Kociewski Magazyn Regionalny Nr 41

  • Published on
    08-Jul-2015

  • View
    1.111

  • Download
    4

Embed Size (px)

DESCRIPTION

Kociewski Magazyn Regionalny - do numeru 10 bya to publikacja seryjna Towarzystwa Mionikw Ziemi Kociewskiej w Starogardzie Gdaskim i Towarzystwa Mionikw Ziemi Tczewskiej. W roku 1994 nie ukazywa si, a od 1995 r. wydawca, Kociewski Kantor Edytorski, jest sekcj wydawnicz MBP w Tczewie.

Transcript

Miejska Biblioteka Publiczna

KOCIEWSKI MAGAZYN REGIONALNYKwartalnik spoeczno-kulturalnyWYDANO ZE RODKW BUDETU MIASTA TCZEWA RADA PROGRAMOWA Kazimierz Ickiewicz - przewodniczcy oraz Irena Brucka, Czesaw Glinkowski, Andrzej Grzyb, prof. Maria Pajkowska-Kensik, Jzef Zikowski. REDAGUJ Roman Landowski Wanda Koucka Halina Rudko

im. Aleksandra Skulteta SEKCJA HISTORII MIASTA TCZEW

W NUMERZE

2 Od redaktora POWRT DO NORMALNOCI 3 Grzegorz Walkowski DEMONOLOGIA POMORSKA 5 Adam Samulewicz PRASA LOKALNA I RUCH WYDAWNICZY (dokoczenie) Tczew w latach midzywojennych 7 Zbigniew Wojszko SWAROYSKA PARAFIA DAWNIEJ I DZI

12 Wojciech Aaszewski Nr 2 (41) kwiecie maj czerwiec 2003 PL ISSN 0860-1917 WOLNOMULARSTWO TCZEWSKIE W XIX I XX WIEKU (dokoczenie) 17 PLAGIAT CZY NIE? 19 Hanna Zawada-Landowska LEGENDA NAPOLEOSKA NA KOCIEWIU 23 Micha Romanowski CHWALBA GRZYMISAWA 24 CHWALBA GRZYMISAWA w obiektywie Janusza Landowskiego 26 WOK REGIONU STUDIA PODYPLOMOWE 27 Czesaw Glinkowski WYRNIENIA DLA TCZEWIAN 28 RYNEK TCZEWSKIEJ STARWKI w obiektywie Stanisawa Zaczyskiego, laureata Medalu Pro Dorno Trsoviensi za rok 2002 29 Roman Landowski EBY TRWA PRZY DZIEDZICTWIE Znaczenie prasy regionalnej w edukacji 33 Zdzisaw Mrozek KAPAN, PISARZ I PEDAGOG SZCZEPAN KELLER 34 Zbigniew Gniewkowski STRZELCY BEZ STRZELNIC 39 Czesaw Knopp ONIERSKIE WSPOMNIENIA 42 Benita Koczak Z RODZINNYCH OPOWIECI 45 Magdalena Gibas MJ PRADZIADEK WILHELM GIBAS 46 Andrzej Grzyb

redaktor naczelny sekretarz amanie

Magdalena Pawowska skad

PRZEDSTAWICIELE TERENOWI Andrzej Solecki (Gniew), Marek liwa (Nowe) WYDAWCA Kociewski Kantor Edytorski Sekcja Wydawnicza Miejskiej Biblioteki Publicznej im. Aleksandra Skulteta w Tczewie dyrektor Urszula Wierycho ADRES REDAKCJI I WYDAWCY 83-100 Tczew, ul. J. Dbrowskiego 6, tel. (058) 531 35 50 Redakcja zastrzega sobie prawo dokonywania skrtw, zmiany tytuw oraz poprawek stylistyczno-jzykowych w nadesanych tekstach. Teksty oraz zdjcia zamieszczone w niniejszym numerze zostay przekazane przez autorw nieodpatnie. NAWIETLENIE, MONTA I DRUK Drukarnia Wydawnictwa Diecezji Pelpliskiej Bernardinum" Pelplin, ul. Biskupa K. Dominika 11 Nakad: 1000 egz. Objto: 6 ark. druk.

CZARNA KREW. POCZTEK I KONIEC

NA OKADCE Jezioro Rokickie fot. Jan Przychodze

48 Hubert Pobocki P. MANCZANNIK KS. HENRYK SZUMAN Gadka po naszamu

KMR

1

Powrt do normalnociPrzy okazji 70. rocznicy narodzin Kozioka Matoka, stworzonego w 1933 roku pirem Kornela Makuszyskiego i pdzelkiem Mariana Walentynowicza, co uwaniejsi suchacze w Pacanowie dowiedzieli si, e w Rzeczypospolitej wzronie niebawem ilo bibliotek publicznych, szcze glnie tych wiejskich. A wic zbliymy si - nie wiadomo czy cakowicie - do stanu sprzed 1990 roku, kiedy ojczyzna ludowa z krajowego funduszu rozwoju kultury utrzymywaa skromne ale stae ksinice w maych miejscowociach. Z podstawowego nonika kultury, wiedzy i informa cji, jakim jest - i zapewne pozostanie - ksika, praktycznie korzysta mogli wszyscy. Nowa ojczyzna jakby miaa za ze tej poprzedniej, e zlikwidowaa analfabetyzm i nauczya kadego czyta. A skoro czyta to rwnie myle. Gdyby byo odwrotnie, nie staaby si moliwa trans formacja spoeczna w Polsce. W nowej erze wybuch zachwyt nad nonikami: wideo, komputer, internet. Zacz si czas obrazkw, gier i lekcewaenia ksiki. Jednoczenie w ramach tzw. oszczdnoci sporo gmin zlikwidowao swoje biblioteki, szczeglnie wiejskie filie i punkty biblioteczne. Czytelnikom wy tumaczono, e samorzdy s biedne i nie sta ich na utrzymywanie wypoyczalni. - Kto chce czyta, niech sobie ksik kupi". Ksika staa si towarem, zrezygnowano z jej funkcji intelek tualnego dobra. W efekcie odzwyczajono ludzi od czytania, stwarzajc znakomite warunki do rozwoju wtrnego analfabetyzmu. Pytanie: - Co ostatnio czytae? zastpiono innym: - Ile ostatnio zarobie? modnym w rodowisku rnych dorobkiewiczw. By moe, e Kozioek z Pacanowa nie jest kompletnym Matokiem, skoro jego wezwanie ma zachci do zwikszenia iloci wypoyczalni ksiek. Nie od niego to bdzie zalene; w kocu zdecyduj rni wjtowie, burmistrzowie czy starostowie. Nigdy nie byo wiadomo, na ile zalea o tym wodarzom by uchroni swoich wyborcw przed intelektualn katastrof. Ostatecznie wystarczy, eby umieli postawi krzyyk we waciwej rubryce karty do gosowania. A to potra fi nawet analfabeci.

2

GRZEGORZ WALKOWSKI

Demonologia pomorska

Z

iemia pomorska pena jest istot o tajemniczym cha rakterze i zawiych czsto rodowodach, penicych rne dziwne role, a coraz bardziej idcych w zapo mnienie. Wiele w nich poezji i mdrego wspycia czo wieka z siami natury na zasadzie dobrze wytyczonych praw i granic. S tu oczywicie uniwersalne krasnoludki, ktre zw si kronita. Przychylne dobrym ludziom i pomocne w biedzie, w razie potrzeby mog jednak by zoliwe. Dzi o nie nikt nie dba, a przecie poratoway niejednego, np. puckiego piekarza, ktrego ocaliy od godu i licytacji. Dawniej na Kaszubach nie byo gospodyni, ktra by cze go w garnku nie zostawia do jedzenia i picia. Jeszcze bliej czowieka trzyma si Grzenia, bdcy uosobieniem snu. picy czowiek mwi: Grzenia na mnie idzie. Jest rwnie w niektrych okolicach znamieniem biedy. Gdy bieda ciska, ludzie mwi: Grzenia tecze. Inne istoty nadprzyrodzone przebywaj z dala od che czy (chaty). W lesie mona spotka Borow Ciotk - sta ruszk w szacie czerwonej jak pie sosny, przewizanej zielonym pasem z igliwia. Ma diadem z szyszek na czole i niesie kosz i kij, jakby wysza sobie na grzyby. Dobry czowiek nie musi si jej ba. Borowa Ciotka to duch opie kuczy borw i lasw, broni przed czarownicami i bdny mi ognikami, a zabkanych prowadzi do swojego drewnia nego dworku. Ale biada szkodnikom lenym amicym drzewa, niszczcym poszycie. Wysya przeciw nim koma ry, osy i mije. Dawniej nawet wilki byy na jej usugach. W wypadkach niebezpiecznych zamieniaa w jaowiec. W lesie spotka mona rwnie Borowca, ktry ma rn posta. Mao kto jednak go dokadnie oglda. Jedni mwi, e to zy duch byego dziedzica - najczciej Niem ca, ktry za ycia zapisa dusz diabu, a po mierci straszy w swoich dawnych wociach. Zw go te paski diabe. Inni widz w Borowcu ducha opiekuczego lasu. Gdy ci naj drzewa sycha jak Borowiec pacze. Jest wwczas uosobieniem smutku i samotnoci, spokrewniony blisko ze Smtkiem. Markotnych bez powodu pytano we wsi: Spotko e ty sie z Borowcam w lesie, e taki smutni. Rokitnik to rwnie duch, raczej psotny ni szkodliwy, raczej zoliwo-figlarny ni zy. Gdy co nie daje spa w no cy, szura po strychu lub za oknami, to na pewno Rokitnik rozrabia. Dalej od domostw mona go spotka przy ro wach i botach. Zwizany jest z wierzb, bo drzewu temu przypisywano od wiekw waciwoci odpdzajce ze moce. Z pogaskich czasw znane s te wierzbowe bazie, a ju powicone - w chatach pomorskich byy symbolem powo dzenia i dziaay przeciw rnym chorobom. Rokitnik ma partnerk - Rokitnic. I ona chowa si w miejscach ustron nych: nad jeziorami i rzekami, i rozkochana w niczym nieskr powanej swobodzie opiekuje si dzikimi stworzeniami i wszel kimi istotami spragnionymi wolnoci, rwnie w mioci. Natomiast Mornica bya wyjtkowo apatyczna. I dobrze, e jej w pomorskich stronach ju nie wida. By to demon o postaci starej baby, ktry roznosi po pnocy zaraz po

wsiach. Bya te Mora, ktra dusia we nie. Natomiast Mogilnik wci jeszcze yje tam gdzie usypisko kamieni, gdzie stare kurhany i samotne mogiy samobjcw, sy cha wieczorami jak Mogilnik pacze. Polem przechadza si Pnica, demon polny w postaci nagiej dziewczyny, przysparzajcej urodzaju. Makownica w zbou to najcz ciej dzieci przemienione w demony zboowe za to, e zry way lub deptay kosy. Kaszubi znali owniego konia, de mona zboowego przebywajcego w owsie w postaci konia maci glinianej, z grzyw i ogonem podobnym do kosw owsa. Bernard Sychta wspomina te bul - demona zbo owego w postaci byka popdzajcego rogami kosiarzy w czasie niw. To on odpowiada za bl w krzyach. Znany jest te wilk - astronomiczny demon uosabiajcy wiecce soce i rwnoczenie padajcy deszcz. Na Kaszubach i Kociewiu wielk czci otoczony jest bocian. Nie wolno mu robi krzywdy, a co gorsze zabi. Mi sa zabitego bociana nie tykaj nawet najdrapieniejsze zwie rzta. Najwaniejszym jest to, e od zagrody w ktrej osiad bocian, stroni demony. Bocian przeczuwa ogie, a przyja ni darzy tylko ludzi zacnych. Pod postaci bocianw poku tuj dusze wielkich grzesznikw. Z chwil, gdy bocian wrzu ca schwytan ab przez komin do chaty, powstaje czowiek. Z ab schwytanych w morzu pochodz rybacy, a chopi z ab pojmanych przez bociana na kach i polach. Dlatego grze chem jest zabija ab, podobnie jak bociana. Wrd demonw znane s te zmory, duszce ludzi podczas snu. S to ze istoty rodzaju eskiego. Jzef gowski w swojej pracy Kaszuby i Kociewie. Jzyk, zwy czaje, zagadki i pieni ludowe w pnocnej czci Prus Za c h o d n i c h " pisze m.in.: O tych zmorach tak sobie powiadaj, e (...) jeli kto we nie jczy, jest znakiem, e go zmora dusi, wtenczas trzeba zawoa na niego po imie niu, a zmora go opuci. S te straszne demoniczne upiory, na Kociewiu zwane wieszczy, nieap, poap, a na Kaszubach mwiono na nie: opi lub opi. S te diaby, ktrych Kaszubi i Kociewiacy znaj wie lu. Jako demon za diabe szkodzcy ludziom widziany jest na Pomorzu w wielu postaciach i sytuacjach. Wierzenia Kaszubw, Borowiakw i Kociewiakw, dotyczce demo nologii diabw i czarownic s wielorakie. Rne s diaby wystpujce na tych terenach, o rnych nazwach, funk cjach i postaciach. Jednak przy pewnych do istotnych rnicach wiele nazw diaba jest wsplnych, podobnych lub wrcz tosamych. Takim typowo pomorskim, zwiza nym tylko z tym regionem, jest Purtk (Purtek). Jego mod szym, a moe starszym bratem, bardzo tajemniczym i jed noczenie duchem smutku jest Smtk (Smtek), nie spotkany nigdzie wicej duch, ktry przeszed pewn ewo lucj wynikajc z typowo pomorskich zdarze i wierze. W Sowniczku kaszubskim" Gerarda Labudy znajdu jemy okrelenia: diobe, dioche, diachlin, a w przekle stwach diochle!, do diochal, diachiszcze!

Szersz definicj podaje Bedeker kaszubski": Obok sowa diobe" mwi si rwnie na Kaszubach dioche", a s i inne okrelenia: ten zy", czort", bies", kaduk", piekielnik", smolok", paskudnik", a u Sowicw - czorny bg". Diabe pospolity, widywany naj czciej, ma powierzchowno i charakter raczej konwen cjonalny. Pierwszoplanowym zajciem diaba jest kuszenie ludzi. Strzee te skarbw w ziemi i w wodzie, w zwizku z czym czsto przesusza pienidze. Jego obecno widoczna jest wszdzie, bo znane s przecie diabla gra i diabli ka mie, diabelski wze (nie do rozwizania) czy diabelskie skrzypce. Lud kaszubski zna wiele odmian diabw, a ka dy ma inne imi i posta: Latawiec, Zgrzela, Zgrzydlok, Skarbowiec, Mamon, Skamoch i najbardziej znane, wspo minane ju Purtk i Smtk. Miano Furtka wywodzi si od purta, czyli mwic ogldnie oddawa wiatry, std odpowiedniki diabelskich mian: Gnojorz i Srela. Purtk jest prawdopodobnie owo siony, z rkami. Prcz domowych zoliwoci (Purtk to zakry ogonem, e znale nie mog), jego dzieem s bd ne ognie i wiry powietrzne. A Smtki Jest dziwn osobistoci. Diabe to i nie dia be, moe duch za w kaszubskiej krainie? Ma on ju swoje zapisane karty w literaturze, a wci pozostaje nie uchwytny i tajemniczy. Ulubionym miejscem pobytu Botnika byy wszel kiego rodzaju bagna, bota. Mia posta czarnego m czyzny z latarni w rku. Czarny kolor by wanym ele m e n t e m j e g o u b i o r u . M o n a go sobie skojarzy z bdnym ognikiem czyli latajcym Purtkiem - Widem. Znali go rybacy morscy. Wacaw Odyniec jego posta tak przekazuje: Osiga wielko kapelusza. Mia szyb ko wiatru, taczy na kupach trawy morskiej wyrzu conej na pla i gin w lesie. Kto jednak odway si i za nim, ton w morzu.

Najpeniej wypowiada si o diable ks. Bernard Sychta w Sowniku gwar kaszubskich". Przedstawia szerok defi nicj diaba wraz z obocznociami fonetycznymi, zwrotami, przysowiami, opowieciami oraz wymienia wiele nazw i od mian diabw. Podobnie szeroko wypowiada si ten autor na temat diaba kociewskiego. Lud niechtnie wymawia imi diaba w myl przysowia Kiedy si o diable gada, to on si niedaleko krci. Co odpowiada innemu przysowiu: Nie wywouj wilka z lasu. Mgby si wwczas ukaza w caej swojej brzydocie i za pyta: Chciae co ode mnie. Wedug kociewskich wyobrae ludowych Djobe jestaj czarni, ma rogi i ogon, jedna noga ludzka, druga szkapia, kurza lub kozia. Moe on przybiera rozmaite postacie. Najczciej ukazuje si w postaci czarnego kota, psa, koza, konia, niekiedy take byka (np. w Pczewie) i zajca (Lubichowo). Natomiast nie przemienia si nigdy w owc bdc symbolem Baranka Boego. Nie wszyscy jednak widz go we wspomnianych postaciach. Niektrzy sysz tylko jego gos lub kroki, np. szczekanie, miaucze nie, ttent koskich kopyt, brzkanie acuchem. Oto jego odmiany i postacie: bestija, np. w przysowiu Chto je bestija, tam nie pomoe ani swanta mnisyja; balcer, diabe na usugach kobiet: Ta baba to je ty jedna z tich, co z balcerem narabia; bies, zy duch, np. w zawoaniu: Do biesa jakiego!; binek, zy duch na usugach czarownic, std kojarzo ne, znane na Kociewiu, nazwisko Binek lub Bieniek; sraka, latawiec, zy duch w postaci ognistego supa lub ogona; sryl, znaczenie analogiczne jak srela; jurk, diabe wywoujcy nagle wir w powietrzu. Ten ostatni diabe nazw swoj wykracza poza zasig Kaszub i Kociewia. Mianem tym okrelany jest take ar nowiec miotlasty, o ktrym kociewiacy mwi diabli ogon.

Diaby pomorskie Rys. Grzegorz Walkowski

4

KMR

ADAM SAMULEWICZ

Prasa lokalna i ruch wydawniczydokoczenieAktywn rol w yciu po litycznym i spoecznym - Tczewa odgrywaa prasa lokalna. W okresie midzywojennym ukazyway si w miecie czasopisma o rnych orientacjach politycznych oraz czasopisma wydawane przez mniejszo niemieck. Organem Stronnictwa Narodowe go w Tczewie by Goniec Pomorski" wydawany przez Drukarni i Ksigar ni Tow. z o.o., ktra miaa swoj sie dzib w Pelplinie. Gazeta ta, wycho dzca od 1919 roku, pocztkowo nosia nazw Dziennik Tczewski", zmiana nazwy nastpia w poowie 1927 roku, dawna nazwa zostaa zachowana w podtytule. Goniec Pomorski" by mutacj Pielgrzyma" i redagowa go ten sam zesp redakcyjny. Rnice polegay na czstotliwoci ukazywania si oraz dostosowaniu jego ukadu redakcyj nego do charakteru dziennika. Goniec Pomorski" posiada kronik lokaln powicon wydarzeniom z terenu Tczewa i najbliszej okolicy, natomiast serwis informacyjny i publicystyka polityczna oraz artykuy wstpne byy zasadniczo identyczne z zamieszczo nymi w pimie macierzystym 1 . Pismo byo wyposaone w kilka dodatkw, wrd ktrych na uwag zasuguje Krzy" - powicony yciu religijne mu oraz Kociewie" - powicony przeszoci Tczewa i okolicy (redago wany by przez E. Raduskiego). Na kad gazety ulega zmianom, w 1921 roku wynosi on 800 egz., a na poczt ku 1926 roku 1500 egz., w poowie lat trzydziestych zmala do 600 egz.2. Proendecki charakter pisma spra wia, e wadze administracyjne inge roway w jego tre. Ingerencje te na siliy si po 1929 roku, kiedy starosta tczewski J. Stachowski i jego nastp ca Z. Muchniewski wypowiedzieli otwart wojn Stronnictwu Narodo wemu. Coraz czciej poszczeglne nu mery Goca Pomorskiego" ulegay konfiskacie, a puste szpalty znaczyy miejsca po zdjtych artykuach. Do g...

Recommended

View more >