.

p,

Q

I

JJ^Whh

46 47 49 52 54 58 60 63 64

KOLEGIUM REDAKCYJNE " " " ~ Edmund Falkowski, Jzef Golicki, Andrzej Grzyb, Ta deusz Kubiszewski, Roman Landowski, dr Jzef Mi lewski (przewodniczcy), Ireneusz Modzelewski, prof. Edwin Rozenkranz, Ryszard Szwoch, Romuald Wentowski (z-ca przewodniczcego), Jzef Zikowski. Korekta: Katarzyna Lamek Z REDAKCJ WSPPRACUJ opra, graf.: Regina Jeszke-Golicka i J a n Waaszewski foto: Henryk Spychalski i Stanisaw Zaczyski oraz Zbigniew Gabryszak, Kazimierz Ickiewicz, Roman Klim, Krzysztof Kuczkowski i dr Maria Pajkowska WYDAWCA Kociwski Kantor Edytorski T c z e w Starogard Gdaski Sekcja Wydawnicza' Tczewskiego Domu Kultury ADRES REDAKCJI I WYDAWCY 83-100 Tczew, ul. Kotaja 9 Tczewski Dom Kultury, tel. 2707 i 4464 Na okadce,, wedug projektu Reginy Jeszke-Golickiej: *Nowe nad Wis w rysunku Jana Waaszewskiego.I-

66 67 68 70, 71 74 76 78 79 80 82 83

Redakcja zastrzega sobie prawo dokonywania skrtw i zmiany tytuw nadesanych tekstw.

.

.

DLACZEGO LUBIMY HISTORI Jzef Golicki KOCIEWIE LITERATUBA ETNOGRAFICZNA Micha Misiorny OKOLICA MOJEJ MATKI Czesaw Skonka MARSZ MARSZ DBROWSKI J a n Weyssenhoff PAMITNIK GENERAA Antoni Biakowski PAMITNIK STAREGO ONIERZA Jzef M. Zikowski W ZADUMIE NAD TYMI CO ODESZLI Jzef Milewski SZLAKIEM WYZWOLENIA Stefan A. Fleming WZDU CZARNEJ WODY MIASTO NIE POZBAWIONE SZANS Olgierd Kostrowicki W LUBISZ EWIE Nasze promocje KRZYSZTOF MADALISKI Andrzej Grzyb SZKICE DO POEMATU KOCIEWIE" (3) STAROGARD W STARYM ALBUMIE Andrzej Pawlina SKD ID PO GWIZDOWCE Krzysztof Kuczkowski PRZECIWKO EPOCE JKANIA" Franciszek Kamecki WIERSZE Jerzy Dbrowa-Januszewski MOJ DOM Edwin F. Kozowski ZESZYTY KOCIEWSKIE Roman Landowski BELL CANTO POD RAMI Z MUZ W PODWIZKACH Jzef Milewski GDY PRZYSZLI PODPALI DOM (uzupenienie) Anastazy Nadolny COLLEGIUM MARIANUM Ewa Chyliska ZAPALECY Z OPALENIA Ryszard Szwoch KOLBERG ZIEMI KOCIEWSKIEJ W KUCHNI I PRZY STOLE Maria Pajkowska SOWNICTWO KOCIEWSKIE Sylwetki twrcw ludowych ALOJZY STAWOWY BALLADY JANA WESPY GADKI PO NASAMU Jzef Ceynowa JASIENIECKIE DZWONY Janina Soszyska TAJEMNICA JEZIORA CZARTOWKO KOCIEWSKA KRONIKA KULTURALNA 1985 30 LAT STAROGARDZKIEGO POMNIKA Ryszard Szwoch W 65-LECIE HARCERSTWA STAROGARDZKIEGO CZTERDZIECI LAT MINO Zbigniew Gabryszak Z YCIA REGIONU felieton IGNORANCI I FASZERZE KORZEC OSOBLIWOCI

Zakady Graficzne w Gdasku Nakad 2.500. Objto: 12 ark. wyd., 10,5 ark., druk. Zam. 2588, L-3. ." ,;

'MHiteiiimtMufiiK

W

i

Z

R E D A K C Y J N E G O

B I U R K A

DLACZEGO

LUBIMY

HISTORI

Zainteresowanie przeszoci byo w rnych czasach niejednakowo odbierane i rozmaicie interpretowane. Raz wyrniano je uznaniem podkrelajc, e ledzenie procesw rozwoju ycia spoecznego uczy logicznego wyprowadzania wnioskw, to znowu dokadnie z tego samego powodu zainteresowanie to budzio podejrzliwo, gdy poprawne mylenie i tro pienie ukadajcych si losw w konsekwencji prowadzio do odkrywania nie zawsze chtnie widzianych prawd. Skutek takich docieka by przecie naturalnym wynikiem owego zainte resowania, natomiast naduywanie czy przemilczanie faktw prowadzio na manowce, bowiem historia jest wiedz o niewtpliwych faktach, czyli o tym co zaszo. Historia ukazuje prze szo, dobr lub z, obnaajc uwarunkowania minionych zdarze i procesw. Warto przy tym pamita, e poznawanie rzeczywistoci poprzez histori jest jednym z gwnych postu latw dialektyki, ktra ujmuje zjawiska rozwojowo. Niektrzy twierdz, e ucieczka w histori jest unikiem przed wspczesnoci. Tak na prawd ani to ucieczka ani unik. Dokd i przed czym? Historia rozjania wspczesno, tumaczy, jak przeszo staa si teraniejszoci. Pomaga zrozumieniu tej ewolucji, szcze glnie wtedy, gdy pragniemy dociec: kto tak poplta nasze losy? Pytanie oywa zawsze na nowo, kiedy na p omotanych przez przeszo niciach wspczeni zawizuj nowe supy. Jakby, stojc obok lub ponad, czuli si zwolnieni od solidarnego dwi gania brzemienia narodowego spadku. Jakby, niczego nie rozumiejc, wtargnli z obcego kr gu do abstrakcyjnej krainy. Od czasu do czasu, dobrze e coraz rzadziej, czyja ch bli szego poznania wasnego miejsca urodzenia nazw separatyzmem, a sentymentalne okrelenie matecznika ma ojczyzn" okrzykn prb izolacji, chocia nie wiadomo od czego. Cza sem najczyciej pojmowany regionalizm bywa oskarony o dno do wyodrbnienia te nie wiadomo z czego. Dochodzi do tego pobkiwanie o ...rewizjonimie (?) i temu podobne uszczypliwoci. A wszystko pod adresem bliej nieokrelonych osb, ale dotyczce Pomorza. Jeszcze gorzej, gdy wypomniano komu do jakiej grupy narodowej zaliczy go przemoc hi tlerowski okupant, albo e w niewaciwej organizacji walczy ze wsplnym wrogiem o t sa m ojczyzn. Ot, takie pyskwki w kolejkowym" stylu! Jakby w przez czterdzieci lat je dnoczonym spoeczestwie nie byo naprawd powaniejszych problemw. Wypywa jednak std pewna prawda nie miao Pomorze szczcia, i dawniej doglda ne tylko jednym okiem, pozostawiane w narodowym odwodzie. Monarchowie nie mieli ja ko czasu, a kiedy ju dzielnica ta wesza do Korony, nadal nieustannie napastowana przez agresorw, naraano j na utrat. U pocztkw odrodzonej Polski ludno Pomorza pierw sza uznaa je za polskie, nim upomniaa si o nie sama Rzeczpospolita. Pomorzanie jedzili a do Parya, sali telegramy i petycje, by u obcych interweniowa i da przyczenia do Macierzy. Potem je repolonizowano, jakby Pomorze byo zupenie obce. Pniej je upokarza no przypominajc", kto jest kim; pogardliwie nazywano mieszkacw tego regionu krzya kami", szwabami", prusakami" albo frycami". Jakby ten kto uczy si dziejw wspl nego narodu z niekompletnego podrcznika, z ktrego wyrwano co niektre kartki. Czytanie przeszoci bardzo uczy i uspokaja wspczesno. A przecie o spokj gwnie chodzi, take ten wewntrzny. Ludzie spokojni i rozwani co wcale nie znaczy, e pokorni oraz rozumiejcy przeszo najblisi s pojednania. I rwnie skonni do prawidowego rozumienia procesw historycznych, samodoskonalenia umysu i charakteru, a co najistotniej sze, skonni do ksztatowania wasnych uczu patriotycznych i czynnej postawy obywatelskiej. Dlatego lubimy histori. '

JZEF GOLICKI

literatura etnograficznaCoraz mniej ladw prowadzi w dziewicz krain kultury ludowej. Trudno znale choby jedn wie nienaruszon w swym starodawnym bytowaniu, za sobn we wszystkie bogactwa i odcienie ludowej t r a dycji. Pozostay co najwyej szcztki, relikty ludowego autentyku. Zanik tradycyjnej kultury ludowej na Kociewiu datuje si ju od poowy XIX w. Wrd przyczyn tego zjawiska na pierwszym miejscu wymieni naley zmieniajce si warunki cywilizacyjne, dyktowane do 1918 roku przez pruskiego zaborc. Uwaszczenie cho pw (1823 r.), reforma gruntowa, powszechny przy mus szkolny, rozwj komunikacji (drogi bite, koleje elazne) przyczyniy si do oglnego wzrostu owia ty, przybliyy wie ku miastu, zapocztkoway je dnoczenie proces stopniowego zastpowania przeja ww dawnej kultury wiejskiej elementami nowymi. Kociewie nie doczekao si do tej pory takich mo nografii z zakresu caoksztatu ludoznawstwa, jakie istniej dla Kaszub, Ziemi Malborskiej czy Ziemi Chemiskiej. Powodw tego stanu rzeczy jest kilka. Po pierwsze Oskar Kolberg nie stworzy tu tak jak w innych regionach Polski podstawy materiao wej. Po drugie nie przeprowadzono tu caociowych bada etnograficznych, a te ktre prowadzono miay charakter ograniczony, bowiem obejmoway tylko nie ktre czci Kociewia, bd dotyczyy wybranych elenych brakw jest saba znajomo kociewskiej kul tury ludowej nie tylko wrd mieszkacw regionu, ale nawet wrd niektrych etnografw. Dla poznania kultury ludowej Kociewia szczeglnie wane s prace: Floriana Ceynowy, Jzefa gowskiego, Wadysawa gi, Bernarda Sychty, Longina Ma lickiego, Wadysawa Kristeina, Boeny Stelmachow skiej. Florian Ceynowa (18171881) spdzi na Kociewdu 30 lat od 1852 roku do mierci. Mieszka i pracowa jako lekarz w Bukowcu, niedaleko wiecia. Jego pa sj byo zbieranie rnych przejaww folkloru. W latach szedziesitych i siedemdziesitych X I X wie ku opublikowa cztery zbiorki tekstw pieni ludo wych, zawierajcych rwnie utwory z Kociewia 1 . Naj zasobniejszy w pieni kociewskie jest zeszyt trzeci (pieni wiatowych), bowiem jest ich tam okoo 40. W trzech pierwszych pracach autor nie poda miej scowoci, skd pochodz prezentowane frantwki. W publikacjach z tych lat nie byo to jeszcze zasad naukow oglnie obowizujc. Zastosowa si do niej " dopiero w latach siedemdziesitych, w czwarte pozycji ogoszonej drukiem w 1878 roku. Nie kady tekst mona zaliczy do kategorii folklorystycznych, poniewa Ceynowa zbiera i opracowywa wszystko, co funkcjonowao w tamtym czasie na Pomorzu. W zapisie tekstw Ceynowa zastosowa pisowni kaszub sk, dlatego te pieni te zaliczano bardzo dugo do folkloru kaszubskiego. Etnograf Jzef gowski (18521930) wyda w 1892 roku, prac Kaszuby i Kociewie" 2 . Zawiera ona sporo oryginalnych relacji kociewskich rnych infor matorw. Teksty pieni i poda dostarczy autorowi Franciszek Nierzwicki z Wickw. Niektre z nich gowski opatrzy notk wskazujc na miejscowo, z ktrej pochodz. Czasami wplt je w opisy obrz dw, zwyczajw i tacw. W/w dzieo przynioso rw nie pierwsze wiadomoci o muzyce, instrumentach i demologii ludowej, byo jednoczenie pierwszym dla Kociewia studium kultury ludowej. Badania etnograficzne na Kociewiu jako pierwszy podj, archeolog i etnograf, Wadysaw ga (1899 1960). Dotyczyy one przede wszystkim poudniowej czci regionu. Efektem jego wieloletnich studiw s Okolice wiecia" 3 , zawierajce oprcz tekstw ko ciewskich rwnie borowiackie i kujawskie. Materia do nich ga rozpocz zbiera ju w roku 1916, kie dy by (do 1920 r.) wikarym w Grucznie koo wie cia. Notowa wtedy gwnie zjawiska kultury spoe cznej i duchowej. Cz wczesnych zapiskw, mia nowicie 54 podania o rnorodnej tematyce zamieci na amach czasopisma Gryf" 1 . Kultur materialn zaj si intensywniej w okresie midzywojennym, mieszkajc i pracujc jako proboszcz w Grudzidzu. Po drugiej wojnie wiatowej uzupenia i weryfiko wa zebrane dane w oparciu o badania prowadzone gwnie w latach 195051 w Komorsku, Osiu, Drzycimiu, Zdrojach i Lipinkach 5 . Okolice wiecia" skadaj si z trzech czci, cha rakteryzujcych kolejno kultur materialn, spoeczn i duchow, obficie ilustrowanych. Ryciny, fotografie i mapki (w liczbie 115) zamieszczone w pracy wyko na autor. Na szczeglne podkrelenie zasuguje to, e ga w swej monografii opisa niektre rzadkie ju na Kociewiu zabytki etnograficzne, zobrazowa gince rkodzielnictwo (tkactwo, garncarstwo, bednarstwo), obrzdy rodzinne, wierzenia, magi i lecznictwo, za war rwnie zebrane przez siebie przykady pieni, bani, poda, legend i przysw. Miejsce wyjtkowe wrd wspczesnych etnogra"fw pomorskich zajmuje wybitny leksykograf Ber nard Sychta (19071982), ktry znaczn cz ycia spdzi na Kociewiu, w latach 193335 by ksidzem

2

'

w wieciu, od 1935 do 1939 by kapelanem w P a stwowym Szpitalu dla Nerwowo i Psychicznie Cho rych w Starogardzie Gdaskim, w okresie wojny (przez cztery lata) ukrywa si przed hitlerowcami w Osiu, a od 1947 do chwili mierci by proboszczem w Pelplinie. Jest on autorem dwch monumentalnych sownikw Sownika gwar kaszubskich na tle kul tury ludowej" i Sownictwa kociewskiego na tle kul 8 tury ludowej" . Pierwsze z tych dzie przynioso mu uznanie w caym slawistycznym wiecie. Penego wy dania drugiego ju nie doczeka. Trzeci tom wydany w 1985 roku, opracowaa H. Popowska-Taborska na podstawie maszynopisu B. Sychty (do litery s) i jego lunych notatek (fiszek). Sychta kady wyraz w Sowniku" zarwno ka szubskim, jak i kociewskim wzi bezporednio z y wego jzyka ludu i umieci go we waciwych mu kontekstach. Dziki temu Sownik" jest autentyczny, niepowtarzalny. Typowe wiadomoci jzykoznawcze przeplataj si tu z opisami wierze, zwyczajw, obrzdw, sprztw, narzdzi, strojw, tekstami pie ni, poda, przysw, zagadek zebranych przez auto ra. Sychcie udao si to wszystko, co wyszo spod serca ludu kociewskiego, wydoby i przenie do skarbca kultury oglnonarodowej. Z innych prac Sychty na uwag zasuguj: We sele kociewskie" i Drobna twrczo ludowa na Kociewiu" 7 . Wesele kociewskie" zyskao rang pierw szego utworu scenicznego w kociewszczynie. Przed stawia ono cae bogactwo ludowego obrzdu weselne go pieni, tace, stroje, wierzenia. Jego bohaterami s wieniacy spod Starogardu Gdaskiego. Akcja tego utworu rozgrywa si w poowie XIX wieku, tj. wte dy, kiedy kultura ludowa na wsi kociewskiej funk cjonowaa w swej penej pierwotnej postaci. Drobna twrczo ludowa na Kociewiu" jest pierwsz na Pomorzu prac naukow na temat za gadek. Sychta zamieci w niej i opracowa tema tycznie zebrane przez siebie zagadki i amigwki, okreli ich funkcje i scharakteryzowa ich zasadnicze cechy.

Wielkie zasugi dla popularyzacji kociewskiej sztu ki ludowej pooy Longin Malicki. Jego KoeSewska 8 sztuka ludowa" jest do dzisiaj jedyn na tak skal, rzetelnie napisan publikacj, dotyczc caoci sze roko pojtej sztuki kociewskiej. Stanowi ona efekt bada terenowych autora, prowadzonych w latacn 19671989 w szeregu wsiach powiatw: starogardz kiego, kocierskiego, tczewskiego i wieckiego. W mo nografii Malicki wykorzysta ponad 170 ilustracji obiektw architektury, sprztw domowych, wytworw rzemiosa i plastyki. Znany i ceniony kociewski regionalista Wadysaw Kirstein przywrci do ycia i upowszechni gince pieni, podania oraz wiersze kociewskie. Wydane w 6 1970 roku, Pieni z Kociewia" s pierwsz samo dzieln antologi, zawierajc 174 pieni, podzielone tematycznie na siedem dziaw. Wikszo z nich, bo a 118 pochodzi ze zbiorw Kirsteina. Teksty pieni autor poda w gwarze kociewskiej i zaopatrzy je w przypisy informujce o ich pochodzeniu, istnieniu in nych wariantw i o ich rdach. W 1976 roku ukazay si Gawdy i wiersze" , pre zentujce 60 utworw 16 autorw. Cz z wymienio nych prac napisali wspczeni twrcy kociewscy. Podstawow publikacj na temat obrzdowoci po morskiej, w tym kociewskiej, jest Rok obrzdowy na Pomorzu" 1 1 Boeny Stelmachowskiej (1898-1958). Stel machowska rozesaa do reprezentantw rnych grup spoecznych w wielu miejscowociach wojewdztwa pomorskiego po okoo 600 dwojakiego rodzaju ankiet Zamiarem autorki byo, aby obj ankiet te grupy spoeczne, ktre maj bliski kontakt zawodowy z lu dem i obserwowa mog jego sposb ycia i zwy czaje (duchowiestwo, policja, wojsko, wjtostwo). An kieta zasadnicza skadaa si z 17 zagadnie, ujtych w 153 pytania i dotyczya obrzdw. Druga ankieta pytaa o zwyczaje zwizane z pracami ludu na roli, w sadzie, w domu itd. w okrelonych porach roku. Prawie wszystkie kwestionariusze wrciy dokadnie wypenione. Okoo 1/5 stanowiy ankiety z Kociewia.10

Okadki publikacji traktujcych o Kociewiu,

Repr. fot. St. Zaczyski

Zebrany w ten sposb materia faktograficzny obej mowa relatywnie wszystkie obrzd...

Recommended

View more >